Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Certum est nullam esse distinctionem realem, nullumque realem ordinem inter divina decreta; cum enim unicus ac simplicissimus in Deo sit actus, nulla in eo potest esse distinctio, nec consequenter ulla ipsius ordinatio; nihil siquidem ad seipsum ordinari vere dicitur. Tota igitur in ipso divino actu distinctio totusque ordo, si quis sit, considerari potest tantummodo penes nostrum modum intelligendi, et iuxta variam illius divini actus ad obiecta externa tendentiam et terminationem; ita quod tunc censeatur esse distinctio, cum intelligitur actus ille divinus tendere in decernendum aliquod obiectum, absque eo quod intelligatur ipsius tendentia in aliud: tunc vero in eo concipitur ordo, quando intelligitur terminari ad unum obiectum decretum, priusquam terminetur ad aliud; ita tamen ut tendentia ad unum sit quasi ratio cur tendat in aliud. Circa quam difficultatem duplex maxime est opposita Theologorum sententia; etenim Ochamus in 1. dist. 9. q. 3. inter divina decreta negare videtur aliquem esse ordinem et in eis nullam prioritatem et posterioritatem admittendam esse pronuntiat, cui nonnulli, tam veteres, quam moderni Theologi subscribunt. Ceteri vero Theologiae Principes pro stabiliendo hoc ordine militant, eumque astruunt S. Thomas 1. p. q. 19. art. 5. et q. 28. art. 1. et 2. Et Subtilis Doctor in 3. dist. 7. q. 3. n. 3. et 4. cum suis fidelioribus discipulis. Qualis autem et a quo hic ordo stabiliendus sit et oriundus, ut evidentius percipias.

Notandum 1. Maxime duplicem in divinis assignari posse ordinem, nimirum, Originis et Naturae. Prior est praesuppositio unius ad alium, qui ab ipso producitur et originatur, sic Filius Patrem et Spiritus sanctus Patrem et Filium praesupponunt: posterior vero est praeexigentia naturalis unius ad aliud, sic divina voluntas ordine naturae divinum intellectum praesupponit; et attributa divina, omnesque divinae praecellentiae dici possunt divinam Essentiam praesupponere, quia ab ea veluti radii a Sole effluunt. Hic autem ordo naturae non ita intelligendus est in divinis, ac in creatis; in creatis namque ordo naturae causalitatem veram importat, secundum quam causa dicitur natura prior effectu; causalitas autem involvit dependentiam effectus a causa: unde cum in divinis nulla sit dependentia, nec pariter ulla potest esse naturae prioritas secundum causalitatem, sed tantum secundum praesuppositionem: unde potius dicitur prioritas signi rationis, quam rei, seu prioritas secundum conceptum, non vero secundum realitatem.

Notandum 2. Ordinem inter divina decreta desumi posse ab obiectis dupliciter; nimirum vel permissive, vel positive. Permissive quidem, quatenus non repugnat naturae ipsorum obiectorum, quod talem inter se ordinem habeant, imo quaedam eis insit capacitas et proportio sive naturalis, sive obedientialis qua dici possunt inter se congrue sic ordinari. Positive vero, quando obiecta ipsa ex natura sua talem ordinem videntur exigere, ut nonnisi cum quadam violentia et incongruitate aliter possint ordinari. Ad hoc autem ut media ordinentur ad finem ordinatione permissiva, non est necesse ut Deus ipsi aliquid imprimat, quo ad finem praeternaturalem ordinentur; sed sufficit, quod Deus talia media velit usurpari et ordinari ad consequendum finem destinatum. Verbi gratia, ut opera Christi sint meritoria et satisfactoria pro universo genere humano, sufficit quod divinus Pater illa opera ad id acceptet, decernatque, quod positis illis operibus meritoriis concedet gratiam, remissionem peccatorum et gloriam aeternam hominibus.

Notandum 3. Auctores ordinem inter divina decreta propugnantes, tres maxime ire in oppositas sententias: Prima est Caietani 3. part. q. 1. art. 3. affirmantis divinorum decretorum ordinem mutuandum esse ex ordine quem inter se servant termini; ita quod, sicut natura videtur praesupponi gratiae et gratia unioni hypostaticae; ita tres ordines assignat divinae praescientiae et providentiae: in quorum primo comprehenduntur ea omnia, quae naturae et rationis spectant rectitudinem, aut deordinationem: in Secundo comprehenduntur omnia auxilia gratiae, omniaque dona supernaturalia, quibus Angeli et homines exornantur; in Tertio vero involvuntur ea omnia, quae ad ordinem hypostaticae unionis pertinent; atque ita concludit Caietanus Deum prius ordinasse, quae ad naturae ordinem, quam quae ad ordinem gratiae spectant, et prius quae ad ordinem gratiae, quam quae ad ordinem hypostaticae unionis pertinent; adeoque ordinatam esse unionem Verbi cum natura humana post praevisum Adami peccatum.

Nonnulli affirmant ordinem inter divina decreta desumendum esse ex perfectione divinorum obiectorum, ita ut Deus prius decreverit quae perfectiora sunt, postea vero, quae minus perfecta. Alii vero censent hunc ordinem esse desumendum ex ipsis obiectis, prout subsunt divinae voluntati, quatenus ea ordinat prout vult, licet ex natura sua taliter ordinari non postulent.

Conclusio prima. — Inter divina decreta revera est actu et intrinsece, ordo prioris et posterioris, quatenus nimirum unicus et simplicissimus actus entitativus divinae voluntatis, ratione suae infinitatis, aequivalet intrinsece et per se actibus creaturarum distinctis realiter, quorum unus praesupponit alium. Haec est Doctoris pluribi, sed maxime in 3. dist. 7. q. 3. n. 3. et 4. ubi docet Verbum divinum incarnandum fuisse, etsi Adamus non peccasset, quia praedestinatio animae Christi ad gloriam nullum praesupponit peccatum praescitum, imo praecedit praescientiam saltem absolutam omnium peccatorum, ac etiam bonorum operum, quia ordinate volens prius vult finem quam media, idest prius gloriam quam bona opera. Unde concludit: Potest igitur dici, quod prius natura quam aliquid praevidebatur circa peccatorem, sive de peccato, sive de poena, Deus praeelegit ad eam curiam omnes quos voluit habere Angelos et homines in certis et determinatis gradibus. ubi observandum, Doctorem per Ordinem naturae non intelligere ordinem causalitatis, nec durationis, ut falso Nominales et nonnulli Thomistae interpretantur; sed solum naturae ordinem appellat illam praeexigentiam, seu suppositionem unius divinae rationis ad alteram; qualiter etiam ipsemet sanctus Thomas 1. part. quaest. 42. art. 3. in divinis ordinem Naturae admittit.

Probatur itaque Conclusio. Ut sit verus ordo intrinsecus inter actus divinos, duo desiderantur et sufficiunt: Primo ut inter illos sit quaedam distinctio saltem virtualis, quatenus nimirum unus et idem entitativus et infinitus divinae voluntatis virtualiter aequivalet pluribus actibus creatae voluntatis: Secundo, ut inter illos actus distinctos per hanc aequivalentiam, sit virtualis praesuppositio unius ad alterum, oportet sit veluti dependentia unius ab alio; ita quod si illi actus essent realiter distincti, unus revera alium praesupponeret et ab eo aliquatenus penderet; sicut fit in actibus creatae voluntatis: sed inter actus divinos est huiusmodi virtualis distinctio et praesuppositio: ergo inter illos est ordo prioris et posterioris. Maior patet ex praenotatis: nihil enim per ordinem prioritatis et posterioritatis in actibus divinis intelligitur, quam distinctio, ac praesuppositio, quae in eodem actu entitativo infinito concipitur ab humano intellectu per aequivalentiam ad actus voluntatis creatae, quorum unus ordinatur ad alterum.

Probatur minor. si quid officeret quominus in eodem actu entitativo nulla esset distinctio et praesuppositio, maxime quia distinctio repugnat divinae Simplicitati, et prioritas ac posterioritas ordinis per summam Dei actualitatem excludi debet; sed hoc utrumque falsum est.

Probatur 1. ex collatione actus intellectus cum actu voluntatis: siquidem revera inter actus intellectus et voluntatis divinae vera est distinctio et prioritas ordinis; uterque enim actus ab alio distinguitur formaliter, ut iam pluries probatum est: similiter actus voluntatis praesupponit actum divini intellectus; nam actus voluntatis quo Deus libere vult obiectum aliquod, praesupponit ipsius cognitionem et actus quo vult efficaciter aliquid facere, praesupponit illud esse factum possibile; voluntas enim divina non potest magis ferri in incognitum quam creata, nec allicitur et movetur ad amandum a bono nisi praecognito: itaque cognitio est conditio necessaria et praerequisita, ut divina voluntas feratur in suum obiectum sub ea ratione sub qua praecognoscitur, idque significant sequentes Scripturae Sacrae contextus Exodi 2. Vidit Deus afflictionem populi sui et misertus est; idest cognitio afflictionis ipsum movit et excitavit ut misereretur: item Psal. 102. Misertus est Dominus timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum. Hoc est, praecognitio fragilitatis humanae incitamentum fuit divinae misericordiae, etc.

Probatur 2. comparando actus voluntatis ad invicem: Inter actus divinae voluntatis propter aequivalentiam ad multos actus voluntatis creatae, est aliqualis distinctio saltem virtualis, hoc est aequivalet pluribus actibus distinctis; similiter inter aliquos eorum est virtualis praesuppositio, quatenus unus concipitur ut est virtualiter causa alterius, et unius obiecti volitio movet ad volitionem alterius, sic v. g. voluit Christum esse passibilem, quia voluit homines redimere: igitur voluntas quam habuit de hominum salute, fuit veluti causa et ratio cur voluerit Christum esse passibilem; adeoque inter actus divinae voluntatis est aliqua praesuppositio et ordinatio.

Deinde, sine tali ordine inter actus divinae voluntatis non possunt intelligi, quae de mysterio Incarnationis et Praedestinationis Scriptura sacra et sancti Patres edocent; passim enim affirmant Deum voluisse Incarnationem propter salutem hominum, idque universa Ecclesia profitetur in Symbolo Nicaeno, ubi legitur quod Verbum divinum, propter nos homines et propter nostram salutem descendit de Coelis: similiter Scripturae et sancti Patres plerumque affirmant Deum voluisse Electis gloriam partim voluntate antecedenti et a seipso, ex suo beneplacito et pura misericordia; partim voluntate consequenti et efficaci, ex praevisione operum et per modum mercedis: damnationem vero nullo modo voluisse a seipso, sed solum data occasione a reprobis ob ipsorum peccata: sed haec intelligi et conciliari nequeunt sine ordine inter actus divinae voluntatis; ita ut praevisio bonorum operum fuerit ratio cur nos potius quam illos efficaciter praedestinaverit ad gloriam, praevisio vero peccatorum fuerit ratio cur ab aeterno alios reprobaverit: ergo debet hic ordo asseri. Maior patet ex sequentibus Scripturae et Patrum textibus: Perditio tua Israel (supple ex te) tantummodo in me auxilium tuum: similiter 2. ad Timoth. 3. Vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, voluntate scilicet antecedente qua neminem vult perire, sed omnes ad poenitentiam converti, ut explicat S. Petrus Epist. 2. cap. 3. Quoniam tamen non omnes salvantur, nec efficaciter electi sunt ad gloriam, sed aliqui reprobati et destinati ad poenam aeternam; Christus Dominus edocet hoc esse repetendum ex praevisione operum bonorum, vel malorum: unde Matth. 25. ait: Venite Benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi: esurivi enim et dedistis mihi manducare, etc.: hoc est, ut exponit S. Chrysostomus, Hom. 80. in Matth.: Quia sciebam vos antequam nati essetis huiusmodi futuros; haec a me vobis praeparata sunt: quasi diceret, praescientia bonorum operum causa fuit, cur Deus aliquibus gloriam praeparaverit, seu dare decreverit potius quam aliis. Idipsum eleganter exprimit S. Ambrosius lib. De Fide, cap. 3.: Quos praescivit, inquit, et praedestinavit, quia non ante praedestinavit quam praescivit, sed quorum merita praescivit; eorum praemia praedestinavit.

Denique, ordo prioritatis et posterioritatis, quem Scriptura et Patres affirmant esse inter actus divinae voluntatis, non solum repetitur ab extrinseca denominatione petenda ab obiectis, vel a nostro modo intelligendi et volendi, quatenus scilicet unum prius, aliud vero posterius concipimus: ergo revera ille ordo intrinsecus est. Sequela patet; si enim talis ordo sit extrinsecus, necessum est ut intrinsecus affirmetur.

Probatur antecedens. ordo prioritatis et posterioritatis conveniens divinis actibus saepe contrarius est ordini obiectorum et stante eodem obiectorum ordine talis ordo potest esse diversus: ergo non convenit divinis actibus solum per denominationem extrinsecam. Consequentia patet: si enim conveniret illi solum ratione ordinis obiectorum, sequeretur quod quoties idem esset ordo inter obiecta, etiam talis esset inter actus divinae voluntatis. Antecedens vero probatur quoad primam partem: ordo obiectorum est vel ordo temporis, quatenus unum est prius alio duratione; vel causalitatis, quatenus unum est causa alterius; vel dignitatis, quatenus unum est altero perfectius; vel uno ex aliis modis quos refert Aristoteles et ex ipso colligunt Philosophi in praedicamentis: sed Deus plerumque vult prius id quod est posterius quocumque ex illis modis; prius enim voluit Verbum incarnari v. g. quam voluerit permittere lapsum Adami ex statu gratiae per Christum collata, ille tamen Adami lapsus Verbi incarnatione tempore prior extitit: similiter voluit beatam Virginem et eius progenitores propter Christum; nihilominus beata Virgo eiusque progenitores fuerunt Christo priores non solum tempore, sed etiam causalitate. Denique, Deus voluit Christum, saltem ut passibilem, propter salutem hominum; nihilominus Christus longe nobilior est hominum salute: ergo ordo divinorum decretorum non petitur ex ordine obiectorum.

Probatur idem antecedens quoad secundam partem. Nempe quod eodem existente obiectorum ordine potuerit esse diversus in divinis actibus ordo: sive enim Deus decreverit Verbi incarnationem antecedenter ad lapsum Adami praevisum, ut Scotistae contendunt, sive consequenter tantum ut volunt Thomistae, idem est ordo obiectorum: prius enim Adamus creatus fuit et gratia illi collata et e statu gratiae cecidit, quam Christus advenerit ut lapsum repararet: et tamen in utraque hypothesi, ordo divinorum actuum circa Incarnationem, est omnino diversus. Nam in priori hypothesi, volitio incarnationis praecedit voluntatem creandi Adamum, in posteriori vero ipsam praesupponit: ergo potest esse diversus ordo in diversis actibus, stante eodem ordine in obiectis; adeoque ille ordo divinorum actuum ab ipsis obiectis non eruitur.

Dices 1. Licet intellectus noster varias formet enuntiationes variosque discursus de Deo eiusque voluntate, aliisque perfectionibus, inde non sequitur aliquam in Deo reperiri cognitionem enuntiativam, aut discursivam, etiam extrinsece ei tribuendam: ergo a pari licet certo quodam ordine prius, vel posterius, divini intellectus divinaeque voluntatis actus concipiamus, non propterea sequitur quod revera sit aliquis ordo in illis divinis actibus.

Nego consequentiam: et ratio disparitatis est, quod cognitio enuntiativa, aut discursiva plures involvat imperfectiones Deum omnino dedecentes; cum enim discursus sit illatio minus noti ex notiori, aliquam in discurrente supponit ignorantiam, quae Deo scientiarum thesauro et abysso omnino repugnat. Ordo vero prioris et posterioris in divinis actibus nullam imperfectionem, imo summam perfectionem arguit; quia supponit unicum et eumdem actum entitativum divinae voluntatis, qui ratione suae infinitatis omnibus creatis actibus aequivaleat; quae aequivalentia nullam includit imperfectionem, imo infinitatem illius actus significat: sicut enim summae et infinitae perfectionis est, quod una simplicissima divina realis entitas aequivaleat omnibus entibus creatis, eisque infinite superemineat; ita pariter summa est infinitaque perfectio in illo simplici actu reali divinae voluntatis quod ex se aequivaleat omnibus actibus creatae voluntatis et in se complectatur, quidquid creata voluntas diversis actibus gerere potest.

Dices 2. Ubi est unica et simplex entitas omnino indistincta, nulla reperiri potest ordinatio: sed actus divinae voluntatis est unicus et omnino simplex: ergo nullum ordinem intrinsecum agnoscit, sed si quis in eo sit ordo, solum extrinsecus esse debet et petendus a nostrarum intellectionum diversitate, vel obiectorum ordine, circa quae versatur.

Distinguo antecedens: ubi est unica et simplex entitas finita et limitata, concedo: infinita et unica quidem, ac simplex formaliter, sed virtualiter multiplex, nego. Certum est autem quod etsi actus ille divinae voluntatis secundum entitatem sit omnino simplex, nihilominus ratione suae infinitatis est virtualiter et aequivalenter multiplex, ut iam supra dictum est: adeoque licet equidem nulla sit in eo realis, aut formalis distinctio actualis, nihilominus in eo admittenda est distinctio virtualis et aequivalens distinctioni quae reperiri posset in actibus creatae voluntatis et consequenter in ipso etiam intrinsecus ordo aequivalenter et virtualiter affirmari potest.

Conclusio secunda. — Ordo inter divina decreta non est mutuandus ex ordine quem inter se servant illorum obiecta: neque ex ipsorum obiectorum dignitate: nec ex naturali dispositione: sed tantum quatenus ipsa obiecta divinae voluntati subsunt.

Haec Conclusio quatuor habet partes, quarum Probatur prima contra Caietanum. Stare potest diversus ordo in divinis actibus stante eodem ordine in eorum obiectis: ergo divinorum actuum ordo non est repetendus ex eorum obiectis. Consequentia patet. Antecedens vero probatum est in priori Conclusione.

Probatur antecedens. Primo namque plura sunt obiecta in ordine naturae quae nullum habent ordinem nullamque connexionem cum ordine gratiae, puta quod Petrus praedestinandus sit caecus vel videns, albus vel niger. Secundo mors praedestinati est ordinis naturae et tamen est posterior electione ad gloriam quae ad ordinem gratiae spectat; etenim illa mors est effectus praedestinationis iuxta illud Sapientiae 4. Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius. Tertio ex meritis Christi praevisis decrevit Deus omnibus conferre gratiam, illam maxime quae post Adami lapsum hominibus concessa est: ergo decretum Incarnationis praecedit decretum de gratia conferenda; adeoque Caietanus falso suum ordinem texit et consequenter ab eo divinorum actuum ordo non est mutuandus.

Secunda pars etiam probata manet ex iis quae in praecedenti Conclusione diximus, nimirum illum ordinem in divinis actibus non oriri ex obiectorum dignitate et praestantia: etenim Christus Dominus, etsi hominum salute longe nobilior, nihilominus a Deo ordinatur ad ipsorum hominum salutem, ita quod prius Deus voluerit hominum salutem, quam Verbi Incarnationem, quia prius intendit finem quam media.

Nec refert quod Doctor Subtilis in 3. d. 7. quaest. 3. n. 3. asserat quod universaliter ordinate volens prius videtur velle hoc quod est fini propinquius et ita sicut prius vult gloriam alicui, quam gratiam, ita etiam inter praedestinatos quibus vult gloriam, ordinate prius videtur velle gloriam illi, quem vult esse proximum fini, etc. Doctor enim per id quod est fini propinquius, non intellexit illud quod est propinquius dignitate praecise et absolute, sed quod est propinquius quidem dignitate quatenus haec dignitas magis conducit ad finis consecutionem. Quo pacto cum Verbi incarnatio et glorificatio magis conferat ad divinum honorem, quam caeterorum praedestinatorum glorificatio, idcirco merito ibidem concludit Doctor, quod Deus Animae Christi vult gloriam prius quam alicui alteri velit gloriam et prius cuilibet alteri vult gratiam et gloriam, quam praevideat opposita istorum habituum, scilicet gratiae et gloriae, scilicet peccatum et damnationem: ergo vult prius animae Christi gloriam, quam praevideat Adam casurum.

Haec autem ut facilius percipiantur, observandum est inter divina decreta duos esse ordines oppositos, intentionis videlicet et executionis, iuxta scilicet diversam considerationem finis et mediorum. Ordo intentionis est qui primo finem respicit ut assequendum per media; Ordo vero executionis primo respicit ipsa media quibus de facto finis intentus acquiritur. Cum autem in intentione, finis sit causa mediorum, quae non exquiruntur, nec assumuntur ab operante nisi propter finem consequendum, idcirco in ordine intentionis prior est finis quam media: cum vero in actuali finis assecutione media assumantur tamquam causae efficientes, ut intentum finem operans obtineat, idcirco in ordine executionis media priora sunt quam finis. Hinc ordine intentionis Deus prius decernit finem quam media, et inter media prius illud seligit quod est fini proximius, quodque ultimo ad finis assecutionem confert.

Deinde, ordinat medium minus remotum et sic de caeteris usque ad ultimum: quod Doctor Subtilis laudatus intellexit, dicens quod ordinate volens prius vult finem et postmodum ea quae sunt media ad finem consequendum et inter media illud quod est fini proximius secundum causalitatem et efficacitatem, sive interim dignius sit, sive hanc efficacitatem habeat ex natura sua, sive ex ordinatione divina. Ordo vero executionis est ipsi omnino oppositus, nam prius Deus vult et decernit ultimum medium et caetera quaeque suo ordine; ultimo autem finem assequendum intendit et decernit, quod diserte aperit S. Paulus ad Rom. 8. dicens: Quos praescivit et praedestinavit... quos autem praedestinavit, hos et vocavit, et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et glorificavit. Quibus Verbis significat praescientiam divinam esse primum medium praedestinationis iustorum, iustitiam vero finalem esse ultimum, gloriam vero finem esse qui ultimo consequatur.

Probatur ultima pars, nempe quod ordo divinorum decretorum non sit repetendus ex ordine naturali quem obiecta ipsa servant inter se; tum quia actus divinae voluntatis est causa ordinis quem creaturae inter se invicem et ipsum Deum servant: ergo creaturarum ordo non potest esse causa ordinis qui in divinis actibus reperiendus est: tum quia plura sunt obiecta quae ex natura sua nullum inter se, aut ad Deum habent ordinem, quem a voluntate divina accipiunt: ergo talis ordo in divinis actibus non est repetendus ex naturali ordine quem obiecta inter se servant. Probatur antecedens variis exemplis; Deus enim Sacramenta, ut sunt signa sensibilia, instituit tamquam media ad iustificationem peccatoris et ad gratiae augmentum, ad quem finem ex natura sua nullum ordinem habent. Similiter permittit Electos labi in peccata subinde gravia ut inde humilientur, et cautiores ac ferventiores fiant, inter quod bonum, et peccati permissionem nullus est ordo ex natura rei, sed potius permissio peccati ad solum culpae malum respicit natura sua: item voluit divini Verbi Incarnationem propter redemptionem generis humani, ad quam illa ex natura sua non ordinatur.

Denique, ut alia innumera praetermittam, voluit tam in veteri, quam in nova lege variis sibi caeremoniis serviri, quae a natura ad Dei cultum non sunt determinatae: nam ex natura rei perinde est, an tale animal, verbi gratia, vel aliud in sacrificium offeratur, an nudus panis et nudum vinum, an accidentia panis et vini quatenus continent corpus et sanguinem Christi sint novae legis holocaustum.

Restat ergo actuum divinae voluntatis ordinem esse omnino mutuandum ex ordine, quem obiecta inter se servant, prout subsunt ipsi divinae voluntati et quatenus ipsa divina voluntas ea disponit et ordinat; ita quod intrinseca Dei ordinatio ab extrinseca obiectorum ordinatione rite colligatur.