Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Sensus Quaestionis est, an divina Praedestinatio sit actus immanens, vel transiens; aeternus, vel temporalis; liber, vel necessarius, ad quorum intelligentiam

Notandum 1. Divinorum actuum alios esse pure immanentes, alios pure transeuntes, alios vero immanentes secundum entitatem, sed connotantes obiecta secundaria et ad ea terminatos; actus pure immanentes, sunt divina intellectio et volitio, qua Deus seipsum cognoscit et diligit. Actus pure transeuntes ii sunt, qui in creaturas refunduntur, quales sunt creatio, iustificatio et similes: actus vero immanentes cum terminatione ad obiecta secundaria, sunt actus quidem ab intellectu et voluntate divina procedentes, qui tamen a nobis intelligi nequeunt absque respectu ad obiecta secundaria, quales sunt praescientia, praedestinatio, etc.

Notandum 2. Praedestinationis aeternitatem dupliciter spectari posse; Primo quidem inquirendo, an sit actus aeternus a voluntate, vel intellectu divino elicitus; Secundo vero, an ita facta fuerit Praedestinatio in ipso primo instanti et signo aeternitatis, ut nihilominus coexistat singulis partibus temporis, ut nec sit praeterita, nec futura; sed tantum praesens. Quod ut percipiatur evidentius, rursus observandum est, triplex distingui posse instans, nimirum aeternitatis purum, instans temporis purum, et instans quoddam mixtum ex utroque, in quo scilicet explicantur actiones quaedam praeteritae, praesentes, vel futurae connotantes quidem instans aeternitatis; sed quatenus illud instans coexistit variis temporis partibus.

Notandum 3. Quantum ad praesens institutum attinet, Duplicem distingui posse necessitatem, nimirum absolutam et respectivam; Prima est, qua aliquid secundum se et ex suis principiis constitutivis necessario tale, vel tale esse dicitur; sic necessaria est Deo existentia, necessarium, ut homo sit animal rationale, etc. Si enim talis non esset, non foret homo. Secunda est, qua aliquid necessarium dicitur in ordine ad aliud; idque, vel simpliciter, ita quod unum obtineri non possit sine alio; vel secundum quid, quando aliquid obtineri quidem potest sine alio, sed non cum tanta facilitate.

Conclusio prima. — Praedestinatio est actus immanens in Deo cum terminatione ad obiecta secundaria.

Probatur. Omnis actus divini intellectus et divinae voluntatis connotans respectum rationis ad extra, est actus immanens hoc exposito modo; sed praedestinatio est huiusmodi; tum quia, ut probatum est, illa est revera actus divinae voluntatis; tum quia praedestinatio non significat in Deo aliquid ipsi conveniens per modum actus primi et essentialis, sed per modum actus ultimi et vitalis, sicut sunt intellectio et scientia, volitio et electio, ut ex ipsa vocis significatione et omnium sententia constat. Tum denique, quia praedestinatio dicit in Deo quid liberum; quidquid autem denominatur liberum in Deo, convenit ipsi per modum actus immanentis; ergo revera Praedestinatio est actus immanens.

Dices. Praedestinatio formaliter est in praedestinato; ergo non est actus immanens in Deo. Consequentia patet, quod enim est creatum formaliter, non est in Deo immanenter et intrinsece, sed solum denominative et extrinsece. Antecedens probatur; in eo formaliter est Praedestinatio, qui denominatur praedestinatus; sed sola creatura denominatur praedestinata; ergo in ea sola est formaliter Praedestinatio. — Nego antecedens necnon et maiorem illius probationis; creatura namque denominatur quidem praedestinata non formaliter, quasi praedestinatio esset forma ipsi inhaerens; sed effective propter scilicet varios effectus, quos Praedestinatio in ipsa operatur; unde Praedestinatio solum formaliter est in Deo, eumque praedestinantem formaliter denominat. Hinc praedestinationis vocabulum sumitur potius active, quam passive: hoc est, magis praedestinantem, quam praedestinatum significat.

Conclusio secunda. — Praedestinatio est actus aeternus, qui mensuratur instanti mixto, quatenus nimirum instans aeternitatis coexistit variis partibus temporis. Haec Conclusio duas habet partes, nimirum quod Praedestinatio sit actus aeternus et quod mensuretur instanti mixto.

Probatur prima pars. Primo quidem ex Scriptura ad Ephesios 1. Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus Sancti, etc. Ubi particula ante denotat antecessionem temporis et consequenter aeternitatem. Electio pariter praedestinationem significat; nam subdit Apostolus: qui praedestinavit nos, utique tunc quando nos elegit; et infra: Praedestinati secundum propositum eius, qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae; sic pariter primae ad Corint. 2. Sapientia incarnata dicitur: Praedestinata ante saecula in gloriam nostram: quos omnes Scripturae textus sancti Patres quotquot de Praedestinatione disputant, de eius aeternitate interpretantur.

Probatur item ratione. Nulla denominatio formalis Deo convenit in tempore, cuius res ipsa formaliter ei ab aeterno non competat: sed Deus in tempore formaliter et realiter denominatur praedestinans: ergo revera Praedestinatio ipsi ab aeterno competit. Maior patet; Deus enim omnino immutabilis est, non solum quantum ad entitatem; sed etiam quantum ad operationem intrinsecam. Minor etiam est evidens: Deus enim revera in tempore denominatur praedestinans.

Dices. Praedestinatio est pars Providentiae: at Providentia non est aeterna, sed temporalis: Providentia enim est posterior creatione, quia rebus iam creatis consulit; creatio autem temporalis est: ergo et Praedestinatio. — Distinguo minorem. Providentia est temporalis secundum executionem et actualem ordinationem rerum in suos fines, concedo: secundum destinationem et actum divinae voluntatis, quo Deus rebus creatis ab aeterno providet, seu apud se statuit se provisurum eis pro tempore, nego: supra namque diximus Providentiam esse divinum propositum et aeternum, quo Deus apud se decrevit res creatas per media congrua in suos fines ordinaturum pro varia temporis differentia. Adde quod licet Providentia temporalis esset, nihilominus praedestinatio foret aeterna; etenim particula prae significat antecessionem temporis, adeoque aeternitatem, et abstrahit ab actuali existentia rerum quae praedestinantur, et consequenter a temporali rerum duratione: adeoque non est temporalis, sed aeterna.

Dices 2. Quod importat et significat ordinem ad aliquid temporale, etiam temporale est: sed praedestinatio est huiusmodi, significat enim transmissionem et ordinationem praedestinati ad gratiam et gloriam in tempore conferendam: ergo est temporalis. — Distinguo maiorem. Quod importat ordinem tantum actualem ad rem solum actu existentem temporale est, concedo: ad rem in tempore futuram et extituram, nego. Praedestinatio autem dicit equidem ab aeterno ordinem ad rem in tempore futuram, non autem actu existentem; adeoque non minus est aeterna, quam sint caeteri divini intellectus divinaeque voluntatis actus, nimirum praescientia, decretum, electio, quae creaturas in tempore extituras spectant.

Dices 3. Praedestinatio est praeparatio mediorum ad salutem: sed illa praeparatio est temporalis: ergo et praedestinatio. — Respondeo. Duplicem esse praeparationem, Internam unam in mente Gubernatoris seu Provisoris, qui opus aliquod moliendum mente concipit et praeparat media necessaria ad perficiendum; Externam alteram, qua de facto seligit media ad opus absolvendum, sicut artifex eligit lapides, ligna, etc. ad domum construendam. Prior potest esse aeterna in mente aeterni artificis: posterior vero solum temporalis est: praedestinatio autem secundum suum formalem conceptum est interna solum praeparatio; secundum vero executionem, etiam praeparationem externam importat. Unde dici potest aeterna simul et temporalis: aeterna quidem formaliter et secundum se considerata; temporalis autem solum denominative et iuxta executionem, seu actualem applicationem gratiae et gloriae.

Probatur secunda pars. Deus non praedestinat in instanti temporis tantum, quia praedestinatio est aeterna, nec in instanti aeternitatis puro, quia soli actus ad intra mensurantur illo instanti: ergo necessum est ut Praedestinatio fiat in instanti mixto, quod scilicet aeternum sit, sed correspondens variis temporis differentiis praeteriti, praesentis et futuri: Deus enim unico ac simplici et indivisibili actu voluntatis suae dicitur simul praedestinasse, praedestinare et praedestinaturus, eo quod ille ipse actus aeternus Praedestinationis unicus et simplicissimus, cum aeternus sit, varias temporis differentias involvat et complectatur. Quae rursus evidentius patebunt in sequentibus.

Conclusio tertia. — Actus divinae Praedestinationis nedum est liber, verum etiam contingens, licet etiam sit necessarius, non quidem necessitate absoluta, sed respectiva. Haec Conclusio quatuor involvit partes, quarum Duae priores probantur simul a Doctore Subtili q. ultima Prologi et in 1. dist. 8. q. ultima, ubi docet omnem actum divinae voluntatis respicientem creaturas, esse contingentem et indifferentem indifferentia contradictionis. Cuius veritatis rationem subdit, quia Deus liberrime praedestinat, et tanta cum indifferentia ut potuisset non praedestinare si ita voluisset: quod aperte indicat S. Paulus ad Ephesios 1. dicens: Praedestinati secundum propositum eius, qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Quibus verbis liberam Dei voluntatem maxime praedestinando significat; et quidem revera, maxime namque cernitur libertas divinae voluntatis in Praedestinatione; quia non solum liberum ei fuit praedestinare, aut non praedestinare; sed etiam pro libera voluntate sua hunc potius quam illum, praedestinavit. Hinc actus praedestinationis ab Apostolo vocatur interdum bona voluntas, propositum, electio, consilium voluntatis et alia similia, quae indicant illum actum esse omnino indifferentem, liberum simul ac contingentem. Dico liberum simul et contingentem, ut actus divinae praedestinationis distinguatur ab illis actibus divinae voluntatis pure immanentibus qui liberi quidem sunt, non tamen contingentes, sed absolute necessarii, quales sunt, v. g. actus amoris quo Deus seipsum diligit et actus spirativus quo Pater et Filius producunt Spiritum sanctum: Praedestinatio autem non est huiusmodi; licet enim sit libera, nihilominus est contingens.

Patet etiam tertia et quarta pars: Tertia quidem, quia non fuit absolute necessarium Deum aliquem praedestinare, sed ut modo diximus creaturas ad gloriam aeternam ordinat pro libito et beneplacito suae divinae voluntatis. Quarta similiter, necessarium enim erat, ex hypothesi, quod Deus conferre voluerat dona gratiae et gloriae quibusdam creaturis intellectualibus, hanc collationem et ordinationem decerni ab aeterno: hoc autem decretum dicitur praedestinatio, adeoque est necessaria necessitate respectiva; videlicet in ordine ad gratiam et gloriam quae sunt eius effectus. Hinc S. Augustinus lib. De Bono Perseverantiae, cap. 11. affirmat Praedestinationem ita esse necessariam, ac est ipsa Dei praescientia.