Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Tot ac tantis difficultatibus implexam videri praesentis Quaestionis resolutionem, ut plerique Theologi non dubitaverint asserere hanc veritatem esse mortalibus imperviam et solis beatis mentibus in clara Dei visione aperte manifestandam. Nec immerito quidem, tot enim syrtibus ac scopulis abundat, ut certum naufragium scrutatori cuique praenuntiet, et tam ingentes difficultates amplectitur, ut sapientiores quique Theologi vix habeant quid reponant. Vel enim illa divina libertas asseritur esse aliquid intrinsecum, vel extrinsecum. Si primum, cum omnis actus liber ex formali suo conceptu petat fieri, vel non fieri, sicque possit esse, vel non esse, si libertas ipsius actus sit aliquid intrinsecum Deo, consequens est Deum carere posse aliquo sibi intrinseco; quod ipsius divinae immutabilitati repugnat. Si vero aliquid extrinsecum affirmetur, non minor exurgit difficultas, nam de ratione actus liberi est, quod sit immanens et vitalis, adeoque per formam extrinsecam et non vitalem constitui nequit. Nihilominus ut pro modulo nostro ex tot variis Theologorum placitis quid circa hanc Quaestionem certius veriusque tenendum sit, aperiamus.

Notandum 2. Quod etsi circa praesentis Quaestionis resolutionem variae sint Theologorum sententiae, nihilominus duas esse principes et extremas inter se omnino oppositas, ex quibus quasi rivuli e fontibus caeterae emanarunt. Prima, ut Dei immutabilitatem omnimodam astruat, videtur eius libertatem destruere; affirmat enim actum liberum in Deo non esse aliquid intrinsecum, sed omnino extrinsecum, nec aliud esse quam effectum extrinsecus productum. Ita quod, licet principium libere productivum ipsius actus sit intra Deum et revera vitale, nihilominus denominatur liberum per denominationem extrinsecam ex actione qua creaturas ad extra producit, quaeque iuxta hanc sententiam est formaliter transiens et in ipsis creaturis recepta. Ita censet Aureolus in 1. dist. 47. art. 1, cui plures Moderni adstipulantur.

Secunda sententia priori extreme opposita, ut integram servet Dei libertatem, videtur eius immutabilitatem destruere; docet enim decretum Dei liberum esse quamdam perfectionem liberam Deo intrinsecam ratione distinctam a perfectione necessaria, quae, quia libera est, absque ulla imperfectione potest abesse a voluntate divina. Ita docet Caietanus qu. 19. art. 2, cui consentire videntur Fonseca et Salas, pluresque alii Moderni, inter quos maxime enitet noster Poncius in commentario ad distinctionem 39. Doctoris n. 18 et sequentibus, ubi solvit praecipua momenta, quae adversus Caietani sententiam possunt obiici.

Inter has autem oppositas sententias plures sunt intermediae, maxime vero tres, quae utriusque extremae sententiae rigorem emollire et temperare nituntur. Prima quidem asserit decretum Dei liberum non consistere adaequate in formalitate intrinseca, nec in aliquo extrinseco, sed in utroque simul, ita quod ad divinam libertatem simul conferant et actus divinae Voluntatis et actio creaturae productiva, aut ipsa creatura a Deo producta. Ita sentiunt Basilius Legionensis disp. 6. c. 5, Grenado Tract. De Voluntate Dei, disp. 5, Arrubal disp. 16. art. 61. et caeteri.

Secunda affirmat actum Dei liberum formaliter vel saltem inadaequate constitui per respectum rationis ad creaturas existentes, aut futuras. Ita Capreolus in 1. dist. 45. quaest. 1. et Ferrariensis Primo contra Gentes cap. 82. quibus consentire videtur Vasquez Disp. 22. cap. 2. ubi ait: Voluntas libera Dei est ipsa Essentia divina per modum actus eliciti, includit tamen quamdam habitudinem rationis ad res futuras.

Tertia denique affirmat libertatem Dei nihil aliud esse quam actum entitativum ipsius divinae Voluntatis, qui prout infinitus est, libere tendit in obiecta creata, et ab eis terminatur et veluti obiective completur per obiectum et effectum extrinsecum. Ita quod divinum velle liberum sit ipsemet actus Dei necessarius quoad entitatem, et liber tantum quoad tendentiam et terminationem: quae sententia cum caeteris videatur certior, etiam est caeteris praeferenda: ut autem evidentius appareat.

Notandum 3. Actum divinae Voluntatis se habere quodammodo ad obiecta libera, sicut voluntas nostra se habet ad liberos actus, in eo maxime quod sicut voluntas nostra eadem in se manens intrinsece sine ulla sui mutatione, vel additione reali, exercet actum, vel non exercet, et hunc actum elicit vel illius oppositum, alioquin abiretur in infinitum, si inter ipsam voluntatem et actum producendum desideraretur aliquod medium reale, quo voluntas seipsam determinaret ad agendum et producendum actum; sic actus divinus idem quoad realem entitatem, potest obiectum velle aut non velle, aut nolle et velle hoc aut illius oppositum, adeo ut actualis illa et perfectissima entitas, quae appellatur divina volitio, non sit comparanda cum nostris actibus liberis, sed potius cum nostra libertate. Sic enim actus ille se habet quodammodo ad obiecta libera, ut voluntas nostra ad suos actus liberos. Nec mirum videri debet, quod Deus per unicum actum plura facit et modo quodam excellentissimo exercet, quod nos praestare tantum possumus per plures actus, idque maxima cum imperfectione propter finitatem et limitationem nostrorum actuum.

Conclusio prima. — Divina libertas, nec adaequate, nec inadaequate constituitur formaliter per aliquid extrinsecum Deo, sed est perfectio Deo intrinseca. Haec est contra Aureolum et eius Sequaces.

Probatur primo. Per id non constituitur formaliter divina libertas quod est ipsa natura posterius: sed operatio extrinseca et omnis externus effectus est natura posterior volitione Dei libera: ergo haec per neutrum constituitur. Maior patet: quod enim supponit aliud constitutum essentialiter non potest esse illius essentiale constitutivum: sed quod est natura posterius divina libertate, supponit illam essentialiter et formaliter constitutam; ergo non potest esse illius constitutivum.

Probatur minor. illud est natura posterius libertate divina quod causatur per volitionem Dei liberam: sed omnis effectus externus vere causatur per omnipotentem Dei volitionem liberam: ergo est ipsa posterior. Maior patet, omnis enim causa natura prior est suo effectu.

Minor probatur. Primo quidem ex Scriptura sacra, quae pluribi asserit Deum libere creaturas producere. Sic Psalmo 134: Omnia quaecumque voluit Dominus, fecit in Caelo et in Terra. Ephesiorum 1: Operatur omnia secundum Consilium, idest decretum, voluntatis suae, etc. Et Apocalypsis 4: Tu creasti omnia et propter voluntatem tuam erant et creata sunt: ergo volitio Dei libera est causa futuritionis rerum, non vero futuritio rerum est ratio constitutiva ipsius liberae volitionis.

Deinde, tam volitio libera, ut libera, dicitur esse causa rerum, quam omnipotentia: sed omnipotentia formaliter considerata est vere productiva rerum et prior effectibus a se productis, neque per illos constituitur in ratione omnipotentiae: ergo nec etiam libera volitio divina adaequate, vel inadaequate constituitur formaliter per effectus a se productos.

Denique, si effectus productus esset ratio formalis constitutiva divinae libertatis, sequeretur divinam Voluntatem imperfectionem esse voluntate creata; voluntas enim creata est intrinsece et adaequate libera antecedenter ad operationem extrinsecam: ergo divina voluntas cum longe sit praestantior, perfecte et adaequate est libera antecedenter ad omnem effectum productum.

Probatur secundo. Si divina libertas constitueretur per aliquid extrinsecum, sequeretur quod Deus ab aeterno nullum habuisset decretum liberum actuale: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Patet minor pluribus Scripturae sacrae textibus, quibus divinum decretum aeternum praedicatur: sic Matth. 25: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum vobis paratum a constitutione mundi. Et Ephesiorum 1: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, etc.

Probatur sequela maioris. tunc non censetur esse actuale decretum liberum, quando non est actu id quod per illud decretum liberum formaliter constituitur: sed effectus extrinsecus per quem diceretur constitui libertas divina, non est actu ab aeterno: ergo neque decretum illud est actuale ab aeterno. Nec dicas ad id sufficere, quod effectus externus sit futurus: eodem modo enim decretum est, quod eius constitutivum: sed constitutivum decreti divini, nempe creatio mundi, non est actu ab aeterno: ergo pariter si illa mundi creatio v. gr. esset constitutiva liberi Dei decreti, consequens est quod decretum illud non sit actu ab aeterno, sed tantum esset futurum.

Tertio. Deus plures habet actus liberos, quibus nihil physicum extra se producit: ergo actus ille liber non constituitur physice et formaliter per effectum extrinsecus productum.

Probatur antecedens variis exemplis, maxime in dispensatione voti et in remissione peccati venialis, necnon et reatus per indulgentias et suffragia, quibus nihil omnino extra Deum producitur, per quod illa dispensatio et remissio facta per puram condonationem, libera constituatur.

Deinde, Deus habet varia decreta conditionata, nec non et scientiam futurorum conditionalium, quae non possunt fieri libera per effectum extrinsecum, cum per illa decreta nihil producatur in re; v. g. videt et decernit Deus conditionate, si vocarem Petrum tali tempore et tali modo, converteretur, quem tamen non vocat.

Denique, actus illi positivi, quibus Deus non vult facere aliquid, v. g. non producere mundum perfectiorem, non possunt constitui per aliquid extrinsecum, cum nihil extrinsecus producatur: sed illi actus vere sunt liberi: ergo libertas actus divini non repetitur ab extrinseco.

Insuper: actus complacentiae quo Deus sibi complacet in bonis a se iam productis iuxta illud Genesis 1: Vidit Deus cuncta quae fecerat et erant valde bona, actus, inquam, ille nullam mutationem efficit in creatura, alioquin fieret processus in infinitum; etenim circa illud causatum a Deo per hanc complacentiam Deus haberet alium actum complacentiae, et sic deinceps: nihilominus ille actus est liber; est enim circa obiectum creatum existens: similiter actus quo Deus decrevit dare gloriam omnibus, si in gratia decederent, nullam ponit mutationem in plurimis qui gloriam non assequuntur propter defectum illius conditionis: ille tamen actus est liber: ergo divina libertas non constituitur formaliter per aliquid extrinsecum.

Quarto denique. Si decretum Dei liberum in denominatione extrinseca petita ab actione transeunte, qua Deus creaturas ad extra producit, consisteret formaliter, plura sequerentur absurda. Primo quidem sequeretur Deum non esse formaliter, sed tantum metaphorice liberum: externa enim creaturarum productio nonnisi metaphorice appellari potest Dei volitio; potestque tantum esse voluntas signi, non beneplaciti. Secundo sequeretur Deum absque ullo inconvenienti posse aliquid velle de novo quod ab aeterno non volebat, non enim inconveniens est quod illa actio transiens productiva creaturarum de novo ponatur. Denique, sequeretur ex illa sententia, quod haec propositiones ex Scriptura sacra haberent sensum nugatorium; haec enim: omnia quaecumque voluit fecit, significaret: omnia quae fecit cum posset non facere, nihilominus fecit. Item sic Deus dilexit mundum ut filium suum unigenitum daret, sic esset exponenda: dedit filium mundo ut daret filium, quod est ridiculum.

Ex his collige Deum non constitui formaliter liberum, etiam partialiter et inadaequate, per aliquid extrinsecum, nimirum per effectus quos extra se producit, vel per actionem transeuntem per quam illos produxit. Tum quia implicat causam, etiam inadaequate, constitui per effectum natura posteriorem: sed creaturae productae et actio productiva illarum sunt effectus decreti liberi divinae voluntatis: ergo decretum hoc nequit constitui liberum, nec per effectus productos, nec per actionem productivam: tum quia nihil potest libere sequi ad voluntatem, nisi vel ipsa volitio, vel aliquid aliud mediante ipsa volitione libera; alioquin volitio non requireretur ad actuale libertatis exercitium, quod falsum est tam in Deo quam in nobis: sed ipsa actio transiens aut effectus productus, aut producendus non est formaliter volitio divina, ut est evidens: ergo illa actio transiens vel effectus per eam productus aut producendus, supponit liberam Dei volitionem a qua sequitur, et consequenter illam non constituit: tum denique quia volitio libera creandi v. gr. mundum, ab aeterno Deo convenit et consequenter ab aeterno Deus habet adaequatum illius liberi decreti constitutivum: sed nec effectus producendus, aut productus, nec actio illius productiva (ex hypothesi quod sit transiens) sunt in Deo formaliter ab aeterno, ut constat: ergo illa volitio libera non constituitur, etiam inadaequate, per effectum productum, nec per transeuntem actionem illius productivam.

Conclusio secunda. — Divina libertas non constituitur per aliquam formam intrinsecam distinctam a perfectionibus necessariis et contingenter in Deo repertis. Haec est contra Caietanum 1. p. quaest. 19. art. 2.¹

Probatur primo. Si divina libertas esset forma intrinseca qua Deus carere posset, sequeretur illum esse intrinsece mutabilem: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Minor patet ex dictis de Immutabilitate divina.

Probatur vero sequela maioris. ille dicitur intrinsece mutabilis, qui potest aliquam perfectionem intrinsecam habere vel non habere: sed si volitio libera, seu decretum Dei liberum consisteret in aliqua forma intrinseca contingenti, Deus potuisset aliquam perfectionem intrinsecam habere, vel non habere: adeoque esset mutabilis intrinsece. Maior constat.

Minor vero probatur. libertas est perfectio intrinseca: ergo formale constitutivum libertatis divinae debet etiam esse intrinseca perfectio. Consequentia patet: probatur antecedens: omnis actus vitalis est perfectio viventis, est enim vita in actu secundo; vita autem est excellentissima perfectio, qua viventia excedunt perfectionem vita carentium: sed omnis actus liber Dei est actus vitalis; est enim intrinsecum exercitium Dei libere se determinantis ad ea quae vult: ergo est etiam intrinseca perfectio.

Adde quod omnis actus virtutis est perfectio, non solum physica, sed etiam moralis et digna laude et speciali amore: sed actus liberi Dei sunt actus virtutum Charitatis, Iustitiae, Misericordiae, Liberalitatis, etc. Ergo revera actus quatenus liberi, sunt perfecti; adeoque libertas divina est perfectio: et consequenter forma constitutiva libertatis formaliter est etiam perfectio, quae cum sit libera et contingens, potest esse, vel non esse. Deus enim potuit non velle creare mundum, Verbum incarnari, homines et Angelos ad vitam aeternam praedestinari, et alia huiusmodi quae extra se efficaciter voluit: ergo si libertas per aliquam formam intrinsecam, extensivam et superadditam perfectionibus necessariis constituatur, sequitur Deum esse intrinsece mutabilem.

Secundo. Illa forma Deo intrinseca vel est realiter identificata cum entitate divina, vel non: si primum, non potest entitative deficere, nec a Deo abesse, sicque solum terminative et extrinsece erit contingens et libera, non autem intrinsece. Si secundum, sequitur quod Essentia divina est in potentia ad illam formam, quod actui puro et infinite perfecto repugnat.

Deinde, omnis perfectio entitative defectibilis imperfectionem importat; siquidem posse esse et non esse est maxima imperfectio, adeoque si forma illa, per quam Deus constituitur liber, possit entitative deficere, Deus habebit aliquid intrinsecum quod erit imperfectum.

Tertio. Illa forma qua Deus vollet libere, quaeque ipsi necessario non esset identificata, aut esset Deus, aut creatura, esset enim ens reale, adeoque vel creatum, vel increatum: si Deus: ergo darentur duo Dii realiter distincti; et praeterea daretur aliquid habens rationem Deitatis quod non esset necessario existens, siquidem haec forma posset existere, vel non existere. Si creatura, cum Deus per illam formam determinari deberet intrinsece ad agendum, sequeretur ipsum a creatura dependere, nec independenter ab ipsa posse agere: hae autem omnes consequentiae absurdissimae sunt, et Dei unitati ac independentiae repugnantes: et consequenter non immerito Caietani sententia a melioris notae Theologis acriter impugnatur, necnon tamquam suspecta et in fide minus tuta respuitur.

Ex his collige actum Dei liberum non etiam constitui per modum aliquem realem a Deo distinctum, qui potuerit Deo deficere quantum ad suam realitatem modalem, ut volunt Fonseca et Salas. Tum quia omnis entitas sive realis, sive modalis, imperfectioni admixta, a Deo entium perfectissimo est removenda: sed illa modalis entitas cum possit deficere, habet imperfectionem admixtam, aliquid enim posse non esse, est maxima imperfectio, cum possit abire in nihilum, quod est infimus imperfectionis gradus: ergo est a Deo removenda.

Adde quod in ipsummet modum realem eadem omnes militent rationes, quae pugnant adversus formam intrinsece constitutivam divinae libertatis.

Conclusio tertia. — Divina libertas non etiam formaliter constituitur per aliquem respectum rationis ad creaturas.

Probatur primo. Ille respectus rationis si quis esset, fingeretur vel ab intellectu creato, vel ab increato: sed neutrum dici potest. Non primum, alias non esset antequam existeret intellectus creatus, adeoque non esset ab aeterno, nec consequenter Deus esset ab aeterno liber. Non etiam secundum: tum quia intellectus divinus non facit entia rationis fictitia, ut omnes communiter fatentur: tum quia fingeretur ille respectus vel necessario, vel libere: si necessario: ergo Deus necessario haberet volitionem liberam, quia necessario haberet illam relationem rationis fictam, per quam volitio libera constitueretur. Si libere: ergo divinus intellectus esset potentia libera ex se, quia ex se posset fingere, vel non fingere illam relationem, sicque divina voluntas non esset radix divinae libertatis, quod nullus Theologorum admiserit.

Si dixeris illum respectum non fingi, sed resultare ad positionem volitionis necessariae Dei.

Contra primo: quod sequitur et resultat directe ad existentiam et positionem causae realis formaliter non cognoscentis, nec fingentis, est omnino reale: sed volitio necessaria ad quam sequeretur ille respectus rationis, esset causa realis non cognoscens, nec fingens; adeoque etiam ille respectus esset realis.

Deinde, ille respectus qui resultaret ad positionem volitionis necessariae Dei, resultaret necessario, vel libere. Si necessario: ergo Deus necessario vellet libere producere mundum v. g. sic enim vellet quomodo haberet hunc respectum; illum autem necessario haberet. Si libere: ergo quemadmodum ille respectus posset resultare, vel non resultare libere, ad positionem illius necessariae volitionis; ita etiam ipsamet mundi productio sequi posset per se immediate ad positionem ipsius volitionis absque illo respectu; non enim maior est difficultas unius quam alterius, sicque respectus ille gratis asseritur et absque ullo fundamento.

His adde quod Deus sit formaliter et intrinsece liber: talis autem constitui nequit per ullum respectum rationis, ut patet, nulla enim forma fictitia intrinsece afficit et denominat entitatem realem: ergo multo minus afficiet et denominabit Deum omnium entium realissimum.

Dices ex Doctore in 4. dist. 13. qu. 1. n. 18. productio divina ad intra relatio realis est, ad extra autem est relatio rationis. Similiter nu. 20. productio divina qua Deus producit aliquid ad extra, non est absolutum in eo, secundum omnes, quia secundum nihil absolutum in se respicit creaturam: ergo necesse est omnes dicere illam productionem qua dicitur Deus producens, esse respectum non utique realem, sed rationis, ut ipsemet explicat nu. 23. Ergo a pari volitio libera circa creaturas est etiam relatio rationis.

Nego consequentiam. hoc est enim discrimen inter creationem et decretum Dei liberum, seu volitionem liberam, quod, ut inquit Doctor laudatus num. 23. Creare significat relationem passionis et connotat actum essentialem divinum intrinsecum, non tantum absolute, sed ut transit super obiectum extra: Deum autem velle creaturam esse principaliter, dicit actum divinum, licet connotet transitum eius super obiectum, etc. Unde in forma arguendi, est figura dictionis, quia mutatur ad aliquid: idest relatio in ad se idest in absolutum, sicut si argueretur sic; similem esse est referre: sed album esse est similem esse: ergo album esse est referre.

Adde quod volitio libera est ab aeterno, creatio autem seu relatio rationis creantis ad creaturam, est tantum in tempore: unde licet Deus constitueretur et diceretur formaliter creans per relationem rationis, non propterea diceretur formaliter libere volens per eamdem relationem.

Urgebis. decretum liberum ex Doctore dicitur connotare transitum super obiectum creatum; sed haec connotatio est relatio rationis; ergo revera decretum constituitur in ratione liberi per relationem rationis.

Respondeo ad maiorem idcirco Doctorem asserere velle Dei liberum connotare transitum super obiectum, ut significaret discrimen inter obiectum creatum et increatum, quatenus ab eadem volitione attingitur: ita quod illa volitio dicatur necessaria, quatenus respicit et terminatur ad id quod divinum est: dicitur autem libera quando transit super creaturam, quae contingens est et potest esse, vel non esse. Non autem vult Doctor quod talis transitus seu tendentia, constituat actum liberum formaliter; nam quaelibet volitio sive libera, sive necessaria dicit tendentiam, seu transitum super obiectum; ergo cum volitio non constituatur, nec dicatur necessaria propter tendentiam, nec etiam propter eamdem dicetur libera.

Conclusio quarta. — Divina libertas est ipsemet actus entitativus et infinitus divinae voluntatis, quatenus tendit in obiecta contingenter futura vel existentia, eaque connotat in obliquo. Haec est expressa Doctoris sententia ut colligitur ex variis eius textibus, maxime ex 1. dist. 39, num. 21. ubi ait,

voluntas divina non est indifferens ad diversos actus nolendi et volendi, quia hoc in voluntate mea non erat sine imperfectione voluntatis, voluntas enim nostra erat libera ad oppositos actus, ad hoc ut esset libera ad opposita obiecta, et hoc propter limitationem utriusque actus respectu sui obiecti: ergo posita illimitatione eiusdem voluntatis ad diversa obiecta, non oportet propter libertatem ad opposita obiecta, ponere libertatem ad oppositos actus. Ipsa etiam voluntas divina libera est ad oppositos effectus: sed haec non est prima libertas in Deo sicut nec in nobis.

Ex quibus tria concludit. Primum quidem quod divina libertas non consistat in indifferentia ad actus, quia id arguit imperfectionem, nempe finitatem et limitationem voluntatis creatae, quae unico actu finito tendere nequit in diversa obiecta; remanet ergo, inquit, in Deo libertas illa, quae est per se perfectionis et sine imperfectione, scilicet ad obiecta opposita; ita quod sicut voluntas nostra potest diversis volitionibus tendere in diversa volibilia; ita illa voluntas divina potest unica volitione simplici et illimitata tendere in quaecumque volibilia; ita quod si voluntas illa, vel volitio illa esset tantum unius volibilis et non posset esse oppositi quod tamen de se volibile est, hoc esset imperfectionis in voluntate divina, sicut prius deductum est de voluntate nostra.

Secundum quod infert, est quod sicut voluntas creata dicitur formaliter libera, non quatenus est productiva effectus, neque quatenus est receptiva actus volitionis, sed praecise quatenus est operativa; Ita, inquit, ponitur libertas in voluntate divina per se et primo, in quantum est potentia operativa, licet ipsa non sit productiva, nec receptiva volitionis suae.

Tertia denique ipsius illatio est, quod licet divina voluntas possit dici etiam libera quatenus est productiva effectus creati, tamen illa libertas quae connotat effectum, praecise non illum connotat secundum illius esse volitum, quia esse existentiae est tantum in tempore, esse autem volitum est ab aeterno; seu ut ipse loquitur, productio in esse existentiae non comitatur necessario operationem eius voluntatis divinae, quia operatio est in aeternitate et productio esse existentiae est in tempore: tamen operationem eius necessario concomitatur productio in esse volito; et tunc non potest potentia illa voluntatis divinae primo quidem esse libera ut productiva, sed secundum quid et in esse volito, et ista productio concomitatur eam ut operativa. Et paulo post, voluntas divina in quantum ipsa est sub volitione, est prior tendentia tali, nempe libera; et ita tendit in illud obiectum contingenter, quod in eodem instanti posset tendere in oppositum obiectum.

Quibus aperte constat Doctorem impugnare tres principes sententias in prioribus conclusionibus impugnatas: Primo quidem sententiam, quam postmodum docuit Aureolus, nempe libertatem divinam esse oriundam ex productione effectus contingentis secundum esse existentiae, quod falsum esse demonstrat ex eo quod volitio libera sit ab aeterno; productio autem secundum esse existentiae est tantum in tempore.

Secundo docet contra Caietanum divinam voluntatem non dici liberam per aliquid intrinsecum quod ab ea possit deficere, quia id imperfectionem in nobis arguit, nempe quod voluntas nostra sit intrinsece mutabilis ab actu ad actum, necnon ad suspensionem et privationem actus: secus autem est de voluntate divina, quae omnino est immutabilis intrinsece.

Tertio denique docet contra tertiam sententiam, volitionem liberam constitui per respectum rationis ad volitum; quia voluntas est prius in se formaliter libera quatenus est operativa, quam sit libera effective, quatenus est productiva effectus in esse volito, ex quo resultat vel fingitur resultare talis respectus rationis volentis ad volitum et voliti ad volentem. Haec paulo longius edixi, ut clarius appareret genuina Subtilis Doctoris sententia et quam perperam nonnulli eum aliud sensisse affirment.

Probatur itaque praemissa Conclusio. Per id formaliter Deus constituitur liber, per quod revera dicitur obiectum contingens futurum, aut existens velle, aut nolle, idque hoc, aut illo modo; sed id praestat per ipsummet actum entitativum et infinitum suae voluntatis: ergo in eo formaliter consistit divina libertas. Maior patet; libertas enim formaliter sumpta nihil aliud est quam ipsa potentia voluntatis quatenus est indifferens ad volendum, aut nolendum hoc, aut illud, idque tali, vel tali modo.

Minor vero probatur. Deus id totum praestat per unicum et indivisibilem actum infinitum suae voluntatis, quod creata voluntas ratione suae finitatis et limitationis exequitur actu multiplici et repetita volitione, aut nolitione: sed creata voluntas per varios ac distinctos actus potest obiecta diversa velle, aut nolle, idque hoc, aut illo modo: ergo Deus per unicum actum infinitum suae voluntatis, potest quodlibet obiectum nolle, aut velle. Minor patet ipsamet experientia. Maior etiam constat, tum ex prima illatione Doctoris supra posita; tum quia actus divinae Voluntatis quatenus est infinitus, propter suam eminentiam et summam perfectionem est entitative omnis actus, volitionis ac nolitionis, et aequivalet omnibus actibus creatae voluntatis; alias non esset actus purissimus nec simplex, nec infinite perfectus. Non quidem actus purissimus, si diceret ordinem et potentialitatem ad alterum actum, vel ad aliquid intrinsecum, aut extrinsecum per quod constitueretur formaliter liber; nec simplex, si pluralitatem actuum, aut adiunctionem alicuius formae intrinsecae, aut extrinsecae reciperet; nec denique infinitus, si in se formaliter aut virtualiter et eminenter non complecteretur omnem perfectionem cuiuslibet actus creatae voluntatis: ergo necessum est, ut ipsemet actus entitativus sit per se et immediate liber.

Deinde; si divinus ille voluntatis actus non esset ex se et absque ullo superaddito liber, talis fieret, vel per aliquid reale, vel rationis: sed talis fieri nequit per aliquem respectum rationis, ut probat tertia conclusio; neque per aliquid reale, quia illud reale superadditum esset, vel extrinsecum, quod prima conclusio respuit; vel intrinsecum, quod in secunda omnino impugnatum est. Restat ergo ut divinus ille voluntatis actus sit ex se et absque ullo superaddito liber; adeoque divina libertas in ipso formaliter est constituenda.

Denique, illa perfectio denegari non potest divinae volitioni, quae creatae voluntati ultro conceditur: sed creata voluntas eam habet perfectionem, quod ex seipsa et nullo sibi addito sese determinare possit ad volendum aliquid, aut nolendum, vel non volendum: ergo multo magis divina volitio, quae omnino infinita est, et actus purus, poterit seipsa tendere in aliquod obiectum, vel non tendere: idque per volitionem formaliter vel nolitionem.

Dices 1. Actus necessarius et contingens sunt formaliter oppositi et realiter distincti: ergo unus et idem actus divinae Voluntatis non potest esse simul formaliter necessarius et contingens, nec proinde liber.

Distinguo antecedens. Actus necessarius et contingens finiti, sunt formaliter oppositi et distincti realiter per diversas formas intrinsecas eorum constitutivas et distinctivas, concedo: actus necessarius infinitus, qualis est divina volitio, ita distingui debet a seipso quatenus est contingens et liber, nego: sicut enim eadem realis divina entitas est simul communicabilis quatenus essentia, et incommunicabilis quatenus est relatio personalis, eo quod haec entitas cum sit infinita, potest una eademque esse principium diversorum praedicatorum, quae in creatis diversas entitates supponant et connotant; ita potiori iure una eademque infinita divina volitio potest esse necessaria simul et contingens; necessaria quidem, quatenus est divinus actus ex se omnino indefectibilis et ad ea quae divina sunt tendit, ac terminatur; contingens vero ratione tendentiae in obiecta, quae ex se contingentia sunt.

Instabis. Unus et idem omnino invariatum non potest habere diversas denominationes oppositas: ergo unus et idem actus divinae Voluntatis invariatus, non potest simul esse, nec dici necessarius et contingens.

Distinguo antecedens. Omnino invariatum, tam intrinsece, quam extrinsece; tam quoad entitatem, quam quoad terminationem et tendentiam ad aliud, concedo: invariatum solum intrinsece et quantum ad entitatem, sed variatum quantum ad tendentiam et terminationem ad obiecta extrinseca, nego: et similiter distinguo consequens, unus et idem actus divinae Voluntatis non potest simul esse, nec dici necessarius et contingens, si esset invariatus, tam secundum entitatem, quam secundum tendentiam et terminationem, concedo: si sit equidem invariatus secundum entitatem, sed diversus secundum diversam tendentiam in obiecta necessaria et contingentia a qua tendentia habet diversas illas denominationes necessarii et contingentis, nego: si enim idem omnino calor Solis finitus ex se invariatus, possit ceram liquefacere et indurare lutum, ratione scilicet diversa et oppositae dispositionis, quae est illis subiectis et a quibus mutuatur oppositam denominationem indurantis et liquefacientis; quanto magis unus et idem actus divinae Voluntatis ex se infinitus et entitative invariatus, poterit denominari necessarius et contingens, ratione diversae tendentiae in obiecta necessaria et contingentia?

Urgebis. Illa tendentia et terminatio ad obiecta contingentia, a qua divinus ille voluntatis actus denominatur contingens et liber, vel est aliquid ipsi actui extrinsecum, vel intrinsecum; sed neutrum dici potest: Non primum, quia si illa tendentia sit omnino extrinseca, sequitur Deum non esse formaliter liberum sed tantum denominative et effective: sicut Sol est calidus denominative tantum et virtualiter, ac effective, quia nimirum calorem producit in subiectis, non autem talis est formaliter: at hoc impugnatum est supra contra Aureolum.

Non etiam secundum, quia cum contingens ex ratione formali habeat, quod possit deficere, si illa tendentia sit aliquid intrinsecum actui divinae voluntatis, sequitur aliquid Dei intrinsecum posse deficere; adeoque Deum esse intrinsece mutabilem, sicut contra Caietanum in secunda Conclusione demonstratum est.

Respondeo tendentiam illam divinae volitionis in obiecta contingentia considerari posse, vel ex parte ipsius actus tendentis et terminati; vel ex parte obiecti terminantis illam tendentiam. Priori modo est ipsemet actus entitativus, qui ratione suae infinitatis fertur circa quodlibet obiectum volibile, eo modo quo volibile est; idque nullo sibi superaddito, sed ex infinita sua virtute et perfectione, qua fit ut feratur ex se necessario circa necessaria, et libere circa contingentia. Posteriori modo autem sunt ipsamet obiecta contingentia, vel necessaria, quae illum divinum actum terminant ut sunt; sicque necessaria necessario, et contingentia contingenter eum terminant. Unde in forma, distinguo maiorem: illa tendentia est pure intrinseca, vel extrinseca, nego; est partim intrinseca et partim extrinseca, concedo: est enim ipsemet intrinsecus et entitativus divinae Voluntatis actus, qui nullo superaddito, sed ex se immediate fertur in obiecta volibilia, ut volibilia sunt, eaque connotat ut sunt, ita quod dicatur ferri necessario in necessaria, et contingenter ac libere in libera, sicque illa tendentia est intrinseca ex parte actus, extrinseca vero ex parte obiecti connotati.

Subsumes. Ergo divina libertas formaliter considerata partim dicenda est intrinseca et partim extrinseca; sed hoc consequens est absurdum: ergo et antecedens. Probatur sequela maioris: eatenus actus divinae voluntatis dicitur liber, quatenus ipsemet tendit in obiecta contingentia et proinde talis est divina libertas, qualis est tendentia in obiecta contingentia: sed ex concessis haec est partim intrinseca et partim extrinseca: ergo etiam divina libertas partim erit Deo intrinseca et partim extrinseca. Minor sufficienter probata manet ex dictis, quibus asseruimus divinam libertatem esse Deo omnino et formaliter intrinsecam.

Nego sequelam maioris. et maiorem illius probationis distinguo: talis est divina libertas divinae volitionis, qualis est illius tendentia ex parte actus tendentis et connotantis obiectum, concedo; qualis est ex parte obiecti terminantis et connotati, nego. Itaque libertas actus intrinseca est, cum sit ipsemet actus intrinsecus entitativus et infinitus, qui tendit in quodlibet volibile eo modo quo volibile est; adeoque libere tendit in liberum et contingenter in contingens.

Instabis iterum. Illa connotatio obiecti, vel aliquid confert ad formalem rationem libertatis, vel nihil. Si primum: ergo cum haec connotatio sit extrinseca, etiam divina libertas erit saltem partim extrinseca. Si secundum: ergo frustra usurpatur ad distinguendum illum divinum actum liberum a seipso quatenus necessarius est.

Respondeo hanc connotationem aliquid equidem conferre, non ad constituendam formaliter et intrinsece ipsam divinam libertatem, sed ad eam specificandam et explicandam. Licet enim ipsemet actus entitativus, qui est formaliter necessarius, sit etiam formaliter ex se et in se liber, quia est infinitus; nihilominus cum non possimus concipere rationem illam intrinsecam per quam unus et idem actus est formaliter liber et necessarius, ideo cogimur diversitatem explicare per diversam illam tendentiam in obiecta necessaria, aut libera et eorum distinctam connotationem.

Dices 2. Quod adaequate est intrinsecum Deo, ipsique adaequate identificatum, est etiam simpliciter necessarium: sed actus liber non potest esse simpliciter necessarius, ex ratione enim sua formali debet esse contingens, potestque deficere: ergo actus liber non est adaequate Deo intrinsecus, ipsique omnino identificatus; et consequenter divina libertas non consistit formaliter in solo intrinseco Dei actu entitativo.

Distinguo maiorem: est simpliciter necessarium secundum entitatem, ita ut penes illum sit omnino indefectibilis et immutabilis, concedo: secundum tendentiam et terminationem ad obiecta extrinseca, nego: haec enim tendentia et terminatio omnino libera est et contingens.

Instabis. Illa terminatio et tendentia, vel est aliquid intrinsecum, vel extrinsecum formaliter; si quid intrinsecum: ergo est simpliciter necessaria, neque indifferens est ut sit, vel non sit; adeoque nec contingens est, nec libera. Si quid extrinsecum; ergo divina libertas in suo formali conceptu includit aliquid extrinsecum, saltem in obliquo.

Respondeo hanc terminationem esse simul intrinsecam et extrinsecam; intrinsecam quidem formaliter ex parte actus terminati et connotati; extrinsecam autem specificative et explicative, ex parte obiecti terminantis et connotantis; exinde tamen non sequitur libertatem divinam esse simul intrinsecam et extrinsecam in suo conceptu formali, haec enim formaliter tota intrinseca est cum sit ipsemet actus entitativus Dei quatenus est infinitus et aequivalet omnibus omnino actibus creatae voluntatis, ferturque circa quodlibet obiectum volibile eo modo quo volibile est, ut iam supra dictum est.

Urgebis. Actus entitativus est ab aeterno, terminatio autem et connotatio obiecti extrinseci est tantum in tempore; ergo vel divina libertas non consistit in actu entitativo, vel non importat hanc connotationem et terminationem.

Distinguo antecedens; terminatio et connotatio obiecti in esse existentiae est tantum in tempore, concedo; in esse voliti, nego. Res enim futurae habent esse volitum ab aeterno per actum divinae voluntatis libere tendentis in decernenda earum productione; unde terminatio et tendentia divinae voluntatis ad obiecta futura potest a nobis concipi per modum aeternae productionis rerum in esse volito et quatenus est emanatio quaedam illius esse voliti ab ipsa divina voluntate, donec vi talis volitionis et iuxta tempus per eam praefinitum res tandem emergant ad esse existentiae.

Dices 3. Si divina libertas consisteret formaliter et adaequate in actu divinae voluntatis intrinseco et infinito: sequeretur quod tota forma posset esse adaequate in subiecto, cui tamen non communicaret suum effectum formalem: sed hoc est absurdum; effectus enim formalis nihil aliud est quam ipsa forma subiecto unita, v. gr. parietem esse album, nihil aliud est, quam albedinem esse unitam parieti: ergo et illud unde sequitur. Probatur sequela maioris, Deus libere potest velle creare alterum mundum: sed si divina eius libertas consistat formaliter et adaequate in actu intrinseco entitativo, cum hic actus sit aeternus et immutabilis, sequitur eum habere nunc id quo dicitur velle creare alterum mundum, nec tamen revera dicitur volens nunc creare alterum mundum: ergo volitio divina de creando altero mundo potest esse in Deo absque eo quod illum denominet actu volentem creare alterum mundum: sicque forma posset esse in subiecto capaci denominationis absque eo quod illud denominet; quod implicat.

Distinguo minorem. absurdum est formam esse in subiecto capaci denominationis et illud non denominare, si forma sit finita et naturalis, concedo: si sit infinita et virtualiter libera, hoc est, aequivalens formae liberae quantum ad tribuendam denominationem liberam, nego; volitio autem divina est infinita et nedum formaliter in se libera, sed etiam virtualiter, quantum ad tribuendam denominationem libere volentis, quia quatenus est infinita, aequivalet omnibus volitionibus creatis. Ideoque potest hanc denominationem pro libito tribuere, vel non tribuere.

Instabis. Deus de non volente alterum mundum creare, non potest fieri et denominari volens alterius mundi creationem, nisi quidpiam ei accidat, quo de non volente dicatur volens: ergo praeter actum entitativum aliquid aliud in eo desideratur, quo dicatur libere volens alterius mundi creationem, quam prius nolebat. Probatur antecedens: tum quia nova denominatio petitur a nova forma: tum quia fieri nequit transitus de contradictorio in contradictorium absque subiecti mutatione reali, vel formali: tum denique quia Arist. 2. De Generat. textu 56. Idem manens idem, semper natum est facere idem.

Nego antecedens et ad illius probationes dico, eas quidem esse veras de voluntate creata, quae cum dicatur volens aut nolens per varios et diversos actus, idcirco de non volente dici nequit volens libere, nisi per novam ei advenientem volitionem. Secus autem est de volitione increata et infinita, quae cum aequivaleat omnibus actibus creatae voluntatis, etiam ei potest tribuere rationem volentis, aut nolentis absque ullo superaddito intrinseco, sed solum per novam connotationem obiecti extrinseci voliti, aut noliti; quod egregie Doctor explicat et illustrat exemplo Solis:

Si ponatur Sol, inquit in 2. d. 1. q. 2. n. 7. semper esse in se aeque luminosus, et creetur aliquod medium perspicuum approximatum, de novo illuminabit illud; ita quod nihil novum erit in Sole, ad hoc quod ab ipso sit nova illuminatio; et si posset ex se ponere medium perspicuum et sub lumine, sicut causat in ipso lumen; ita poneret in esse hoc totum, scilicet medium illuminatum, sine aliqua novitate in seipso.

Ergo multo magis divina voluntas cum sit infinita dici potest velle, aut nolle obiecta absque aliqua sui mutatione reali vel formali, sed solum per novam obiecti extrinseci connotationem.

Urgebis. Deus revera dici potest nunc velle creare alterum mundum, si nihil ei desit quo dicatur volens alterius mundi creationem: sed revera nunc ei nihil deesset ad hanc volitionem, si divina eius libera volitio consistat formaliter in solo actu entitativo: ergo revera nunc dici debet volens creare alterum mundum. Probatur minor: si Deus nunc totum habeat ad creandum alterum mundum, quod ego habeo dum volo scribere, nihil ipsi nunc deest ad volendum creationem alterius mundi: sed ita est. Probatur; nam sicut mihi volenti scribere sola deesse potest actualis scriptio, ut revera dicar scribere; ita si quid deesset Deo volenti creare mundum, maxime alter mundus: at absurdum est asserere, quod ut dicar volens scribere, mihi desit actualis scriptio: ergo pariter absurdum esset affirmare, quod ut Deus dicatur volens creare alterum mundum, solum ei desit alter mundus; adeoque nihil Deo deesset nunc ad volendum alterius mundi creationem, si divina eius libertas formaliter consistat in eius entitativo et intrinseco actu.

Nego minorem: ideo namque Deus revera non habet actuale decretum de altero mundo creando, quia ipsius divina voluntas ex dominio quod habet in obiecta externa, non tendit in alterius mundi creationem, cum posset tamen per eamdem volitionem entitativam, qua hunc mundum creavit, etiam et alterius creationem velle.

Ad probationem dico, non solum deesse alterum mundum, ad hanc divinam volitionem de creatione alterius mundi, sed etiam deesse tendentiam ipsius infinitae voluntatis in alterius mundi creationem; quae tendentia licet necessaria sit ex parte actus, tamen est contingens et omnimode libera ex parte obiecti nempe alterius mundi, qui ex se potest esse vel non esse.