Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Quod etsi divinae perfectiones infinitae sint, aequalisque proinde gradus et meriti; nihilominus si divinis Scripturis, quae divina sunt, humano more exprimentibus, morem geramus, fatebimur certe divinam Sanctitatem inter caeteras praecellentias primas tenere: nam ut Deum alloquens canit Regius vates Ps. 137. Magnificasti super omne nomen sanctum tuum, quasi Deus sanctitatis nomine prae caeteris divinis titulis magis glorietur.

Cui non incongrue quadrat illud Exodi 28. ubi Moyses, Deo ordinante, sacerdotalia ornamenta describens iussit confici laminam auream, in qua opere caelatoris insculptum erat Sanctum Domino, quam laminam summus Sacerdos in fronte cunctis monstrandam populis proferebat, ut eis notificaret sanctitatis nomen verae Divinitatis esse nedum characterem, sed et specialem magisque radiantem perfectionem.

Inde factum est, quod etsi Deus ex infinita sua patientia tandiu sustinuerit Idololatras suae Divinitatis interpolatores, passusque fuerit ut quaslibet e suis perfectionibus falsis numinibus consecrarent, tribuentes videlicet Marti fortitudinem, Veneri fecunditatem, Palladi scientiam, Iovi imperium, etc. Nusquam tamen passus est hanc iniuriam suae sanctitati irrogari.

Nullum enim unquam fuit apud Gentiles Idololatras numen aliquod, cui Sanctitas pro charactere speciali tribueretur.

Unde quoties vera Divinitas in Scripturis designatur, sanctitatis nomine significatur.

Hinc etiam Seraphini Ardentes igne Deo, qui toti sunt in divinis perfectionibus celebrandis, Deum laudibus, et encomiis non extollunt ob suam Fortitudinem, Sapientiam, Maiestatem, etc. sed incessabili voce proclamant, Sanctus, Sanctus, Sanctus.

Nec immerito, inquit sanctus Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto cap. 18. Nihil enim pretiosius invenimus, quo Deum nominare possimus, nisi ut Sanctum appellemus; quodlibet aliud inferius est Deo, inferius est Domino.

Cui concinit sanctus Bernardus homil. 4. super Missus est dicens, merito iure Archangelum Gabrielem Virgini Mariae dixisse: Quod ex te nascetur sanctum, quia, inquit, non habuit quo nomine Divinitatem Christi melius exprimeret.

Idipsum prius edocuisse videtur sanctus Dionysius, lib. De Divinis Nominibus cap. 12. dicens: Quoniam omnium Auctor, rerum omnium plenissimus est, ex una exuperantia quae omnibus antecellit, Sanctus Sanctorum dicitur.

Imo Deus ipse suam Sanctitatem prae caeteris suis divinis praecellentiis magni faciendam esse satis indicat, dum eam unicam ab hominibus imitandam proponit Levitici 19.¹ Sancti estote quoniam ego sanctus sum.

Constat ergo Deum nedum esse sanctum, sed et divinam Sanctitatem inter alias eius perfectiones eminere.

Notandum 2. Ex nostro Harphio lib. 1. Theologiae mysticae parte 2. cap. 103. Sanctitatis nomen quatuor modis usurpari iuxta quaternam eius etymologiam. Nam, inquit, Sanctus primo idem est, quod sine tinctura, idest peccato; quia sicut tinctura panno colorem aufert naturalem totum penetrans pannum, sic peccatum animae baptismalem aufert innocentiam et penetrat totum hominem; de qua sanctificatione dicit Apostolus: Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. Secundo Sanctus idem est quod sine terra, ἅγιος enim Graece sanctum est Latine, vel ἅγιος idem est quod sine terra, et sic nos sanctificare debemus cuncta contemnendo, cum Apostolo dicentes: Omnia arbitratus sum stercora ut Christum lucrifacerem, ut sic in Deum amore puro vivaciter erecti simus. Tertio Sanctus idem est quod sanguine tinctus. Olim enim hostiae sanguine tingebantur et purificabantur et omnia pene in sanguine mundabantur. Sic etiam nos sanctificare debemus respergendo utrumque postem, scilicet concupiscibilis et irascibilis et superliminare rationalis. Unde beata Agnes, ait, Sanguis eius ornavit genas meas.

Quarto Sanctus idem est quod firmus et sanctus: et ideo leges dicuntur sanctae quia firmae, sic etiam nos sanctificare debemus per patientiam, sicut Apostolus ait; Pacem sequimini cum omnibus: Glossa, etiam cum persecutoribus; et sanctimoniam, idest perfectionem, perseverantiam in bonis operibus, sine qua nemo videbit Deum. Hanc firmitatem et sanctitatem assecutus fuit Apostolus quando dicebat, certus sum quod neque mors neque vita, etc.

Notandum 3. Ex Hugone a S. Victore lib. 1. Eruditionis Theologicae titulo 30. Sanctitatem tribui Deo, hominibus et locis, cum hoc discrimine, quod Deus sit sanctus, non sanctificatus sed sanctificans; homo sit sanctus sanctificatus et sanctificans; locus vero sit sanctus et sanctificatus, non vero sanctificans: Deus quippe sanctus est de se, non de nobis, dicente Propheta Ps. 15. Bonorum meorum non indiges: homo autem sanctus est non de se, sed de Deo; de Eius enim plenitudine omnes nos accipimus, ut fertur Ioannis primo. Locus vero sanctificatus, vel absque homine, vel per hominem, non sanctificat, quia sicut Locus non sanctus sanctum non coinquinat, ut Loth Sodoma; ita non sanctum sanctus locus non sanctificat, ut Paradisus coelestis Diabolum, et terrestris primum hominem; homo autem plerumque locum sanctificat duobus modis, merito et officio. Triplex quippe Sanctificatio agitur, est enim Sanctificatio Sacramenti, Sanctificatio iustitiae vel meriti, et Sanctificatio gloriae vel praemii. Nam sanctificantur Ecclesiae cum dedicantur, sanctificantur homines cum iustificantur, sanctificantur electi quando praemiis aeternae gloriae donantur. Duobus autem posterioribus omissis sanctitatis modis, de priori solum hic duo inquirimus; primo in quo consistat divina Sanctitas, secundo quot modis ab hominum sanctitate discrepet.

Conclusio prima. — Dei sanctitas est omnimoda eius divinae voluntatis cum aeterna invariabilique lege conformitas, qua ab omni labe et contagione peccati secretus et liber, sibi ipsi affectu perpetuo immutabiliter adhaeret, omniaque propter seipsum unice operatur.

Haec conclusio quatuor particulas continet, quibus divina sanctitas explicatur et innotescit. Primo namque est omnimoda conformitas cum aeterna lege, quae non est aliud quam recta ratio divina, prout dictat omnia, quae naturae rationali sunt convenientia: illa ergo rectitudo et voluntatis divinae cum ea conformitas recte Sanctitas eius appellatur. Sicut enim rerum creatarum naturalis perfectio maxime consistit in eo quod earum quaelibet commensurata sit regula et idea iuxta quam est condita; ita earum perfectio moris sita est in commensuratione cum lege aeterna, secundum quam oportet operari: quia sicut conceptus et idea divinae mentis est mensura et regula perfectionis naturalis rerum; ita lex aeterna est mensura perfectionis moralis ipsius naturae rationalis: adeoque cum Sanctitas sit omnis moralis perfectionis apex et corona, ideo recte statuitur in conformitate cum aeterna Dei lege. Inde Christus Dominus, qui Sanctus sanctorum subnominatur, totus erat in adimplenda divina lege et exequendo aeterni sui Patris mandato et praescripto, idque modo perfectissimo. 1. namque omnia divina iussa implevit, ipso plerumque testante Ioann. 6. Veni, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me, Patris. 2. Eo modo quo fuerant ordinata executus est, Ioann. 14. Sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio. 3. Omnia exactissime servavit, Iota unum aut unus apex non praeteribit a lege donec omnia fiant. 4. Cuncta operabatur ob gloriam Paternam et divinum ob finem unice cuncta exequebatur: Non quaero gloriam meam, sed gloriam eius qui misit me, Patris. Quibus exemplo suo docuit omnimodam sanctitatem in divinae aeternaeque legis congruentia esse stabiliendam.

Secundo cum lex aeterna, inquit Lessius Libro 8. Opuscul. num. 3. oriatur ex ipsa divina Essentia (quae sicut est origo fonsque primordialis omnis perfectionis entitativae et naturalis; ita pariter radix est omnis perfectionis moralis, omnisque rectitudinis regula affectus et amoris): inde fit, quod etiam ipsa divina Sanctitas consistat in illa summa Dei coniunctione cum seipso, non solum per naturam, sed etiam per affectum et amorem; quo fit ut Deus idcirco dicatur sanctus: 1. Quia seipsum plusquam alia; 2. Quia alia in seipso; 3. Propter seipsum; 4. Per seipsum diligit.

Tertio, quia recta ratio dictat, ut rationalis natura cuncta moliatur ob certum aliquem finem, ne incertum in scopum collineando, imprudentiae et caecitatis arguatur; quo fit ut ad rectam operationem finis congruus semper desideretur; inde voluntas aliqua dici non potest recta, nec proinde sancta, nisi omnes suos affectus et motus in Deum ipsum rerum omnium finem per se, sincere et unice dirigat. Unde merito Corinthios monebat sanctus Paulus, 1. 10: Sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quidquam facitis, omnia in gloriam Dei facite. Rationem huius profert ad Romanos 14: Nemo enim nostrum sibi vivit et nemo sibi moritur; sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domini sumus.

Itaque divina sanctitas in eo maxime elucet, quod Deus omnia propter semetipsum unice operetur: Propter me, inquit Isaiae 48. propter me faciam et gloriam meam alteri non dabo: Ego ipse, ego primus et novissimus. Et Apoca. 1. Ego sum α et ω, principium et finis, dicit Dominus Deus. Inde Proverbiorum 16. merito dicitur: Universa propter semetipsum operatus est Dominus.

Quarto denique divina Sanctitas omnimode elucet ex Dei secretione ab omni labe et contagione peccati, Deus enim idcirco sanctus praedicatur, quia omnino impeccabilis est, sanctitas enim, ut ait S. Dionysius cap. 12. De Divinis Nominibus, est ab omni scelere libera et omnino perfecta, omnique ex parte immaculata puritas. Talis autem puritas maxime Deo congruit, qui natura sua bonus est, imo ipsa summa Bonitas; quare sicut, si daretur infinitus calor, nullam frigiditatis particulam admitteret; ita bonitas infinita malitiam omnem excludit, tam secundum effectum, quam secundum affectum.

Hinc sanctus Gregorius Nissenus in Catechetico cap. 1. omnem a Verbo divino peccati affectum removens, ait:

Cum autem omnia possit Verbi libera voluntas, ea nullam ad malum propensionem habet; aliena quippe est a divina Natura in malitiam propensio, sed omne quod bonum sit, hoc etiam velle necesse est, volentem autem omnino etiam posse. Porro cum possit, non otiosam esse, sed omnem boni electionem ad effectum perducere.

Mali autem efficientiam a Deo removet sanctus Basilius, Homil. 2. in Hexameron: Ac neque a Deo malum esse productum, inquit, religiosum est dicere, eo quod nullum contrariorum a contrario gignitur; non enim vita mortem generare potest, neque tenebrae lucis esse principium, neque morbus esse sanitatis efficiens: sed in mutationibus quidem affectionum a contrariis ad contraria transitur. Qualiter autem Deus non sit auctor omnium peccatorum, quae a creata voluntate deflectente oriuntur, quamquam ad eius operationem concurrat, infra resolvetur.

Ex iis collige, Deum esse sanctum omni modo excogitabili, maxime vero quintuplici. Primo quidem Radicaliter, quia divina ipsius essentia est prima radix fonsque primordialis omnis sanctitatis et puritatis; ab ea namque aeterna lex, et amor omnis et divinus amor, divinaque puritas in intellectu et voluntate oritur. Secundo, Obiective, est enim obiectum omnis plane sanctitatis; sanctitas enim est commensuratio cum aeterna lege, ut illius amor: unde adhaerere Deo per amorem est esse purum et sanctum, sicut affectu rebus inferioribus adhaerere est esse impurum. Tertio sanctus est Exemplariter, quia ipse est recta ratio et aeterna lex ipsius Deitatis radiis exarata in mente Dei, ad quam conformari debet omnis omnino sanctitas. Quarto sanctus est Formaliter, quia est formaliter sui ipsius amor, adeoque formaliter est sua sanctitas: unde cum se infinite diligat, ideo quoque infinite sanctus est, tam intensive, quam extensive, quia nimirum seipsum et rectitudinem suam et legem aeternam amat infinite, quantum scilicet amabilis est. Similiter illa divina sanctitas infinita est extensive, quia Deus nihil omnino amat nisi propter semetipsum, ideo etiam in amore omnium creaturarum sanctus est: unde Psalmista 144. ait, Iustus Dominus in omnibus viis suis et sanctus in omnibus operibus suis.

Inde fit ut peccatum infinito odio prosequatur; cum enim necessario amet rectitudinem legis aeternae, necessario odit quidquid huic rectitudini adversatur: adversatur autem illi omne peccatum, quia ratio peccati in eo sita est, quod sit contra legem Dei aeternam. Quinto denique sanctus est Eminenter et causaliter tamquam fons et principium omnis sanctitatis et puritatis; omnes enim creaturas sanctificat, vel praesentia suae Divinitatis, ut mundum universum quem veluti templum consecrat: vel amore et cognitione sui, ut creaturas rationales: vel substantiali et personali unione, ut Christum ipsum in quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis et sanctitatis corporaliter, et de cuius plenitudine omnes nos accipimus.

Conclusio secunda. — Divina sanctitas in multis a sanctitate creata distat, maxime vero in quintuplici circumstantia.

Primo namque divina sanctitas essentialis est, quia divinam Essentiam penetrat, ab eaque veluti rivulus a fonte et radius a Sole effluit, nulla autem creatura potest esse sancta essentialiter, sed solum per adventitiam qualitatem et accessorios actus et affectus, ipsiusque sanctitas omnis a superadditis naturae suae donis supernaturalibus emanat.

Secundo sanctitas Dei substantialis est, sicut sapientia et amor et omnes aliae divinae praecellentiae; creata autem sanctitas est accidentalis, quia, inquit Lessius laudatus, illa complectitur varios actus et habitus, tum intellectus, tum voluntatis; intellectus enim illustrari debet, fide, vel lumine gloriae: Voluntas autem charitate, religione et caeteris virtutibus supernaturalibus charitati subservientibus ordinari debet.

Tertio divina sanctitas est omnino infinita, tam intensive, quam extensive, quia, ut diximus, Deus tantum se amat, quantum amabilis est, tantaque puritas est in eius amore, quanta est in perfectione essentiae; extendit etiam se ad infinita, nimirum ad ea omnia, quae vel in sua essentia, vel extra suam essentiam conspicit, in illis enim summe complacet propter semetipsum et gloriam suam: creaturae autem sanctitas utroque modo est limitata et finita, non enim in tantum Deum amamus in quantum amabilis est: unde S. Bernardus, Modus diligendi Deum est sine modo diligere.

Quarto divina Sanctitas crescere non potest, quia est universitas et plenitudo sanctitatis omnino infinita, Nec minui quia omnino immutabilis et indefectibilis est. Secus autem est de creata sanctitate, quae crescere potest et minui: unde sanctus Gregorius Papa in Pastorali parte 3. cap. 35. In hoc mundo humana anima quasi more navis est contra ictum fluminis condescendentis, uno in loco nequaquam stare permittitur quia ad ima relabitur nisi ad summa conetur. Cui eleganter concinit Alcimus in carmine ad Fuscinam sororem:

Contra si sanctos piget exercere labores, Pigraque consuetas dissolvunt otia curas, Labitur in praeceps damnosae gloria vitae, Si vires nullas virtus acquirit eundo, Amittit rediens paulatim extincta priores.

Quinto denique divina Sanctitas omnino indefectibilis et immutabilis est; creata vero multis defectibus subiacet: unde sanctus Cyrillus lib. 5. in Ioannem:

In rebus creatis, inquit, utpote, quae in deteriora mutari possunt et conversionibus a melioribus ad turpiora cedere, fructus erit religiosae mentis et in virtutem propensae bonum; at in divina et omnia excedente substantia, non ita res habet; sublata enim mutatione omni et conversione, neque loco huic ullo relicto, deinceps fructus erit immutabilis substantiae bonum, quemadmodum et in igne calor et in nive frigus.

Cui concinit S. Hieronymus Dialogo 1. contra Pelagianos:

Duas, inquit, in Scripturis sanctis esse perfectiones, duasque iustitias et duos timores; primam perfectionem et incomparabilem veritatem, perfectamque iustitiam Dei virtutibus coaptandam: secundam autem quae competit nostrae fragilitati, iuxta illud quod in Psalmis dicitur, non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens; ad eam iustitiam, quae non comparatione, sed Dei iustitia dicitur esse perfecta. Iob quoque et Zacharias et Elisabeth iusti dicti sunt secundum eam iustitiam, quae possit in iniustitiam aliquando mutari et non secundum illam, quae nunquam mutari potest.

Inde Deus non solum Sanctus sanctorum dicitur, sed etiam ab Ecclesia in Hymno Angelico praedicatur: Tu solus sanctus, Tu solus Dominus, quia nimirum ipsius divina sanctitas, sola naevis omnibus caret, omninoque indefectibilis et immutabilis est.

Quoniam autem divina Sanctitas, sicut et creata, virtutum omnium coronide illustrari debet; quippe quae sit summa voluntatis rectitudo, quae nonnisi per virtutes impletur et firmatur; idcirco, ut illius divinae Sanctitatis splendor micantius effulgeat, nonnulla sunt de divinis virtutibus attexenda.

Quod ut fiat planius et ordine congruentiori expendatur, in primis Advertendum est omnes illas virtutes, quae in suo conceptu formali quemdam defectum connotant et important, a Deo totius excogitabilis perfectionis centro et scaturigine, longe esse removendas. Ex quo inferre licet omnes illas virtutes, quae in alterum vel superiorem, vel aequalem tendunt, qualis est religio, obedientia, pietas, observantia etc., nullam in Deo entium omnium supremo sedem habere. Ab eo pariter exulant omnes illae virtutes et quae totae sunt in passionum et appetitus sensitivi motibus edomandis et regulandis; Deus enim cum omnino sit incorporeus, nullisque passionibus subiaceat, idcirco nec in eo asserendae sunt virtutes, quae cum corpore, passionibusque commercium habent.

Hinc conveniunt omnes pene Theologi, nec fortitudinem, nec patientiam, nec mansuetudinem, nec temperantiam in Deo formaliter, sed solum metaphorice reperiri, quia fortitudo timorem et audaciam, patientia tristitiam et desperationem, mansuetudo iram et saevitiam, temperantia corporeas delectationes et voluptates moderari debet.

Nihilominus Doctor in 3. dist. 33. probat illas virtutes magis in voluntate, quam in appetitu sensitivo locum et sedem habere: tum quia voluntas cum sit libera et imperium habeat in appetitum sensitivum, necnon in sensus externos ipsius appetitus veluti ministros, idcirco efficacius potest motus passionum cohibere, quam appetitus, qui nec liber est, sed ab obiecto determinatur ad actum, nec imperium despoticum habet in sensus externos. Tum quia voluntas magis potest referre actum imperatum, aut elicitum ad finem consonum rationi rectae, quam appetitus sensitivus, quia voluntas est proprie appetitus rationalis et ita proprie dirigere debet actum ad eum finem quem recta ratio demonstrat, quod appetitui sensitivo non congruit. Tum denique quia illae virtutes fuissent in statu innocentiae, quia maxime conferunt ad animae splendorem, in quo tamen nullus fuisset inordinatus passionum motus.

Tandem concludit Doctor affirmari posse illas virtutes passionum sensitivarum moderatrices esse revera in Angelis, imo et in Deo quatenus versantur circa passiones appetitus sensitivi, non in ipso Deo, nec in Angelis existentes; sed solum circa tales passiones, prout in genere et in universum illae passiones demonstrantur per intellectum esse moderandas, v. g. in nobis ipsis. Haec enim volitio divina, vel Angelica, honesta est et virtuosa ut constat.

Nec potest esse alterius virtutis, quam fortitudinis et temperantiae, quia ut probat Doctor ibidem, num. 16. si ab alia virtute illa volitio procederet, maxime a charitate; sed ita non est, quia charitatis motivum est bonum divinum volitum propter ipsum Deum: quando autem Deus, aut Angelus volunt me fortiter, aut temperate vivere, illa volitio tendit in ipsum bonum propter formalem ipsius honestatem et consequenter a virtute temperantiae et fortitudinis non autem charitatis oriri debet.

Nec dicas virtutem temperantiae, et fortitudinis non quomodocumque inclinare ad moderandas passiones circa delectabilia et terribilia, sed etiam ad eas regulandas et moderandas in proprio subiecto cui insunt; hoc enim falsum est;

Quia, inquit Doctor, per mihi et tibi non variatur ratio formalis habitus: hoc enim materiale est, quia ex eo quod mihi, vel tibi insit honestum, non variatur formalis et essentialis ratio honestatis; nam bonum temperantiae in me et in te, est eiusdem speciei: ergo ex eo quod virtus inclinat ad volendum proprio subiecto, vel alteri honestum, non variatur formalis ratio virtutis; unde concludit Doctor:

Hoc modo consequenter posset poni in Deo esse rationem virtutum moralium, sicut in eo conceditur Charitas sine accidentalitate eius: et ita ex ista ratione de Angelo.... Nam voluntas Angeli potest velle mihi bonum temperantiae, in quantum est tale bonum, quod velle est proprius actus temperantiae: igitur ex habitu temperantiae potest illud velle.

Nihilominus quoniam illae virtutes non possunt in Deo habere omnes omnino suas rationes formales, scilicet moderationem propriarum passionum; idcirco probabilius censet Doctor, eas Deo non convenire formaliter et proprie; sed tantum metaphorice et secundum quamdam proportionem ipsius infiniti actus divinae voluntatis cum actibus voluntatis creatae, quae his virtutibus illustratur et informatur.

Solum itaque superest examinandum, an Iustitia et Misericordia cum suis virtutibus asseclis sint in Deo formaliter, aut solum virtualiter et eminenter, quod expendetur in duabus sequentibus Quaestionibus.