Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Fide supernaturali constare Deum esse voluntate praeditum; ipsamet enim Scriptura sacra pluribus encomiis divinam Voluntatem celebrat, ipseque adorandus Salvator suos Discipulos edocet, ut inter orandum Patrem divinum his verbis interpellent: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in Terra; et imprimis fideles Romanos hortatur Apostolus cap. 12. ut Probent quae sit voluntas Dei bona, beneplacens et perfecta. Idipsum confirmant illa omnia Concilia, quae adversus Monothelitas duplicem in Christo Domino voluntatem, divinam videlicet et humanam esse decreverunt. Unde fit, ut nullus absque haeresis labe voluntatem Deo denegare possit. Solum itaque superest hic resolvendum, an ipsa divina voluntas etiam ratione naturali innotescere possit et demonstrari.

Notandum 2. Ex S. Bonaventura in 1. dist. 45. art. 1. quaest. 1. divinam Voluntatem in Scripturis sacris usurpari dupliciter: Proprie videlicet et Metaphorice. Priori modo significatur ipsa Dei complacentia et virtus, qua bonum prosequitur, malum aversatur, et finem intendit. Posteriori modo designatur aliquod aeternum ipsius divini beneplaciti signum, quo fit ut Dei praecepta, prohibitiones et consilia, etc. Dei voluntates appellentur, eo scilicet modo, quo testamentum alicuius vocari solet ultima ipsius voluntas. Rursus priori modo usurpata voluntas duplex iterum distingui potest: nimirum voluntas quae est facultas et potentia volens, et voluntas quae est volitio et operatio facultatis volitivae. Prior dicitur actus primus; posterior vero actus secundus volitionis appellatur. An autem haec utraque voluntas in Deo sit admittenda, controversia non levis est inter Auctores, quae ut facilius solvatur

Notandum 3. Divinam Voluntatem considerari posse dupliciter: Primo quidem Essentialiter et quatenus dicit ordinem ad obiectum volitum intra Deum ipsum; Secundo Notionaliter, prout dicit ordinem producentis ad productum, nimirum ad Spiritum sanctum. Priori modo communis est tribus adorandis Personis; posteriori vero tantum Patri et Filio divino convenit. Priori modo, dicitur tantum operativa; posteriori vero productiva appellatur, quia revera est principium, quo Pater et Filius spirant et producunt Spiritum sanctum. Nullus Theologorum denegat voluntatem divinam notionaliter usurpatam, habere veram rationem potentiae; an autem etiam vera potentia sit appellanda, quatenus usurpatur essentialiter et distinguitur, saltem formaliter, a volitione actuali, sicut actus primus ab actu secundo, hic est resolvendum; sed prius sit

Conclusio prima. — Ratione naturali constat Deum habere voluntatem.

Probatur primo a Doctore Subtili in 1. dist. 2. quaest. 2. n. 20.: Primum agens necessario debet esse intelligens: ergo debet intellectu et voluntate esse praeditum. Minor constat. Probatur Maior: Primum agens necessario debet intendere finem, et eligere, ac ordinare media ad illius consecutionem: sed haec exequi non potest nisi finem cognoscat et velit; nec haec exequi nisi habeat intellectum et voluntatem: ergo utrumque necessario debet habere.

Maior patet: tum quia omnis natura tendit in finem, non quidem per se, sed per directionem Superioris, ac primi Agentis, et consequenter primum Agens debet intendere finem ad quem ipsam naturam dirigit et ordinat; tum quia primum Agens ordinate agit, et consequenter suas omnes actiones in finem dirigit. Probatur Minor: primum agens tendit in finem, vel ex naturae impetu, vel per illius cognitionem et amorem: sed non tendit in finem ex naturae impetu, hoc enim imperfectionem sonat: ergo per amorem et cognitionem, adeoque per intellectum et voluntatem.

Secundo: Aliquid causatur contingenter: ergo prima causa contingenter causat: ergo volens causat. Probatur prima consequentia: causa secunda non agit nisi in quantum movetur a prima: ergo dum agit contingenter, necessum est quod contingenter moveatur. Probatur secunda consequentia: nullum est principium operandi contingenter nisi voluntas, vel aliquid concomitans voluntatem, quod enim aliter operatur, agit tantum ex necessitate naturae, et ideo non agit contingenter: ergo causa, quae contingenter operatur, necessario debet esse volens, adeoque habere voluntatem.

Tertio: Perfectissimo agenti tribui debet perfectissimus operandi et causandi modus: sed modus causandi per voluntatem longe perfectior est quam modus agendi per naturam; agens enim naturale non agit cum dominio suorum actuum, nec seipsum dirigit ad finem, sed ab alio dirigitur, sicut sagitta a sagittario; agens vero liberum et voluntarium seipsum in finem dirigit et habet dominium suorum actuum: ergo hic modus agendi per voluntatem est Deo tribuendus.

Dices 1. Ex S. Augustino lib. de libero arbitrio, Voluntas est rationalis motus sensui praesidens et appetitui. Et in lib. de duabus Animabus: Voluntas est animi motus ad aliquid prosequendum, vel fugiendum: sed in Deo non est motus, nec sensus, nec appetitus, nec prosecutio, nec fuga: ergo nec voluntas.

Respondeo. S. Augustinum intelligendum esse de voluntate creata, non autem de increata, quae his imperfectionibus non subiacet.

Dices 2. Ibi non est voluntas, ubi non est obiectum voluntatis: sed in Deo non est obiectum voluntatis: ergo nec voluntas. Probatur minor: Bonum est obiectum voluntatis, sicut enim verum est obiectum cognitum, ita bonum est obiectum volitum: sed in Deo non est bonum ut obiectum volitum; bonum enim et finis idem sunt, nihil autem in Deo potest habere rationem finis; tum quia Deus non potest habere finem; tum quia finis est causa realis, in Deo autem nihil habet rationem causae realis; tum denique quia, inquit Doctor in 1. dist. 1. q. 5. n. 6., respectu nullius est causa finalis aliqua, nisi respectu cuius est causa efficiens, quia causalitas causae finalis est movere efficiens ad agendum; Dei igitur ineffectibilis nihil est causa finalis, quia in ipso nihil dependet ab alio tamquam a causa: ergo in Deo non est finis, adeoque nec bonum ut volitum, nec consequenter obiectum voluntatis, nec proinde in eo est voluntas.

Nego minorem, et ad illius probationem dico, duplicem distingui posse finem: nimirum finem volitum, et finem volitorum. Prior est in quem tendit agens; posterior est ad quem agens ordinat ea quae vult. Prior equidem non est in Deo, quia Deus non tendit in aliquem finem extra se, cum sit ipse omnium finis non habens finem, sicut est principium omnium absque principio. Posterior autem vere intenditur a Deo, quia omnes creaturas, quae sunt obiecta volita, dirigit et ordinat ad seipsum, tamquam ad ultimum omnium finem, seu ut loquitur Doctor laudatus, Deus agit propter finem effectus, non propter finem sui, quia non est agens sui, quod sufficit, ut vere dicatur in Deo esse verum finem tamquam obiectum volitum.

Dices 3. Voluntas est ad opposita: sed in Deo non potest esse voluntas ad opposita: ergo nec voluntas. Maior patet ex Philosophia. Probatur Minor: voluntas ad opposita est contingens et variabilis: sed in Deo nulla est contingentia, nec varietas: ergo, etc.

Respondet Seraphicus Doctor supra laudatus, negando minorem, et illius probationem distinguit: in Deo nulla est varietas, nec contingentia in actu, concedit; in effectu, negat. Certum est quidem nullam esse contingentiam in actu divinae voluntatis, hic enim cum sit idem realiter cum ipsa voluntate et substantia Dei, non potest ullatenus variari, sicut nec ipsa divina voluntas et substantia, sed ab aeterno voluntas divina est in uno et eodem actu uniformi volendi, quod vult. Sed est varietas et contingentia in effectu, multa enim facit Deus, quae posset non facere et non velle, adeoque illa facit et vult contingenter.

Dices 4. Voluntas est appetitus naturae intellectivae, quo fertur in bonum sibi consentaneum: sed in Deo non est appetitus, quia appetitus est inclinatio ad bonum non habitum, ac proinde supponit carentiam boni appetitum terminantis; in Deo autem nulla est boni carentia, cum sit ipse summum bonum et totius boni fons et origo: ergo nec in Deo est voluntas.

Distinguo maiorem: Voluntas est appetitus, hoc est desiderium et prosecutio boni absentis, nego; est appetitus, hoc est pondus et tendentia in obiectum conveniens, concedo.

Minorem similiter distinguo: in Deo nequit esse appetitus, quatenus est desiderium boni absentis, concedo; quatenus est pondus, inclinatio et complacentia in obiecto sibi convenienti, nego.

Itaque in Deo duplex affirmari potest appetitus: nimirum naturalis et elicitus. Naturalis quidem, quatenus ex propria natura propensione velut inclinatur in aliquod bonum conveniens; sic Essentia divina, quatenus est principium et radix attributorum, dici potest habere naturalem appetitum et inclinationem ad illa, quia ab eis perficitur et illustratur. Item in Patre divino est appetitus et inclinatio ad communicandum se Filio, et in Patre et Filio est appetitus innatus ad communicandum se Spiritui sancto: omnis enim potentia productiva naturaliter inclinatur ad productionem sui termini adaequati, maxime quando totam illius foecunditatem exhaurit. Est etiam in Deo appetitus elicitus, qui praesupponit cognitionem termini talis appetitus. Deus enim respectu propriae perfectionis, non solum habet appetitum innatum, sed etiam elicitum, quia illam cognoscit et diligit: sed haec inclinatio divina rectius appellatur complacentia in bono possesso, quam appetitus, qui ordinarie fertur in bonum absens.

Conclusio secunda. — Divina voluntas est potentia formaliter distincta, tum ab Essentia divina, tum a volitione actuali.

Haec est Doctoris, ut constat ex iis quae diximus a simili de Intellectu divino, et suadetur insuper ex eodem in 1. dist. 13. quaestione 1. n. 31. ubi ait:

Deus est simpliciter beatus in operationibus intellectus et voluntatis suae, non est autem simpliciter beatus in essentia ut est infinita, nisi eam comprehendat. Et sicut intellectus comprehendit videndo, ita voluntas suo modo oportet quod comprehendat, amando, ad hoc quod sit perfecte beata, et per consequens utraque potentia et uterque actus utriusque potentiae circa Essentiam divinam ut perfecte se beatificat, erit infinitus.

Quibus Doctor tria edocet: Primum quod intellectus et voluntas formaliter ab essentia distinguantur. Secundum quod habeant rationem facultatis et potentiae operativae in actu primo. Tertium quod utraque potentia a suo actu formaliter distinguatur, nimirum intellectus ab intellectione et voluntas a volitione actuali.

Probatur Conclusio: Illa distinguuntur formaliter, quibus competunt praedicata contradictoria: sed praedicata contradictoria enuntiantur de essentia, voluntate, et volitione divina: ergo invicem formaliter discrepant. Maior sufficienter probata manet ex iis quae diximus de distinctione formali attributorum tum inter se, tum ab Essentia divina. Minor vero probatur; plura namque enuntiantur de voluntate, quae de volitione et Essentia divina enuntiari nequeunt, puta quod divina voluntas sit principium immediatum quo processionis Spiritus sancti necnon et divini amoris; quod immediate sit operativa; quae nec Essentiae, nec volitioni divinae per se competunt.

Essentia enim divina non est per se immediatum principium processionis Spiritus sancti, nec etiam amoris divini essentialis; similiter volitio divina, seu divinus amor non est formaliter principium amoris et volitionis, sed est ipsemet amor actualis et ipsa actualis volitio.

Dices. Ut aliquid habeat rationem potentiae et actus primi, necessum est ut realiter sit principium productivum actus secundi et respectivum eiusdem, si talis actus secundus sit immanens: sed divina Voluntas neque productiva est divinae volitionis, nec receptiva eiusdem, ut observatum est in praenotatis: ergo non est etiam potentia et actus primus respectu divinae volitionis.

Distinguo maiorem: Si talis potentia nedum sit operativa et principium metaphysicum, sed etiam productiva et principium physicum, seu productiva actus, concedo; si tantum sit operativa, non autem productiva, nego.

Ad minorem dico, divinam voluntatem non esse potentiam productivam, nec principium physice influens in ipsam divinam volitionem, eo scilicet modo quo causae physicae suos actus producunt per veram et realem actionem: sed tantum est potentia operativa et principium metaphysicum, a quo divina volitio emanat immediate, eo scilicet modo, quo ipsa voluntas et omnia divina attributa emanant ab essentia. Unde non debet esse receptiva eiusdem volitionis, utpote quae ab ipsa voluntate non realiter, sed formaliter solum distinguatur.

Cetera quae hanc adversus Conclusionem possent obiici, iam soluta sunt in Conclusione prima Disputationis de divino Intellectu, in qua probatum est ipsum divinum intellectum formaliter, tum ab Essentia, tum ab actuali intellectione esse distinctum.

Conclusio tertia. — Varia est et multiplex divinae voluntatis divisio.

Primo namque dividitur in Voluntatem Beneplaciti et voluntatem Signi. Prior est voluntas realiter existens in Deo, qua prosequitur aliquod bonum, vel malum aversatur. Posterior vero non est in Deo realiter, sed est effectus aliquis creatus significans et connotans voluntatem Dei, eo modo, quo testamentum dicitur ultima voluntas hominis testatoris. Utraque haec divina voluntas celebratur in Scriptura sacra. Prior quidem significatur his contextibus: Psalmo 118, Omnia quaecumque voluit, fecit. Et Rom. 12: Ut probetis quae sit voluntas Dei bona, beneplacens et perfecta, etc. Posterior vero significatur his verbis Psalmo 110: Magna opera Domini exquisita in omnes voluntates eius.

Huius autem divisionis hanc rationem profert sanctus Bonaventura in 1. dist. 45. art. 3. quaest. 1.:

Sicut non absurde intellectus dicitur vis intellectiva, et ipsius obiectum dicitur intellectum, ita voluntas dicitur non solum ipsa potentia volendi, sed etiam ipsum obiectum volitum: sed volitum est signum voluntatis: ergo praeter voluntatem beneplaciti est etiam assignanda voluntas signi.

Deinde, divina voluntas, vel accipitur proprie pro facultate volitiva, vel improprie et metaphorice pro re volita. Priori modo designatur voluntas beneplaciti; posteriori vero voluntas signi. Denique, divina voluntas est vel qua Deus vult, vel quod Deus vult. Voluntas qua Deus vult, est voluntas beneplaciti; voluntas seu volitum quod vult, est voluntas signi. Cum enim divinam voluntatem per se non cognoscamus, sed tantum per obiecta volita, haec obiecta volita recte dicuntur signa internam voluntatem manifestantia, adeoque recte appellantur voluntates signi, vel potius signa manifestativa divinae voluntatis.

Haec autem divisio non fit secundum rem, sed secundum vocem, ita quod nomen divinae voluntatis, tam potentiae volitivae, quam obiecto volito tribuatur: illi quidem proprie, huic vero solum metaphorice et propter similitudinem quae est inter signum voluntatis nostrae et divinae. Sicut enim praeceptio est signum naturale nostrae voluntatis, ita et divinum praeceptum v. g. dicitur esse signum naturale voluntatis divinae.

Haec utraque voluntas varias rursus patitur subdivisiones. Voluntas enim beneplaciti subdividitur in Antecedentem et Consequentem. Voluntas Antecedens illa communiter dicitur, quam Deus habet ex se solo et ex nativa sua inclinatione circa obiectum, quatenus non est vestitum omnibus circumstantiis, quibus est executioni demandandum. Consequens vero illa est, quam Deus ex se solo non habet, sed ex praesuppositis aliquibus circumstantiis, quibus sublatis, obiectum non vellet. Sic v. gr. per voluntatem antecedentem Deus vult omnes salvos fieri, non attendendo ad eorum merita, sed quia omnes homines condidit et ordinavit ad gloriam, tamquam eorum ultimum finem. Per voluntatem vero consequentem vult solum efficaciter salvare iustos, impios vero vult damnare, eo quod illi usurparint media congrua ad beatitudinem consequendam, hi vero non.

Hanc utramque voluntatem sic explicat S. Thomas 1. part. quaestione 19. art. 6., ubi cum dixisset Voluntatis divisionem in antecedentem et consequentem non accipi ex parte ipsius divinae Voluntatis, in qua nihil est prius, vel posterius, sed ex parte volitorum, subdit:

Considerandum est, unumquodque secundum quod bonum est, sic est volitum a Deo. Aliquid autem potest esse in prima sui consideratione (secundum quod absolute consideratur) bonum vel malum, quae tamen, prout cum aliquo adiuncto consideratur (quae est consequens consideratio eius) e contrario se habet. Sicut hominem vivere est bonum, et hominem occidi est malum, secundum absolutam considerationem; sed si addatur circa aliquem hominem quod sit homicida, vel vivens in periculo, sic bonum est eum occidi, et malum est eum vivere. Unde potest dici quod iudex iustus antecedenter vult hominem vivere, sed consequenter vult homicidam suspendi. Similiter Deus antecedenter vult omnem hominem salvari, sed consequenter vult quosdam damnari secundum exigentiam suae iustitiae.

Haec autem divisio in voluntatem Antecedentem et Consequentem non accipitur ex parte voluntatis divinae, in qua revera nihil est prius, nec posterius, sed ex parte rei volitae, quae potest considerari, vel secundum se et quatenus praescindit ab omnibus circumstantiis, vel secundum quod habet adiunctas circumstantias. Cum autem consideratio rei secundum se dicatur prior consideratione rei secundum suas circumstantias, idcirco divina Voluntas quatenus terminatur ad res consideratas secundum se, dicitur antecedens; quatenus vero terminatur ad res quatenus habent adiunctas suas circumstantias, dicitur voluntas Consequens.

Rursus voluntas beneplaciti subdividitur in Efficacem et in Inefficacem. Voluntas efficax illa nominatur, qua semper effectum exequitur et finem intentum obtinet: Inefficax vero quae nec effectum volitum habet, nec intentum finem assequitur. Sic voluntas salvandi omnes homines, est efficax ex parte Praedestinatorum, et inefficax ex parte Reproborum.

Insuper voluntas beneplaciti alia est Absoluta, alia Conditionata. Prior versatur circa obiectum sine suppositione illius conditionis; sic Deus absolute vult perseverantes in gratia finali donari gloria aeterna. Conditionata vero voluntas fertur in existentiam, aut non existentiam obiecti ex suppositione alicuius conditionis; sic Deus vult omnes homines salvos fieri, ex hypothesi quod ipsi velint et ad salutem assequendam ordinata media congrua usurpent.

Voluntas Signi etiam dicitur multiplex, sed maxime quintuplex secundum diversa quinque signa, internam Dei voluntatem manifestantia, quae sunt: praeceptio, prohibitio, consilium, permissio et impletio, seu operatio, quae omnia hoc versiculo explicantur.

Praecipit et prohibet, permittit, consulit, implet:

Huius divisionis congruitatem assignat S. Bonaventura in Compendio Theologico lib. 2. cap. 32. his verbis:

Voluntas divina proprie loquendo, aut praesentium, aut futurorum est. Si respectu praesentium, aut id est bonum, et sic est Impletio, aut malum, et sic est Permissio. Si respectu futurorum, sic est triplex: aut malum, et sic est Prohibitio; aut bonum necessarium, et sic est Praeceptio; aut bonum supererogationis, et sic est Consilium.

Sanctus Thomas autem prima part. qu. 19. art. 12. huius divisionis congruitatem colligit hoc modo:

Signa voluntatis dicuntur ea quibus consuevimus demonstrare nos aliquid velle. Potest autem aliquis declarare se aliquid velle, vel per seipsum, vel per alium. Per seipsum quidem in quantum facit aliquid, vel directe, vel indirecte et per accidens. Directe quidem cum per se aliquid operatur, et quantum ad hoc dicitur esse signum Operatio. Indirecte autem in quantum non impedit operationem, et quantum ad hoc dicitur signum Permissio. Per alium autem declarat se aliquid velle, in quantum ordinat alium ad aliquid faciendum, vel necessaria inductione, quod fit Praecipiendo, quod quis vult, et Prohibendo contrarium; vel aliqua persuasoria inductione, quod pertinet ad Consilium.

Alensis vero quaest. 36. membro. 1. ita haec signa colligit:

Voluntas divina, aut respicit actum dum fit, aut dum est faciendus. Si dum fit, aut iste actus est bonus, aut malus. Si bonus, eius Operatio est signum voluntatis divinae. Si vero dum est faciendus, similiter iste actus faciendus aut est bonus, aut malus. Si malus, sic Prohibitio illius est signum divinae Voluntatis. Si bonus, aut est necessarius ad salutem, et sic Praeceptio illius est signum divinae Voluntatis, aut non est necessarius, sed tamen conferens saluti, et sic Consilium illius est signum voluntatis divinae.

Denique Doctor Subtilis in 1. d. 17. n. 2. ut haec quinque signa colligat, quaedam censet esse praesupponenda: Primum quidem, in nobis duplicem esse actum voluntatis et utrumque positivum, nimirum volitionem et nolitionem, qui dum versantur circa idem obiectum, dicuntur contrarii, et significantur per Amare et Odisse. Secundum est hunc utrumque actum esse vel efficacem, vel inefficacem. Volitio efficax ea dicitur, qua media ordinamus, et contendimus quantum in nobis est, ut fiat volitum. Inefficax autem seu remissa est qua vellemus quidem obiectum volitum fieri et existere, sed tamen nolumus applicare media necessaria ad illius effectionem et existentiam. Similiter Nolitio efficax ea dicitur, qua applicamus media requisita ad impediendam rei effectionem et existentiam; aut ea revera applicaremus si essent in nostra potestate. Inefficax autem nolitio ea est, qua quis revera nollet rem aliquam esse, nihilominus non applicat media congrua ad impediendam illius existentiam.

His praesuppositis, Respondet Doctor: Signum efficacis volitionis, si fiat immediate a voluntate, est Impletio; si per alterum, est Praeceptum: Volitionis autem remissae signum est Consilium sive monitio et persuasio. Similiter signum nolitionis efficacis est Prohibitio; inefficacis autem et remissae est Permissio.

Dices 1. Signum et signatum sunt correlativa: ergo ubi unum non est multiplex, nec multiplex potest esse aliud, ut ait Aristoteles: at voluntas Dei non est multiplex, sed una: ergo unum tantum debet habere signum, et consequenter non sunt quinque signa divinae voluntatis.

Distinguo minorem: Divina voluntas non est multiplex secundum entitatem internam, concedo; secundum connotationem externam, nego; multa enim connotat in creatura, nam per praeceptum connotat necessaria ad salutem, per consilium connotat tendentiam ad bonum magis conveniens, et sic de ceteris.

Dices 2. Sicut praecepto opponitur prohibitio, ita consilio opponitur dissuasio: ergo sicut prohibitio est signum Voluntatis divinae, ita et dissuasio, et consequenter sunt plura signa quam quinque.

Nego consequentiam: Consilium enim comprehendit suasionem et dissuasionem, dissuadere enim matrimonium verbi gratia, est consulere ac suadere Virginitatem, et sic dissuasio non est signum distinctum a consilio.

Dices 3. Dispositio, qua Deus sese praeparat ad aliquid faciendum quasi vellet illud ad perfectum perducere, quod tamen non vult, est signum divinae Voluntatis: sed ista voluntas praeparationis non comprehenditur sub ullo ex assignatis quinque signis divinae Voluntatis. Non quidem sub praecepto, prohibitione, consilio et permissione, quia enim quis praecipit, prohibet, consulit, permittit, non dicitur velle facere, sed velle ab alio fieri, aut non fieri, vel nolle impedire quin ab alio fiant; neque etiam est voluntas, quae dicitur opus vel impletio, quia operans iam non praeparat opus, sed facit illud: ergo sunt plura signa quam quinque.

Nego maiorem: Illa enim voluntas praeparationis, quam Estius in 1. dist. 45. admittit pro sexto signo, nihil aliud est quam voluntas antecedens qua Deus vult aliquid in sua causa cum ita disponit et praeparat, ut ex illa effectus sequi possit. Voluntas autem antecedens non est voluntas signi, sed voluntas beneplaciti, ut probabimus infra agendo de voluntate Dei, qua vult omnes homines salvos fieri, quam voluntatem praeparationis idem Estius appellat.

Quaeres 1. An Voluntas Signi semper correspondeat voluntati Beneplaciti, seu an praefata quinque signa semper designent aliquem actum positivum divinae Voluntatis?

Affirmo cum subtilioribus Doctoris Subtilis Discipulis, idque constat aperte de operatione, siquidem Deus Omnia operatur secundum consilium voluntatis suae, ut loquitur Apostolus ad Ephesios 1., illud autem voluntatis consilium haud dubie per operationem tamquam causa per effectum significatur. Similiter praeceptum et prohibitio important actum, non solum quo Deus vult aliquid praecipere et prohibere, sed etiam quo vult efficaciter quantum ex se, illud fieri, aut non fieri quod praecipit, aut prohibet. Idem patet de consilio, licet enim Deus nolit hominem obligare ad id exequendum quod fieri consulit, tamen efficaciter quantum ex se est vult fieri quod consulit, ad id namque implendum consilium media necessaria subministrat.

Quantum autem ad Permissionem, maior revera videtur difficultas, in qua solvenda Doctor supra laudatus in 1. dist. 47. haeret omnino dubius. Cum enim dixisset permissionem nihil aliud esse quam nolitionem inefficacem Dei, nihilominus quia haec nolitio videtur afferre aliquam tristitiam nolenti, ut accidit in nobis dum illud evenit quod nollemus fieri et existere, vel saltem aliquid imperfectum et superfluum haec nolitio adstrueret; idcirco divinam permissionem alio modo explicat, dicendo illam consistere in negatione volitionis ponendi obicem et impedimentum rei, quae dicitur permissa quam Deus cognoscit fieri et absolute posset impedire, si vellet, nec tamen vult impedire.

Deinde sibi obiiciens Doctor, quod hac ratione Deus diceretur volens sinere et permittere quod permittit, ac proinde haec permissio videretur semper importare actum divinae voluntatis; Respondet Doctor negando consequentiam, quia, inquit,

quod dicitur volens sinere, hoc potest intelligi, non quod habeat velle rectum circa illud quod permittit, sed actum reflexum. Offertur enim voluntati suae hunc peccaturum, vel peccare, primo voluntas eius circa hunc non habet velle, velle enim ipsum habere peccatum non potest. Secundo potest intelligere voluntatem suam non volentem hoc, et tunc potest velle voluntatem suam non velle hoc, et ita dicitur volens sinere et voluntarie permittere. Sicut ex alia parte, praesentato sibi Iuda, primo Deus habet non velle sibi gloriam, et non primum nolle, secundum illam ultimam positionem, dist. 41., et potest tunc secundo se reflectere super istam negationem actus et velle eam, et ita volens sive voluntarie non eligit Iudam finaliter peccaturum et non nolitionem gloriae, sed volitionem gloriae.

Dico itaque ad evidentiorem rei explicationem, duplicem distingui posse divinam permissionem: Physicam nimirum et Moralem. Moralis est, qua non ponitur impedimentum morale actui faciendo, scilicet praeceptum, consilium, prohibitio et cetera similia. Hic autem moralis permissio non videtur esse actus positivus divinae Voluntatis, sed tantum ad illam sufficit non positio praecepti, aut consilii, aut signi; hoc enim ipso, quo Deus aliquid non praecipit, nec consulit, nec prohibet faciendum, moraliter videtur illud permittere.

Permissio vero Physica est, qua Deus non ponit impedimentum physicum actui faciendo; qua permissio est vel respectu simplicis omissionis actus, et ad hanc permissionem sufficit negatio concursus ad actum oppositum illi omissioni; vel est respectu actus positivi, et haec necessario requirit voluntatem positivam Dei, quia nullus actus positivus potest esse absque concursu Dei positivo; hic autem concursus nequit esse absque positiva Dei volitione. Unde permissio respectu actus positivi semper connotat et praesupponit actum positivum Dei voluntatis.

Quaeres 2. An creata voluntas semper sit recta moraliter, quoties voluntati divinae conformatur?

Respondet Doctor in 1. dist. 48. quaest. unica, cum bonum sit ex integra causa, et malum ex quovis defectu, non sufficere ad bonitatem, et rectitudinem voluntatis creatae, quod sit divinae Voluntati conformis, quantum ad obiectum quod vult Deus, et quantum ad finem quem intendit; quia potest deficere aliqua circumstantia quae rectitudinem auferret. Hinc quamvis Deus voluerit quod Christus Deus moreretur propter salutem hominum; tamen peccarunt Iudaei ipsum interficiendo, imo etiam graviter peccavissent quamvis ipsum in eum finem crucifixissent ut illius mors hominibus salvandis prodesset, quia Deus nolebat eos Christum interficere.

Unde sanctus Augustinus in Enchiridio, cap. 101.:

Aliquando bona voluntate, inquit, homo vult aliquid, quod Deus non vult bona multo amplius multoque certius volens; velut si malus Filius velit mori Patrem, velit etiam hoc Deus. Interest, quid velle homini, quid Deo congruat, et ad quem finem suam quisque referat voluntatem, ut approbetur, vel improbetur.

Unde sanctus Bonaventura, lib. 1. Comp. Theol. cap. 23. ait:

quod plena conformitas ad Deum comprehendit quatuor: Primo quod velimus quod Deus vult: Secundo ut velimus quod vult nos velle: Tertio ut velimus propter quod vult: Quarto ut velimus eo modo quo vult. Addit ulterius quod conformitas non plena est triplex: Primo si conformatur quis Deo in volito tantum, sicut et Iudaei conformes erant Deo in morte Christi: Secundo si conformatur quis in volito, et in fine, sed non in modo, ut quando quid non fit ex charitate: Tertio quando quis conformatur in volito, et in modo, sed non in fine, ut cum ad alium finem, tamen bonum, retorquetur intentio.