Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Idea nomen graecum vocabulum est a verbo εἴδω, idest, Video, seu Aspicio desumptum. Usurpatur autem a Latinis ad significandam formam exemplarem, quam intuetur artifex in operando, ut ad illius similitudinem aliquid moliatur. Cum autem Deus supremus ille rerum Opifex perfecte librata ratione omnia sua producat opera, hinc fit, ut nihil efficere dicatur, nisi iuxta divinas Ideas, quas ab aeterno in se reconditas habet.

Notandum autem primo. falsum esse id quod solito nonnulli affirmant, Platonem primum fuisse divinarum Idearum auctorem; Eusebius namque lib. 11. De Praeparatione Evangelica c. 1. scribit Socratem primum de Ideis disseruisse, et dudum ante illum Moysen divinas Ideas agnovisse, et ex illo Platonem, quidquid de Ideis novit, hausisse suspicatur Iustinus Martyr, Oratione paraenetica ad Gentes. Quibus concinit S. Augustinus lib. 83. quaestionum quaest. 46. dicens:

Ideas Plato primus appellasse perhibetur, non tamen si hoc nomen antequam ipse institueret non erat, ideo vel res ipsae non erant, quas Ideas vocavit, vel a nullo erant intellectae: sed alio fortasse, atque alio nomine ab aliis nuncupatae sunt. Licet enim cuique rei incognitae, quae nullum habeat usitatum nomen, quodlibet nomen imponere. Nam non est verisimile sapientes nullos fuisse ante Platonem, istas quas Plato, ut dictum est, Ideas vocat, quaecumque res sint, non intellexisse: siquidem tanta in eis vis constituitur, ut, nisi his intellectis, sapiens esse nemo possit.

Falsum pariter est id quod de Platone finxit Aristoteles, illum Ideas asseruisse non quidem in Deo existentes, sed quasi illi extraneas, eique assistentes, per se subsistentes, et a singularibus abstractas et separatas; ita quod a mente divina in mentem Angelorum illae Ideae effluant; ex Angelica mente in universalem mundi animam; ex mundi anima in caelorum formas; ex formis caelestibus in materiam omnium formarum receptricem. Unde Aristoteles has Ideas ut mera figmenta deridens, ait: Valeant Platonis Ideae, quia nihil sunt, aut monstra sunt. Falso, inquam, hoc fictitium commentum Platoni attribuitur: vere namque divinas Ideas in Deo existentes admisit Plato, ut affirmat Seneca Epist. 65. his verbis:

Haec exempla rerum omnium Deus intra se habet et numeros universorum, quae agenda sunt, modosque mente complexus est. Plenus est Deus his figuris quas Plato Ideas appellat immortales, immutabiles, infatigabiles. Unde homines quidem pereunt, ipsa autem humanitas, idest Idea hominum, quae in Deo est, ad cuius similitudinem homo effingitur, permanet, et hominibus laborantibus nihil patitur.

Idem affirmat sanctus Augustinus lib. 83. quaestionum quaestione 46, ubi cum asseruisset divinas Ideas esse admittendas quasi rationes et imagines rerum creandarum, ait:

Has autem rationes ubi arbitrandum est esse nisi in ipsa mente Creatoris? Non enim extra se quidquam positum intuebatur, ut secundum id constitueret quod constituebat; nam hoc opinari sacrilegium est. Quod si hae rerum omnium creandarum creatarumve rationes in divina mente continentur, neque in divina mente quidquam nisi aeternum, atque immutabile potest esse, atque has rerum rationes principales appellat Ideas Plato, non solum sunt Ideae, sed ipsae verae sunt quia aeternae sunt.

Unde merito Marsilius Ficinus Platonis fidelis Interpres in commentario de divinis nominibus, ait: Platonici numquam voluerunt Ideas ab intellectu divino separatas esse, ut falso calumniantur Peripatetici, sed eas aliqua ratione inter se distinctas in mente divina reposuerunt; quatenus Deus suae virtutis conscius, comprehendit quot quantisque modis sit participabilis a creaturis.

Notandum 2. Quod etsi omnes Catholici Doctores divinarum Idearum assertores affirment divinas Ideas non extra Deum, sed in Deo esse repositas; nihilominus non conveniunt invicem in assignanda Ideae ratione: siquidem nonnulli Recentiores affirmant Ideam divinam esse ipsummet actum intelligendi, quo Deus concipit creaturam factibilem; ita quod Ideae ratio non sit conceptus aliquis obiectivus, qui ab ipso divino intellectu per modum obiecti attingatur, sed tantum sit conceptus formalis et actualis intellectio, qua Deus res ab Omnipotentia factibiles deprehendit.

S. Thomas autem, 1. p. q. 10. art. 1. ad secundum et tertium, affirmat divinam ideam esse conceptum aliquem obiectivum, quem dicit esse divinam Essentiam, Essentia divina, inquit, secundum quod ad alia comparatur, est idea: quam comparationem art. 2. explicat in eo consistere, quod essentiam suam Deus cognoscat secundum quod est participabilis secundum aliquem modum similitudinis a creaturis; et ibidem ait:

Ideam operati esse in mente operantis, sicut quod intelligitur, non autem sicut speciem qua intelligitur, quae est forma faciens intellectum in actu. Forma enim in mente aedificatoris est aliquid ab eo intellectum, ad cuius similitudinem domum in materia format, etc.

Quibus aperte constat S. Thomam rationem Ideae divinae non in conceptu formali, sed in conceptu obiectivo constituere; et hunc conceptum obiectivum idealem non alium esse, quam divinam Essentiam ut cognitam, quatenus est participabilis et imitabilis a creaturis.

Doctoris vero Subtilis Discipuli duas scinduntur in sententias; nonnulli enim affirmant illum statuisse rationem Ideae in illo esse cognito, quod habent creaturae ab intellectu divino: alii vero contendunt illum non aliam assignasse Ideae rationem, quam ipsammet divinam Essentiam, non quatenus est participabilis et imitabilis a creaturis, sed quatenus est repraesentativa omnium prorsus rerum producibilium. Quid autem verius hac in controversia nobis pareat, infra resolvetur.

Notandum 3. Ideas definiri a sancto Augustino lib. 83. quaestionum qu. 46.

Haec sunt, inquit, principales formae quaedam, vel rationes rerum stabiles, atque incommutabiles, quae ipsae formatae non sunt, ac per hoc aeternae, ac semper eodem modo sese habentes, quae in divina intelligentia continentur: et cum ipsae, nec oriantur, nec intereant, secundum tamen eas formari dicitur quod oriri et interire potest, et omne quod oritur et interit,

seu, ut brevius loquitur Doctor in 1. dist. 35. quaest. 21. n. 12, Idea est ratio aeterna in mente divina, secundum quam aliquid est formabile extra, tamquam secundum propriam rationem eius.

Quam definitionem optimam esse sic illam expendendo demonstrat:

Deus, inquit, omnia causat, vel causare potest: non irrationabiliter: ergo rationabiliter: ergo habet rationem, secundum quam format. Non autem eamdem omnium: ergo singula propriis rationibus format. Non autem rationibus extra se, quia non eget in efficiendo aliquo alio a se: igitur rationibus in mente sua existentibus, quia nec in intelligendo, nec in efficiendo eget aliquo alio a se: ergo rationibus in mente sua existentibus. Nihil autem in mente sua est nisi incommutabile et aeternum: ergo omne formabile potest formare secundum rationem propriam sibi, aeternam et incommutabilem, in mente sua existentem.

Haec autem ratio aeterna et incommutabilis, secundum quam tamquam per propriam rationem potest Deus aliquid formare, non est nisi idea: ergo praefata definitio optime ideae quadrat.

Conclusio prima. — Revera Deus habet ideas rerum omnium producibilium.

Haec Conclusio videtur esse de fide, siquidem colligitur ex Scriptura sacra, maxime ex illo sancti Pauli ad Hebraeos 11: Fide intelligimus aptata esse saecula Verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent: idest, ut exponit S. Thomas, ut ex rationibus idealibus in Verbo Dei omnis creatura fieret. Quam expositionem indicat sanctus Anselmus in eumdem textum dicens: Ex invisibilibus facta sunt visibilia, idest ex intellectuali mundo visibilis: invisibilis enim mundus in Sapientia divina per suam ideam relucebat, et ad illius imitationem factus est mundus visibilis: eo nimirum loquendi modo quo Aristoteles 1. Metaph. textu 22. dixit sanitatem quae est in materia, esse a sanitate quae est in anima Medici, idest a conceptu, seu arte medendi.

Colligitur pariter ex illo Ioannis 1: Quod factum est in ipso vita erat; ex his enim verbis sanctus Augustinus eumdem textum exponens colligit ideas esse in Deo,

quid est hoc, inquit, vita erat? Facta est terra, sed ipsa terra quae facta est, non est vita, est autem in ipsa sapientia spiritualiter ratio quaedam qua terra facta est, et haec vita est.

Deinde subdit:

faber facit arcam, primo in arte habet arcam, si enim in arte arcam non haberet, non esset unde fabricando illam proferret... Attende ergo arcam in arte et arcam in opere: arca in opere non est vita, arca in arte vita est, quia vivit anima artificis, ubi sunt ista omnia antequam proferantur. Sic ergo quia Sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, secundum artem continet omnia, antequam fabricet omnia; hinc quae fiunt per ipsam artem, non continuo vita sunt, sed quidquid factum est vita in illo est. Terram vides: est in arte terra. Caelum vides: est in arte caelum. Solem et Lunam vides: sunt et ista in arte. Sed foris corpora sunt, in arte vita sunt.

Probatur idem ex SS. Patribus, qui rerum producibilium imagines in mente divina existentes ab aeterno fuisse affirmant: in primis vero S. Dionysius libro De divinis Nominibus, cap. 5, cum dixisset Solem eorum omnium quae sub sensum cadunt essentias et qualitates, quamquam multae sint ac dissimiles, anticipatas habere, concludit: certe maiore ratione in eis atque omnium causa prius constitisse omnium rerum exemplaria concedendum est.... Exemplaria autem diximus esse essentiae rerum effectrices rationes, quae in Deo coniunctae ante fuerant etc. Cui concinit Origines tomo 1. in Ioannem, qui cum dixisset divinas ideas esse figuras collectionis intelligentiarum, subdit:

Opinor enim, sicut domus et navis fabricatur, vel aedificatur iuxta figuras et formas mentibus eorum qui structurae praeficient conceptas, domo navique principium sumentibus ab his figuris et rationibus quae sunt in artifice: sic universa facta fuisse iuxta rerum futurarum rationes iam antea a Deo manifestatas in sapientia.

Hoc idem argumentum pluribus tractat S. Augustinus, maxime vero lib. 83. quaestionum q. 46, ubi cum dixisset idearum visionem solis defaecatis animabus et sapientioribus esse concessam, ait:

Quis autem religiosus, ac vera religione imbutus, quamvis nondum possit haec intueri, negare tamen audeat, imo > non etiam profiteatur, omnia quae sunt, idest, quaecumque in suo genere propria quadam natura continentur, ut sint, Deo auctore esse procreata, eoque auctore omnia, quae vivunt vivere, atque universalem rerum incolumitatem, ordinemque ipsum, quo ea, quae mutantur, suos temporales cursus certo moderamine celebrant, summi Dei legibus contineri et gubernari? quo constituto atque concesso quis audeat dicere Deum irrationaliter omnia condidisse? Quod si recte dici et credi non potest, restat ut omnia ratione sint condita: nec eadem ratione homo qua equus, hoc enim absurdum est existimare; singula igitur propriis sunt creata rationibus:

ex quibus verbis tres sequentes formari possunt rationes eamdem veritatem comprobantes: Quarum prima sic formari potest: omne agens per intellectum seu ratione praeditum prius habet in se imaginem illius rei quam est facturus: sed Deus est agens per intellectum: ergo prius habet apud se rerum faciendarum imaginem, quam ideam appellamus. Minor per se constat. Maior vero probatur: omnis enim causa praecontinet in se effectum secundum formam et rationem ipsius; etenim si causa sit naturalis, in se praecontinet naturali modo formam illius effectus quem est productura, sicut ignis producens continet formam ignis producti: et consequenter si causa sit intellectualis et agens per intellectum, etiam praecontinere debet formam rei producendae: non secundum entitatem, alias non cognosceret res materiales, quia rerum materialium formas agens spiritale non potest excipere: ergo illam praecontinet secundum imaginem; at haec imago est idea et exemplar ipsius: ergo Deus habet rerum ideas.

Secundo, Deus non temere et fortuito, sed summa ratione et sapientia operatur et cuncta producit: ergo operatur iuxta exemplar rei faciendae quam praecogitavit et praedefinivit: at illud exemplar est idea: ergo ideae sunt in Deo admittendae. Consequentia patet, nisi enim Deus praecognosceret effectum, et nisi haberet formam, ad cuius instar illum produceret, temere et caeco modo ageret, seu, ut loquitur S. Augustinus, irrationaliter omnia condidisset.

Tertia denique ratio, quam ibidem indicat S. Augustinus, formari potest in hunc modum: singula propriis et distinctis sunt creata rationibus, nec secundum eamdem rationem formatus est homo, qua formatus est equus: ergo proprias rei cuiusque faciendae Deus in se praecontinet rationes: at illa ratio est idea: ergo Deus habet ideas. Idem probat S. Damascenus lib. 1. De Fide cap. 13: Deus omnium auctor est: ergo omnium quae sunt rationes in se et causas, hoc est ideas iam ante in ipso praehabet.

Dices 1. S. Anselmus in Monologio, cap. 29. Satis manifestum est, inquit, in Verbo per quod facta sunt omnia, non esse similitudines rerum: sed Idea est similitudo rei faciendae: ergo ex S. Anselmo Verbum divinum non habet rerum ideas. Insuper S. Dionysius cap. 7. De divinis Nominibus: Deus, inquit, non cognoscit res secundum ideas: ergo falsum est ideas esse in mente divina reponendas.

Respondeo. S. Anselmum velle solum quod in Verbo divino non sint rerum similitudines ab ipsis rebus desumptae, sicut v. g. in speculo sunt imagines obiectorum ab ipsis obiectis emissae, sed potius quod omnes rerum formae et similitudines ab ipso divino Verbo desumantur et effluant. Unde subdit S. Anselmus: Verbum non est similitudo rerum; sed res sunt imitationes Verbi. Ad S. Dionysium dico, illum quidem negare Deum res cognoscere in Ideis, aut extra se positis, aut a rebus ipsis mutuatis; sed tantum illas cognoscit per suam essentiam habentem rationem ideae et exemplaris, quatenus infinitam vim habet res omnes repraesentandi.

Dices 2. Idea est similitudo rei ideatae; similitudo autem dicit convenientiam: sed Dei ad creaturam, cum sit summa distantia, nulla est ibi convenientia, aut si sit aliqua, certe est minima: ergo aut nulla est similitudo inter Ideam divinam et creaturam ideatam, aut est minima: vel ergo non est idea in Deo, vel est secundum rationem imperfectam: sed nihil imperfectum ponendum est in Deo: ergo nec ulla Idea.

Respondet Seraphicus Doctor. in 1. dist. 35. art. 1. quaest. 1. quod triplex est similitudo, alia univocationis, seu participationis, qua dicuntur similia ea, inter quae est quoddam commune in quo conveniunt univoce, ut Petrus et Paulus dicuntur similes in humanitate et in albedine; quia in humanitate et in albedine univoce conveniunt, quatenus sunt homines et quatenus sunt albi; et haec similitudo non reperitur inter Deum et creaturas, quia in nullo univoce conveniunt. Alia est similitudo imitationis, et haec est minima inter Deum et creaturas, quia in modico potest finitum imitari infinitum. Denique est similitudo repraesentationis et expressionis, et haec est summa inter divinas Ideas et creaturas ideatas, quia Ideae divinae creaturas summe exprimunt et repraesentant. Unde in forma: Dei ad creaturas non est perfecta convenientia nec similitudo univocationis et imitationis, concedo: repraesentationis et expressionis, nego.

Dices 3. Nobilissimus modus cognoscendi est Deo tribuendus: sed cognitio per rei essentiam est nobilior quam per similitudinem rei: ergo Deus cognoscit per essentiam rei, non per similitudinem: sed idea est similitudo rei et non essentia: ergo Deus non cognoscit per ideam: ergo in Deo non sunt ponendae ideae.

Respondet idem Seraphicus Doctor. quod alia est similitudo rei causata et accepta ab ipsa re; et haec est species rei intelligibilis, quae cum non ita perfecte exprimat rem sicut res ipsa si praesens esset, ideo cognitio rei per talem similitudinem non est ita perfecta, sicut si res ipsa praesentialiter videretur, et hac similitudine non cognoscit Deus. Est et alia similitudo quae est ipsa rei veritas ipsiusmet rei expressiva et eius similitudo, qua veritas est; et cuius veritatis res ipsa potius dicenda est similitudo quam ipsa similitudo rei: et haec melius exprimit rem quam ipsa res seipsam exprimat, quia res ipsa accipit rationem expressionis ab illa sicut et suum esse: unde fit quod per hanc nobilior est cognitio quam per ipsius rei essentiam; et sic Deus cognoscit.

Dices 4. Idea non est necessaria nisi ad dirigendum in cognoscendo et regulandum in operando: sed nihil indiget dirigente, vel regulante, nisi quod potest errare et deviare; Deus autem nullum horum habet: ergo frustra ponuntur ideae in Deo.

Respondet idem. quod regulari et dirigi potest fieri dupliciter, scilicet aut per regulam differentem a directo et regulato, et haec admittit imperfectionem et possibilitatem erroris: aut per regulam, quae est idem quod regulatum, et haec ponit impossibilitatem erroris: quia enim regula errare non potest, et Deus est ipsa regula et idea, idcirco impossibile est eum errare; et sic patet quod idea in Deo non ponit defectum et imperfectionem, sed complementum.

Conclusio secunda. — Idea divina non est conceptus formalis, quem Deus habet de creaturis: nec essentia divina, quatenus est imitabilis a creaturis: sed tantum quatenus est repraesentativa illius esse, quod creaturae habent ab intellectu divino.

Haec Conclusio tres complectitur partes, quarum Probatur prima: Idea est forma cognita, quam intuetur artifex in se aspicit: ergo illa cognitio non est idea. Deinde, Idea habet rationem causae formalis respectu rei ideatae seu formandae iuxta ipsam ideam: sed intellectio habet rationem causae formalis non respectu rei ideatae et extrinsecae, sed tantum respectu intellectus a quo elicitur et quem informat ac intelligentem denominat: ergo nec illa intellectio seu conceptus formalis intellectus habet rationem ideae. Denique, Idea divina variatur iuxta rerum ideatarum diversitatem: sed divina intellectio non variatur secundum diversitatem rerum a Deo cognitarum: ergo ratio formalis Ideae divinae non consistit in ipsa intellectione divina.

Probatur secunda pars, nempe quod ratio formalis ideae non consistat in essentia divina quatenus est imitabilis a creaturis: Si idea divina consisteret in hac imitabilitate, sequeretur creaturas non cognosci a Deo secundum illarum esse proprium, neque etiam secundum illarum contingentiam: at falsum consequens: ergo et antecedens. Patet maior quoad primam sequelam; nam creaturae solum imitantur divinam essentiam quoad gradus quosdam communes et transcendentales, puta entis, substantiae, viventis, intellectualis, aut similes; quoad proprios autem modos, ac differentias quibus illae constituuntur ultimate, et a Deo et inter se differunt, atque in quibus limitationem imperfectionemque involvunt, divinam essentiam non imitantur, sed ab ea recedunt eique dissimiles sunt: ergo si in essentia divina repraesentantur et cognoscuntur creaturae solum quatenus eam imitantur, non repraesentantur et cognoscuntur in ea secundum proprium esse. Patet etiam quoad, secundam partem, idea namque repraesentat ideatum secundum illius entitatem, non autem secundum illius contingentem existentiam; sive enim res existat sive non, semper similis est suae ideae, tam enim domus aedificanda quam aedificata similis est ideae artificis: ergo si ratio ideae consistat in imitabilitate divinae essentiae a creaturis, non repraesentabit creaturas secundum omnes illarum speciales differentias, neque secundum earum contingentiam: quod est contra rationem ideae. Deinde, si imitabilitas causae secundum eius naturam constitueret rationem formalem ideae, sequeretur substantiam ignis generantis dici posse ideam ignis geniti; quia ignis genitus naturam ignis generantis imitatur, non solum aequivoce et extrinsece, sed univoce et perfecte.

Nec refert quod illa imitatio ignis fiat absque cognitione; idea autem debeat concurrere ad formandum imitatum praevia cognitione, eo quod imitabilitas rei sit artificialis.

Respondeo. namque cognitionem extrinsecam esse ad imitabilitatem idealem; quantumvis enim cognoscatur idea, non propterea aliquid dicitur ideatum nisi assimiletur ideae artificialiter: hinc licet homo generans hominem sibi similem cognoscat et velit illam similitudinem, non ideo natura generantis dicitur concurrere ad generationem per modum formae artificialis et idealis, quia non concurrit quatenus repraesentat hominem generandum, sed tantum quatenus est naturalis eius similitudo.

Similiter quantumvis divina essentia sit principium divinae generationis Filii, et divinus Pater seiens et volens assimilet sibi Filium divinum, non tamen haec assimilatio est idealis et artificialis, sed mere naturalis, quia non fit ab essentia praecise quatenus est principium repraesentativum, sed tantum quatenus est principium foecundum: ergo a simili quantumvis creaturae assimilatio cum essentia divina sit a Deo cognita et volita, non propterea haec assimilatio erit idealis et artificialis.

Denique, si essentia divina esset idea quatenus est imitabilis a creaturis, et ut habet respectus sive reales, sive intentionales ad creaturas imitaturas; vel haberet rationem ideae quatenus praecise essentia est simul cum his respectibus: vel quatenus illos tantum respectus connotat; vel denique illi soli respectus haberent rationem formalem ideae: sed neutrum dici potest.

Non primum, alioquin idea non esset unum per se, sed tantum unum per accidens, sicque non posset repraesentare ens per se faciendum.

Non etiam secundum, quia prius intelligitur idea quam intelligantur illi respectus connotari; prius namque concipi debent extrema relationis quam concipiatur relatio: adeoque prius concipi debet essentia Dei ut imitabilis, et creatura ut imitativa, quam concipiatur relatio imitabilitatis.

Non etiam tertium, quia ideatum debet esse simile ideae: creaturae autem producendae ad extra non sunt formandae iuxta similitudinem eorum respectuum: adeoque Essentia divina non habet rationem ideae quatenus est imitabilis.

Probatur tertia pars, nempe quod ratio divinae Ideae sit ipsamet divina Essentia, quatenus est repraesentativa esse cogniti creaturarum: Probatur, inquam, primo auctoritate Doctoris Subtilis in 1. dist. 35. quaest. unica. n. 13., ubi cum exposuisset definitionem ideae et reiecisset sententiam Aristotelis imponentis Platoni, quod assereret esse rerum quidditates existentes per se, concludit, Ideam esse ipsammet Essentiam divinam, quatenus repraesentativa est esse cogniti, quod habent creaturae ab intellectu divino.

Licet enim Doctor ibidem asserere videatur illud esse cognitum quod habent creaturae ab intellectu divino, esse ipsarum creaturarum ideam; non tamen vult illud esse cognitum formaliter consideratum et quatenus solum est denominatio extrinseca resultans in creatura ex cognitione divini intellectus esse formaliter ideam ipsius creaturae; hoc enim esse cognitum est purum ens rationis; Idea autem divina est quid reale in Deo existens.

Adeoque non censet Doctor rationem ideae formaliter consistere in illo esse cognito, sed in Essentia divina, quatenus est repraesentativa illius esse possibilis creaturarum.

Quod ipsemet explicat in 4. d. 50. q. 3. n. 4., ubi cum dixisset ideam non esse respectum essentiae divinae ad extra, concludit: Oportet ergo quod per illam essentiam, qua perfectissime omnia repraesentat, quae ut sic repraesentans illa ut obiecta cognita, habet rationem ideae.

Deinde sibi obiiciens ibidem, quod non possit repraesentari illud esse cognitum nisi prius habeat esse: ergo nisi prius supponat exemplar, a quo et unde productum sit sub ratione propria et terminata et consequenter non potest prius repraesentari, quam habeat ideam: respondet:

Dico quod falsum est, imo ipsa Essentia est exemplar illimitatum. Et ista est prima ratio in esse cognito, non autem alia ratio, quae prius debet esse cognitum, ut dictum est in primo libro: et haec magis determinate repraesentat, quam aliquid limitatum nedum extra existens, imo quam aliquid intra.

Quibus Doctor tria significat: Primum, quod illud esse cognitum per se non habeat rationem ideae. Secundum, quod habeat tantum rationem ideae, quatenus repraesentatur in essentia divina. Tertium, quod ipsa divina essentia vim infinitam habeat res omnes repraesentandi secundum earum esse proprium, in qua virtute formaliter consistit ratio Ideae.

Probatur 2. In illo formaliter statuenda est ratio Ideae divinae, quod Deus intuetur in rebus creandis et producendis ad extra: sed solam suam divinam Essentiam, quatenus est rerum creabilium repraesentativa, intuetur: ergo divina essentia, quatenus est rerum repraesentativa, habet rationem formalem ideae.

Maior constat. Minor vero probatur: si Deus conspiceret aliud praeter suam essentiam, ut rerum creabilium repraesentativam, maxime vel res ipsas, vel ipsam divinam essentiam ut imitabilem, vel suam divinam cognitionem, ut rerum producendarum apprehensivam: sed neutrum dici potest. Non primum, quia res ipsae non possunt immediate et per se movere, ac determinare divinum intellectum, ut saepius probatum est. Non etiam secundum, quia essentia divina ut imitabilis non potest repraesentare proprias, ac singulares creaturarum rationes, quas illa formaliter non continet, et secundum quas consequenter non est per se imitabilis a creaturis. Non etiam tertium, quia divina intellectio non habet rationem obiecti quod, sed tantum obiecti quo Deus illam inspicit, ut ad eius similitudinem res extra se producat.

Ergo restat ut sola divina essentia, quatenus est rerum omnium repraesentativa, habeat vere et realiter rationem Ideae divinae.

Dices 1. In eo statuenda est ratio formalis Ideae, ad cuius imitationem immediate fit opus: sed opus divinum fit immediate ad imitationem cognitionis divinae, non autem ad imitationem essentiae divinae quatenus repraesentativa rerum: ergo in ipsa cognitione, seu conceptu formali statuenda est ratio formalis ideae. Maior patet ex supra dictis. Minor probatur: quia non minor est virtus agentis divini, quam creati: sed aliquando artifices operantur ex solo mero conceptu formali sui operis, non autem ex apprehensione alicuius conceptus obiectivi; ut manifestum videtur non solum in his artificibus qui suum opus tanta celeritate expediunt, ut non videantur de externo exemplari et de ipso opere simul posse cogitare; quis enim dixerit agilem scriptorem ad alios characteres, quam quos ipse scribit et pingit, suam in scribendo cogitationem convertere? Sed etiam idem constat in iis, qui artificialis alicuius novi operis numquam antea visi sunt inventores, adeoque nullum aliud simile, quod imitentur, propositum habent. Unde fit ut illi artifices, qui externo et obiectivo exemplari opus habent, illo egeant ex imperfectione operantis, non vero ex ratione agentis per ideam. Ergo cum in Deo nulla sit imperfectio, sed tum in essendo, tum in operando quodlibet agens creatum excedat, hinc fit quod nulla alia opus habeat idea praeter suum conceptum formalem. — Nego minorem: et ad eius probationem, nego pariter conceptum obiectivum solum desiderari in artificibus propter illius imperfectionem; quamquam enim id forte verum esset in creatis, eo quod nobis naturaliter non insit aliquod obiectum primum, in quo cetera liceat inspicere; unde fit ut ab ipso opere futuro in se non moretur noster intellectus: insuper, licet etiam ille defectus exinde contingat, quod noster intellectus nondum sibi comparaverit speciem illius rei, quae facienda est; unde fit, ut oporteat externum aliquod exemplar aspicere, ad cuius imitationem fiat opus; haec tamen a divino intellectu longe absunt, siquidem nec moveri potest a rebus ipsis, nec ab aliquo exemplari extra Deum, sed tantum in sua essentia, ut in obiecto primo, atque immediato omnia contemplatur: atque ita ex summa ipsius perfectione evenit ut suam essentiam tamquam omnium factibilium exemplar obiectivum, ac ideam intueatur et imitetur in operando: et consequenter licet aliquando artifices creati non habeant rei faciendae aliud exemplar obiectivum in intellectu, sed solum suum conceptum formalem; nihilominus Deus supremus rerum artifex suam semper essentiam tamquam obiectum ideale inspicit, ut secundum illius repraesentationem res quaslibet producat.

Dices 2. creaturae divinam imitantur essentiam quatenus eminenter illas continet: sed tantum illas eminenter continet ut est participabilis ab illis: ergo divina essentia tantum habet rationem ideae creaturarum quatenus est ab illis participabilis.

Distinguo minorem: creaturae divinam essentiam imitantur prout eminenter illas continet, si illa eminentialis continentia usurpetur pro illius infinita vi repraesentativa eius quod continet, concedo: si sumatur tantum pro supereminenti gradu entitatis, in qua Deus entibus omnibus aliis praecellit, nego: et sic concessa minore, neganda est consequentia.

Fateor itaque divinam essentiam idcirco creaturarum esse repraesentativam et habere rationem ideae obiectivae respectu earum, quia cum sit infinita in sua entitate, omnesque proinde aliarum entitatum perfectiones sine imperfectione complectatur, vel formaliter, vel eminenter, aut virtualiter, etiam et earum est repraesentativa. Ratio tamen formalis ideae praecise non consistit in illa continentia formali, aut eminentiali, aut naturali; sed tantum in infinita vi repraesentativa.

Instabis. Non potest essentia divina habere rationem repraesentandi creaturas, nisi creaturae illae prius supponantur habere esse, quod in essentia repraesentetur, et consequenter nisi prius habeant ideam: ergo non potest habere rationem ideae, quatenus est repraesentativa. Consequentia patet. Probatur antecedens: nihil repraesentatur nisi quod est: quidquid autem est supponit ideam sui, maxime si fiat per ideam. Si autem iam sit, ultra non indiget idea ut fiat: ergo creaturae priusquam habeant esse repraesentatum in essentia divina, iam supponuntur in se habere aliquod esse; ac proinde habere aliquam sui ideam: et consequenter ipsa divina essentia, quatenus repraesentativa, non potest habere rationem ideae.

Distinguo antecedens: Nisi creaturae supponant habere esse verum reale et ideatum, nego: esse cognitum, nimirum per solam denominationem extrinsecam intellectus divini creaturas producentis in esse primo possibili, concedo.

Itaque creaturae concipi possunt hoc in quadruplici statu: in quorum primo ab intellectu divino accipiunt esse primo cognitum: in secundo habent ex se ipsis, quod non repugnent ut existant: in tertio concipiuntur habere respectum rationis ad omnipotentiam divinam a qua possunt accipere existentiam: in quarto autem habent esse repraesentatum in essentia divina, quae cum habeat vim infinitam repraesentandi, repraesentat illas creaturas possibiles, non solum secundum illarum esse cognitum, nec tantum secundum illarum non repugnantiam ad existendum, nec denique tantum ut dicunt respectum ad omnipotentiam divinam a qua produci possunt, sed maxime secundum illud esse ideale, quod revera habent in Deo antequam producantur, et iuxta quod aliquando producentur.

Dices 3. Illud habet rationem ideae in divina mente, quod, proportione servata, idea est in mente artificis creati: sed in mente artificis creati res ipsa concepta ab artifice habet rationem ideae: ergo etiam creaturae ut ab intellectu divino apprehensae habebunt rationem ideae exemplaris.

Maior patet, tum ex S. Augustino, tum ex aliis Patribus dicentibus creaturas esse in mente divina, sicut domus est in mente artificis. Minor vero probatur; etenim domus concepta ab artifice est idea domus construendae, ut iam dictum est ex Aristotele.

Nego minorem: Idea enim in mente artificis non est revera ipsum opus externum ut eius menti obiectum, sed est aliquod verbum, seu dictamen practicum, quod in suo intellectu format de opere artificiali faciendo. Ad probationem autem dico, quod quando Aristoteles, vel alii Philosophi affirmant ideam artificis esse rem ipsam cognitam, quatenus ad extra formandam, intelligendi sunt de re non in suo proprio et naturali essendi modo, sed in alio, nempe intelligibili, quem habet in intellectu.

Conclusio tertia. — In Deo non sunt plures Ideae realiter, aut formaliter distinctae: sed tantum denominative.

Haec conclusio duas habet partes, quarum Probatur prima: Divina essentia, ut probatum est, habet rationem ideae, quatenus est repraesentativa creaturarum: sed ut sic non est, nec formaliter, nec realiter a se distincta: ergo nec ideae sunt realiter, aut formaliter distinctae. Maior patet. Minor probatur: primo quidem quod illae diversae rationes ideales non distinguantur realiter; in Deo enim nulla est distinctio realis et entitativa, nisi ubi intervenit relationis oppositio, qua fit ut tres divinae Personae realiter invicem distinguantur: sed Ideae divinae non pertinent ad relationes Personales, neque ad notionalia: ergo inter illas nequit esse distinctio realis. Patet etiam eadem minor quantum ad distinctionem formalem: siquidem distinctio formalis intercedit inter diversas formalitates invicem formaliter distinctas, et quarum una non est formaliter alia, etiam secluso quolibet intellectus conceptu: sed ipsa divina essentia, quatenus est repraesentativa hominis, non est a parte rei formaliter a seipsa distincta, quatenus est repraesentativa Angeli; alioquin in eadem essentia sub ratione essentiali, infinitae essent formalitates, sicut infinitae sunt creaturae possibiles; quod cum sit absurdum, etiam et absurdum est illud unde sequitur.

Probatur secunda pars: Primo quidem ex Scriptura et ex sanctis Patribus, qui de divinis Ideis quasi de pluribus loquuntur: in primis enim S. Paulus ad Hebraeos 11. Fide, inquit, intelligimus aptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent. Ubi per invisibilia, rerum ideas significari supra diximus.

Item S. Dionysius, a nobis prima Conclusione laudatus, affirmat in Deo dari exemplaria rerum, quae nominat rationes substantificas existentium praedeterminativas.

Et S. Augustinus ibidem laudatus diserte ait: Omnia ratione sunt condita, nec eadem ratione homo qua equus, hoc enim absurdum est existimare. Singula igitur propriis creata sunt rationibus. Quibus verbis idearum diversitatem et multiplicitatem significat.

Id pariter suadet ratio: Sicut enim res faciendae in seipsis diversae sunt, propriosque ac speciales habent characteres, quibus invicem distinguantur; ita pariter diversas habere debent ideas, ad quarum similitudinem formentur: non quidem diversas intrinsece et secundum diversam entitatem aut formalitatem: ergo saltem debent esse diversae extrinsece, denominative, ac secundum diversum respectum rationis, quem divina Essentia, ut infinite repraesentativa, dicit ad res omnes repraesentatas.

Ex his collige 1. dari omnium rerum Ideas, tam possibilium quam futurarum, eodem modo enim, inquit Doctor in 2. dist. 39. q. 5. n. 7., sunt ideae possibilium non futurorum sicut futurorum, quia differentia ista possibilium non futurorum a futuris, non est nisi per actum voluntatis divinae: ergo idea futuri possibilis non magis repraesentat illud futurum esse quam idea possibilis non futuri. Praeterea, non magis repraesentabat idea futuri ipsum ponendum esse in hoc nunc, quam in illo.

Quibus Doctor indicat ideam proprie et maxime repraesentare res possibiles sub determinato statu possibilitatis; quia, ut supra dixerat, ideae mere naturaliter repraesentant illud quod repraesentant, et sub naturali ratione sub qua aliquid repraesentant: quia ideae sunt in intellectu divino ante omnem actum voluntatis divinae, ita quod nullo modo sunt ibi per actum voluntatis divinae: sed quidquid naturaliter praecedit actum voluntatis, est mere naturale: et consequenter ratio ideae maxime versatur in repraesentatione rerum secundum illarum esse possibile.

Collige 2. In Deo esse Ideas rerum omnium producibilium, sive materialium, sive spiritualium, sive universalium, sive singularium: cum enim idea sit forma ad quam respiciens agens operatur, necessum est ut omnium rerum quae formari possunt, etiam singulae habeantur ideae: alioquin Deus aliquid fortuito et sine praevisione ac praecognitione produceret, quod asserere impium est ac sacrilegum, inquit S. Augustinus.

Collige 3. Quod etsi Filius et Spiritus sanctus vere producantur, nihilominus non habent suae productionis ideam; tum quia idea habet rationem causae exemplaris respectu ideati: sed divina Essentia non est causa Filii aut Spiritus sancti: ergo habere nequit rationem ideae in generatione Filii, nec in processione Spiritus sancti; tum quia idea est forma quam inspiciens artifex operatur: sed Pater divinus non est artifex in generatione Filii, nec operatur per modum artificis, quia non est eius causa, sed principium: ergo Pater non habet ideam in generatione Filii: idem dicendum de productione Spiritus sancti; tum denique quia idea est repraesentatio formalis rei quae nondum est: sed Filius et Spiritus sanctus non possunt repraesentari antequam sint, cum nullatenus habere possint rationem entis possibilis: ergo pariter illorum productio non supponit ideam.

Quaeres 1. An Deus habeat Ideam peccati?

Respondeo. cum S. Bonaventura in 1. dist. 36. quaest. 1. peccatum considerari posse dupliciter; nimirum formaliter sub ratione peccati et quatenus est carentia rectitudinis debitae actui; vel materialiter quatenus nimirum est actus positivus et physice elicitus. Certum est actum illum peccaminosum et materialiter ac physice consideratum habere sui ideam in Deo: quia revera Deus ad productionem physicam illius actus concurrit, cumque in se realem habeat entitatem, etiam in Deo veram sui debet habere ideam et similitudinem.

Respondeo 2. peccatum formaliter consideratum et quatenus est malum morale, nullam sui ideam habere, nec ullatenus esse in Deo, Quia, inquit S. Bonaventura laudatus, omne quod est in Deo, est in illo vel sicut in principio producente, vel sicut in exemplari exprimente, vel sicut in conservante: sed nullo modo ex istis mala formaliter sumpta sunt in Deo: ergo, etc. Probatur minor, quia Deus non est principium producens mala formaliter sumpta, seu peccata, ut constat ex Fide: producere enim peccata est peccare, peccare autem est deficere a rectitudine et deviare a bonitate divina: atqui Deus non potest recedere a sua bonitate, cum sit bonitas per essentiam: ergo non potest peccare: ergo nullo modo potest esse principium producens peccata, seu mala formaliter sumpta. Deus etiam non est exemplar exprimens mala, quia ratio exemplaris attenditur secundum assimilationem; Dei autem ad mala nulla est assimilatio. Non est etiam exemplar Deus nisi illorum quae ipse potest producere: at Deus peccata non producit: ergo mala formaliter sumpta nullo modo sunt in Deo.

Dices 1. Deus cognoscit intra se mala, quia Deus nihil cognoscit extra se: ergo mala sunt in Deo. Consequentia patet, quia omne quod cognoscitur in aliquo, est in illo in quo cognoscitur.

Negat consequentiam S. Bonaventura: plus enim, inquit, esse in Deo significat, quam cognosci a Deo, vel in Deo; nam ad hoc quod aliquid cognoscatur a Deo, vel in Deo, satis est quod in Deo sit ratio cognoscendi illud: sed ad hoc ut aliquid sit in Deo, requiritur quod Deus sit exemplar illius: quare licet Deus cognoscat mala in seipso, ex hoc non sequitur quod mala sint in Deo, quia illa cognoscit per bona opposita, ut ab ipsis bonis deficientia. Ex quo patet quod in illa consequentia committitur fallacia consequentis, quia arguitur a positione consequentis ad positionem antecedentis.

Dices 2. Omne quod cognoscitur in aliquo, et non per accidens, est aliquo modo in illo sicut in exemplari: sed mala cognoscuntur in Deo, et non per accidens, quia Deus nihil cognoscit per accidens, sed omnia cognoscit per se: ergo mala sunt in Deo.

Respondeo. quod cognosci per accidens potest esse dupliciter: aut a parte cognoscentis, aut a parte cogniti. In Deum nulla cadit cognitio per accidens a parte ipsius Dei cognoscentis, quia Deus omnia cognoscit seipso: tamen cadit a parte cogniti, utpote mali, quia Deus cognoscit malum non per similitudinem sui, sed per similitudinem boni oppositi: similitudo enim est principium cognoscendi simile et dissimile.

Dices 3. Quod cognoscit aliquid, et illud non cognoscit per privationem, cognoscit illud per similitudinem et ideam: sed Deus cognoscit mala, et illa non cognoscit per privationem; quia in Deum nulla cadit privatio, cum sit purus actus: ergo Deus cognoscit mala per similitudinem et ideam in Deo: ergo mala sunt in Deo sicut in exemplari.

Respondeo. quod cognoscere per privationem fit dupliciter: aut ita quod privatio sit in ipso cognoscente, sicut oculus cognoscit tenebras quando est privatus luce et nihil videt, auris cognoscit silentium quando nihil audit: et hoc modo cognoscere per privationem, dicit imperfectionem, et non convenit Deo, quia Deus numquam est privatus luce, nec cognitione; aut ita quod privatio sit in cognito et non in cognoscente; sicut si lux haberet cognitionem, per seipsam cognosceret tenebras, quia cognosceret rem privatam luce, non quod illa privatio sit in ipsa luce, sed in re cognita: et hoc modo cognoscere per privationem non dicit imperfectionem ex parte cognoscentis: et hoc modo Deus dicitur cognoscere mala per privationem, quia cum ipse sit actus purus et lux et veritas, per seipsum cognoscit positive bonum et privative malum, quia cognoscit in quo deficiat malum a bono.

Quaeres 2. An Deus habeat Ideas rerum imperfectarum?

Respondet 1. S. Bonaventura ibidem q. 2., res imperfectas formaliter consideratas nullam sui praesupponere ideam; cum enim imperfectio formalis sit carentia et privatio alicuius perfectionis debitae, nulla haberi potest in Deo: Privatio, inquit, non est ens, nec per consequens est aliquid a Deo factibile, nec assimilabile ipsi: ergo non habet ideam in Deo, quia idea dicit rationem similitudinis.

Respondet 2. imperfecta entitative considerata aliquam sui ideam habere, quia, inquit, omnis effectus assimilatur suae causae aliqua assimilatione. Ergo illud omne quod est a Deo, assimilatur Deo: sed imperfecta materialiter sumpta sunt a Deo, quia ut sic sunt entitates positivae: ergo ut sic assimilantur Deo: ergo ut sic habent ideam, non quidem imperfectam, sed perfectissimam. Quia sicut non viventium est in Deo idea vivens, et corporalium spiritualis, et temporalium aeterna: sic et omnium imperfectorum entitative consideratorum est idea perfecta, quia idea sequitur naturam subiecti in quo est, non autem rei ideatae a qua sumit tantum distinctionem repraesentandi, quia distincte illam repraesentat.

Dices. Illa solum habent ideam quae possunt esse a Deo: sed imperfecta, quocumque modo sumantur, non possunt esse, nec fieri a Deo; quia Dei perfecta sunt opera, ut dicitur Deuter. 32.: ergo imperfecta nullo modo habere possunt ideam.

Respondet Seraphicus Doctor. quod omnia imperfecta quae habent rationem entis, qualia sunt materia, partes compositi sub ratione partium, et alia huiusmodi, sunt a Deo ipsique assimilantur secundum illam rationem entis, quae consequenter dicit aliquam perfectionem, et ideo huiusmodi imperfecta secundum id quod sunt, puta quatenus entia, habent esse in Deo.

Deinde, Deus perficit imperfecta v. g. materiam per formam, et partes per totum; quia igitur dat Deus imperfectis esse perfectum, ideo omnia Dei opera sunt perfecta.

Quaeres 3. An esse Ideale quod creaturae habent in Deo, sit praestantius quam esse Entitativum quod habent in seipsis?

Respondet idem Seraphicus Doctor ibidem art. 2. quaest. 2. hanc quaestionem intelligi posse dupliciter, ita quod sit sensus: an res verius esse habeant, vel quando sunt in cognoscente, et producente, vel quando sunt in seipsis: aut ita quod quaelibet res conferatur cum sua similitudine, qua est in Deo, ut sit sensus, quid habeat esse verius et nobilius, quam ipsa res, vel eius similitudo.

His praenotatis Dicit 1. quod si res comparentur ad seipsas secundum diversum modum existendi, tunc verius esse habent in proprio genere, quam in Deo. Ratio est, quia res verius esse habent, ubi sunt simpliciter, quam ubi sunt tantum secundum quid: sed in proprio genere sunt simpliciter, quia sunt secundum propriam entitatem; in Deo vero sunt tantum secundum quid, quia sunt secundum esse cognitum: ergo, etc. Insuper, res verius esse habent, ubi sunt secundum principia intrinseca et proxima, quam ubi sunt in principio extrinseco et remoto: sed in proprio genere sunt secundum principia intrinseca; in Deo autem ut in principio extrinseco: ergo, etc.

Dicit 2. quod si quaelibet res confertur cum sua similitudine, quae in Deo est, tunc similitudo rei verius, et nobilius esse habet in Deo, quam ipsa res habeat in proprio genere. Ratio est, quia in Deo similitudo cuiuslibet rei idem est, quod ipsa essentia divina.