Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Quamquam divina Voluntas innumeris propemodum gloriae titulis a Scriptura sacra sanctisque Patribus celebretur, prae caeteris tamen, velut Sol inter sydera, in ea splendet infinita Sanctitas, una cum eximiis illis virtutibus quae sanctitatis sunt appendices, foetus et corona. Idcirco praetermissis silentioque deditis aliis divinae Voluntatis perfectionibus, quae congruentiori methodo in posterum aperientur iuxta materiae diversitatem et opportunitatem; solum hoc in Articulo divinam Sanctitatem, divinasque Virtutes quas Morales appellant, suscipimus explicandas.

Notandum 1. Quod etsi divinae perfectiones infinitae sint, aequalisque proinde gradus et meriti; nihilominus si divinis Scripturis, quae divina sunt, humano more exprimentibus, morem geramus, fatebimur certe divinam Sanctitatem inter caeteras praecellentias primas tenere: nam ut Deum alloquens canit Regius vates Ps. 137. Magnificasti super omne nomen sanctum tuum, quasi Deus sanctitatis nomine prae caeteris divinis titulis magis glorietur.

Cui non incongrue quadrat illud Exodi 28. ubi Moyses, Deo ordinante, sacerdotalia ornamenta describens iussit confici laminam auream, in qua opere caelatoris insculptum erat Sanctum Domino, quam laminam summus Sacerdos in fronte cunctis monstrandam populis proferebat, ut eis notificaret sanctitatis nomen verae Divinitatis esse nedum characterem, sed et specialem magisque radiantem perfectionem.

Inde factum est, quod etsi Deus ex infinita sua patientia tandiu sustinuerit Idololatras suae Divinitatis interpolatores, passusque fuerit ut quaslibet e suis perfectionibus falsis numinibus consecrarent, tribuentes videlicet Marti fortitudinem, Veneri fecunditatem, Palladi scientiam, Iovi imperium, etc. Nusquam tamen passus est hanc iniuriam suae sanctitati irrogari.

Nullum enim unquam fuit apud Gentiles Idololatras numen aliquod, cui Sanctitas pro charactere speciali tribueretur.

Unde quoties vera Divinitas in Scripturis designatur, sanctitatis nomine significatur.

Hinc etiam Seraphini Ardentes igne Deo, qui toti sunt in divinis perfectionibus celebrandis, Deum laudibus, et encomiis non extollunt ob suam Fortitudinem, Sapientiam, Maiestatem, etc. sed incessabili voce proclamant, Sanctus, Sanctus, Sanctus.

Nec immerito, inquit sanctus Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto cap. 18. Nihil enim pretiosius invenimus, quo Deum nominare possimus, nisi ut Sanctum appellemus; quodlibet aliud inferius est Deo, inferius est Domino.

Cui concinit sanctus Bernardus homil. 4. super Missus est dicens, merito iure Archangelum Gabrielem Virgini Mariae dixisse: Quod ex te nascetur sanctum, quia, inquit, non habuit quo nomine Divinitatem Christi melius exprimeret.

Idipsum prius edocuisse videtur sanctus Dionysius, lib. De Divinis Nominibus cap. 12. dicens: Quoniam omnium Auctor, rerum omnium plenissimus est, ex una exuperantia quae omnibus antecellit, Sanctus Sanctorum dicitur.

Imo Deus ipse suam Sanctitatem prae caeteris suis divinis praecellentiis magni faciendam esse satis indicat, dum eam unicam ab hominibus imitandam proponit Levitici 19.¹ Sancti estote quoniam ego sanctus sum.

Constat ergo Deum nedum esse sanctum, sed et divinam Sanctitatem inter alias eius perfectiones eminere.

Notandum 2. Ex nostro Harphio lib. 1. Theologiae mysticae parte 2. cap. 103. Sanctitatis nomen quatuor modis usurpari iuxta quaternam eius etymologiam. Nam, inquit, Sanctus primo idem est, quod sine tinctura, idest peccato; quia sicut tinctura panno colorem aufert naturalem totum penetrans pannum, sic peccatum animae baptismalem aufert innocentiam et penetrat totum hominem; de qua sanctificatione dicit Apostolus: Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. Secundo Sanctus idem est quod sine terra, ἅγιος enim Graece sanctum est Latine, vel ἅγιος idem est quod sine terra, et sic nos sanctificare debemus cuncta contemnendo, cum Apostolo dicentes: Omnia arbitratus sum stercora ut Christum lucrifacerem, ut sic in Deum amore puro vivaciter erecti simus. Tertio Sanctus idem est quod sanguine tinctus. Olim enim hostiae sanguine tingebantur et purificabantur et omnia pene in sanguine mundabantur. Sic etiam nos sanctificare debemus respergendo utrumque postem, scilicet concupiscibilis et irascibilis et superliminare rationalis. Unde beata Agnes, ait, Sanguis eius ornavit genas meas.

Quarto Sanctus idem est quod firmus et sanctus: et ideo leges dicuntur sanctae quia firmae, sic etiam nos sanctificare debemus per patientiam, sicut Apostolus ait; Pacem sequimini cum omnibus: Glossa, etiam cum persecutoribus; et sanctimoniam, idest perfectionem, perseverantiam in bonis operibus, sine qua nemo videbit Deum. Hanc firmitatem et sanctitatem assecutus fuit Apostolus quando dicebat, certus sum quod neque mors neque vita, etc.

Notandum 3. Ex Hugone a S. Victore lib. 1. Eruditionis Theologicae titulo 30. Sanctitatem tribui Deo, hominibus et locis, cum hoc discrimine, quod Deus sit sanctus, non sanctificatus sed sanctificans; homo sit sanctus sanctificatus et sanctificans; locus vero sit sanctus et sanctificatus, non vero sanctificans: Deus quippe sanctus est de se, non de nobis, dicente Propheta Ps. 15. Bonorum meorum non indiges: homo autem sanctus est non de se, sed de Deo; de Eius enim plenitudine omnes nos accipimus, ut fertur Ioannis primo. Locus vero sanctificatus, vel absque homine, vel per hominem, non sanctificat, quia sicut Locus non sanctus sanctum non coinquinat, ut Loth Sodoma; ita non sanctum sanctus locus non sanctificat, ut Paradisus coelestis Diabolum, et terrestris primum hominem; homo autem plerumque locum sanctificat duobus modis, merito et officio. Triplex quippe Sanctificatio agitur, est enim Sanctificatio Sacramenti, Sanctificatio iustitiae vel meriti, et Sanctificatio gloriae vel praemii. Nam sanctificantur Ecclesiae cum dedicantur, sanctificantur homines cum iustificantur, sanctificantur electi quando praemiis aeternae gloriae donantur. Duobus autem posterioribus omissis sanctitatis modis, de priori solum hic duo inquirimus; primo in quo consistat divina Sanctitas, secundo quot modis ab hominum sanctitate discrepet.

Conclusio prima. — Dei sanctitas est omnimoda eius divinae voluntatis cum aeterna invariabilique lege conformitas, qua ab omni labe et contagione peccati secretus et liber, sibi ipsi affectu perpetuo immutabiliter adhaeret, omniaque propter seipsum unice operatur.

Haec conclusio quatuor particulas continet, quibus divina sanctitas explicatur et innotescit. Primo namque est omnimoda conformitas cum aeterna lege, quae non est aliud quam recta ratio divina, prout dictat omnia, quae naturae rationali sunt convenientia: illa ergo rectitudo et voluntatis divinae cum ea conformitas recte Sanctitas eius appellatur. Sicut enim rerum creatarum naturalis perfectio maxime consistit in eo quod earum quaelibet commensurata sit regula et idea iuxta quam est condita; ita earum perfectio moris sita est in commensuratione cum lege aeterna, secundum quam oportet operari: quia sicut conceptus et idea divinae mentis est mensura et regula perfectionis naturalis rerum; ita lex aeterna est mensura perfectionis moralis ipsius naturae rationalis: adeoque cum Sanctitas sit omnis moralis perfectionis apex et corona, ideo recte statuitur in conformitate cum aeterna Dei lege. Inde Christus Dominus, qui Sanctus sanctorum subnominatur, totus erat in adimplenda divina lege et exequendo aeterni sui Patris mandato et praescripto, idque modo perfectissimo. 1. namque omnia divina iussa implevit, ipso plerumque testante Ioann. 6. Veni, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me, Patris. 2. Eo modo quo fuerant ordinata executus est, Ioann. 14. Sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio. 3. Omnia exactissime servavit, Iota unum aut unus apex non praeteribit a lege donec omnia fiant. 4. Cuncta operabatur ob gloriam Paternam et divinum ob finem unice cuncta exequebatur: Non quaero gloriam meam, sed gloriam eius qui misit me, Patris. Quibus exemplo suo docuit omnimodam sanctitatem in divinae aeternaeque legis congruentia esse stabiliendam.

Secundo cum lex aeterna, inquit Lessius Libro 8. Opuscul. num. 3. oriatur ex ipsa divina Essentia (quae sicut est origo fonsque primordialis omnis perfectionis entitativae et naturalis; ita pariter radix est omnis perfectionis moralis, omnisque rectitudinis regula affectus et amoris): inde fit, quod etiam ipsa divina Sanctitas consistat in illa summa Dei coniunctione cum seipso, non solum per naturam, sed etiam per affectum et amorem; quo fit ut Deus idcirco dicatur sanctus: 1. Quia seipsum plusquam alia; 2. Quia alia in seipso; 3. Propter seipsum; 4. Per seipsum diligit.

Tertio, quia recta ratio dictat, ut rationalis natura cuncta moliatur ob certum aliquem finem, ne incertum in scopum collineando, imprudentiae et caecitatis arguatur; quo fit ut ad rectam operationem finis congruus semper desideretur; inde voluntas aliqua dici non potest recta, nec proinde sancta, nisi omnes suos affectus et motus in Deum ipsum rerum omnium finem per se, sincere et unice dirigat. Unde merito Corinthios monebat sanctus Paulus, 1. 10: Sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quidquam facitis, omnia in gloriam Dei facite. Rationem huius profert ad Romanos 14: Nemo enim nostrum sibi vivit et nemo sibi moritur; sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domini sumus.

Itaque divina sanctitas in eo maxime elucet, quod Deus omnia propter semetipsum unice operetur: Propter me, inquit Isaiae 48. propter me faciam et gloriam meam alteri non dabo: Ego ipse, ego primus et novissimus. Et Apoca. 1. Ego sum α et ω, principium et finis, dicit Dominus Deus. Inde Proverbiorum 16. merito dicitur: Universa propter semetipsum operatus est Dominus.

Quarto denique divina Sanctitas omnimode elucet ex Dei secretione ab omni labe et contagione peccati, Deus enim idcirco sanctus praedicatur, quia omnino impeccabilis est, sanctitas enim, ut ait S. Dionysius cap. 12. De Divinis Nominibus, est ab omni scelere libera et omnino perfecta, omnique ex parte immaculata puritas. Talis autem puritas maxime Deo congruit, qui natura sua bonus est, imo ipsa summa Bonitas; quare sicut, si daretur infinitus calor, nullam frigiditatis particulam admitteret; ita bonitas infinita malitiam omnem excludit, tam secundum effectum, quam secundum affectum.

Hinc sanctus Gregorius Nissenus in Catechetico cap. 1. omnem a Verbo divino peccati affectum removens, ait:

Cum autem omnia possit Verbi libera voluntas, ea nullam ad malum propensionem habet; aliena quippe est a divina Natura in malitiam propensio, sed omne quod bonum sit, hoc etiam velle necesse est, volentem autem omnino etiam posse. Porro cum possit, non otiosam esse, sed omnem boni electionem ad effectum perducere.

Mali autem efficientiam a Deo removet sanctus Basilius, Homil. 2. in Hexameron: Ac neque a Deo malum esse productum, inquit, religiosum est dicere, eo quod nullum contrariorum a contrario gignitur; non enim vita mortem generare potest, neque tenebrae lucis esse principium, neque morbus esse sanitatis efficiens: sed in mutationibus quidem affectionum a contrariis ad contraria transitur. Qualiter autem Deus non sit auctor omnium peccatorum, quae a creata voluntate deflectente oriuntur, quamquam ad eius operationem concurrat, infra resolvetur.

Ex iis collige, Deum esse sanctum omni modo excogitabili, maxime vero quintuplici. Primo quidem Radicaliter, quia divina ipsius essentia est prima radix fonsque primordialis omnis sanctitatis et puritatis; ab ea namque aeterna lex, et amor omnis et divinus amor, divinaque puritas in intellectu et voluntate oritur. Secundo, Obiective, est enim obiectum omnis plane sanctitatis; sanctitas enim est commensuratio cum aeterna lege, ut illius amor: unde adhaerere Deo per amorem est esse purum et sanctum, sicut affectu rebus inferioribus adhaerere est esse impurum. Tertio sanctus est Exemplariter, quia ipse est recta ratio et aeterna lex ipsius Deitatis radiis exarata in mente Dei, ad quam conformari debet omnis omnino sanctitas. Quarto sanctus est Formaliter, quia est formaliter sui ipsius amor, adeoque formaliter est sua sanctitas: unde cum se infinite diligat, ideo quoque infinite sanctus est, tam intensive, quam extensive, quia nimirum seipsum et rectitudinem suam et legem aeternam amat infinite, quantum scilicet amabilis est. Similiter illa divina sanctitas infinita est extensive, quia Deus nihil omnino amat nisi propter semetipsum, ideo etiam in amore omnium creaturarum sanctus est: unde Psalmista 144. ait, Iustus Dominus in omnibus viis suis et sanctus in omnibus operibus suis.

Inde fit ut peccatum infinito odio prosequatur; cum enim necessario amet rectitudinem legis aeternae, necessario odit quidquid huic rectitudini adversatur: adversatur autem illi omne peccatum, quia ratio peccati in eo sita est, quod sit contra legem Dei aeternam. Quinto denique sanctus est Eminenter et causaliter tamquam fons et principium omnis sanctitatis et puritatis; omnes enim creaturas sanctificat, vel praesentia suae Divinitatis, ut mundum universum quem veluti templum consecrat: vel amore et cognitione sui, ut creaturas rationales: vel substantiali et personali unione, ut Christum ipsum in quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis et sanctitatis corporaliter, et de cuius plenitudine omnes nos accipimus.

Conclusio secunda. — Divina sanctitas in multis a sanctitate creata distat, maxime vero in quintuplici circumstantia.

Primo namque divina sanctitas essentialis est, quia divinam Essentiam penetrat, ab eaque veluti rivulus a fonte et radius a Sole effluit, nulla autem creatura potest esse sancta essentialiter, sed solum per adventitiam qualitatem et accessorios actus et affectus, ipsiusque sanctitas omnis a superadditis naturae suae donis supernaturalibus emanat.

Secundo sanctitas Dei substantialis est, sicut sapientia et amor et omnes aliae divinae praecellentiae; creata autem sanctitas est accidentalis, quia, inquit Lessius laudatus, illa complectitur varios actus et habitus, tum intellectus, tum voluntatis; intellectus enim illustrari debet, fide, vel lumine gloriae: Voluntas autem charitate, religione et caeteris virtutibus supernaturalibus charitati subservientibus ordinari debet.

Tertio divina sanctitas est omnino infinita, tam intensive, quam extensive, quia, ut diximus, Deus tantum se amat, quantum amabilis est, tantaque puritas est in eius amore, quanta est in perfectione essentiae; extendit etiam se ad infinita, nimirum ad ea omnia, quae vel in sua essentia, vel extra suam essentiam conspicit, in illis enim summe complacet propter semetipsum et gloriam suam: creaturae autem sanctitas utroque modo est limitata et finita, non enim in tantum Deum amamus in quantum amabilis est: unde S. Bernardus, Modus diligendi Deum est sine modo diligere.

Quarto divina Sanctitas crescere non potest, quia est universitas et plenitudo sanctitatis omnino infinita, Nec minui quia omnino immutabilis et indefectibilis est. Secus autem est de creata sanctitate, quae crescere potest et minui: unde sanctus Gregorius Papa in Pastorali parte 3. cap. 35. In hoc mundo humana anima quasi more navis est contra ictum fluminis condescendentis, uno in loco nequaquam stare permittitur quia ad ima relabitur nisi ad summa conetur. Cui eleganter concinit Alcimus in carmine ad Fuscinam sororem:

Contra si sanctos piget exercere labores, Pigraque consuetas dissolvunt otia curas, Labitur in praeceps damnosae gloria vitae, Si vires nullas virtus acquirit eundo, Amittit rediens paulatim extincta priores.

Quinto denique divina Sanctitas omnino indefectibilis et immutabilis est; creata vero multis defectibus subiacet: unde sanctus Cyrillus lib. 5. in Ioannem:

In rebus creatis, inquit, utpote, quae in deteriora mutari possunt et conversionibus a melioribus ad turpiora cedere, fructus erit religiosae mentis et in virtutem propensae bonum; at in divina et omnia excedente substantia, non ita res habet; sublata enim mutatione omni et conversione, neque loco huic ullo relicto, deinceps fructus erit immutabilis substantiae bonum, quemadmodum et in igne calor et in nive frigus.

Cui concinit S. Hieronymus Dialogo 1. contra Pelagianos:

Duas, inquit, in Scripturis sanctis esse perfectiones, duasque iustitias et duos timores; primam perfectionem et incomparabilem veritatem, perfectamque iustitiam Dei virtutibus coaptandam: secundam autem quae competit nostrae fragilitati, iuxta illud quod in Psalmis dicitur, non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens; ad eam iustitiam, quae non comparatione, sed Dei iustitia dicitur esse perfecta. Iob quoque et Zacharias et Elisabeth iusti dicti sunt secundum eam iustitiam, quae possit in iniustitiam aliquando mutari et non secundum illam, quae nunquam mutari potest.

Inde Deus non solum Sanctus sanctorum dicitur, sed etiam ab Ecclesia in Hymno Angelico praedicatur: Tu solus sanctus, Tu solus Dominus, quia nimirum ipsius divina sanctitas, sola naevis omnibus caret, omninoque indefectibilis et immutabilis est.

Quoniam autem divina Sanctitas, sicut et creata, virtutum omnium coronide illustrari debet; quippe quae sit summa voluntatis rectitudo, quae nonnisi per virtutes impletur et firmatur; idcirco, ut illius divinae Sanctitatis splendor micantius effulgeat, nonnulla sunt de divinis virtutibus attexenda.

Quod ut fiat planius et ordine congruentiori expendatur, in primis Advertendum est omnes illas virtutes, quae in suo conceptu formali quemdam defectum connotant et important, a Deo totius excogitabilis perfectionis centro et scaturigine, longe esse removendas. Ex quo inferre licet omnes illas virtutes, quae in alterum vel superiorem, vel aequalem tendunt, qualis est religio, obedientia, pietas, observantia etc., nullam in Deo entium omnium supremo sedem habere. Ab eo pariter exulant omnes illae virtutes et quae totae sunt in passionum et appetitus sensitivi motibus edomandis et regulandis; Deus enim cum omnino sit incorporeus, nullisque passionibus subiaceat, idcirco nec in eo asserendae sunt virtutes, quae cum corpore, passionibusque commercium habent.

Hinc conveniunt omnes pene Theologi, nec fortitudinem, nec patientiam, nec mansuetudinem, nec temperantiam in Deo formaliter, sed solum metaphorice reperiri, quia fortitudo timorem et audaciam, patientia tristitiam et desperationem, mansuetudo iram et saevitiam, temperantia corporeas delectationes et voluptates moderari debet.

Nihilominus Doctor in 3. dist. 33. probat illas virtutes magis in voluntate, quam in appetitu sensitivo locum et sedem habere: tum quia voluntas cum sit libera et imperium habeat in appetitum sensitivum, necnon in sensus externos ipsius appetitus veluti ministros, idcirco efficacius potest motus passionum cohibere, quam appetitus, qui nec liber est, sed ab obiecto determinatur ad actum, nec imperium despoticum habet in sensus externos. Tum quia voluntas magis potest referre actum imperatum, aut elicitum ad finem consonum rationi rectae, quam appetitus sensitivus, quia voluntas est proprie appetitus rationalis et ita proprie dirigere debet actum ad eum finem quem recta ratio demonstrat, quod appetitui sensitivo non congruit. Tum denique quia illae virtutes fuissent in statu innocentiae, quia maxime conferunt ad animae splendorem, in quo tamen nullus fuisset inordinatus passionum motus.

Tandem concludit Doctor affirmari posse illas virtutes passionum sensitivarum moderatrices esse revera in Angelis, imo et in Deo quatenus versantur circa passiones appetitus sensitivi, non in ipso Deo, nec in Angelis existentes; sed solum circa tales passiones, prout in genere et in universum illae passiones demonstrantur per intellectum esse moderandas, v. g. in nobis ipsis. Haec enim volitio divina, vel Angelica, honesta est et virtuosa ut constat.

Nec potest esse alterius virtutis, quam fortitudinis et temperantiae, quia ut probat Doctor ibidem, num. 16. si ab alia virtute illa volitio procederet, maxime a charitate; sed ita non est, quia charitatis motivum est bonum divinum volitum propter ipsum Deum: quando autem Deus, aut Angelus volunt me fortiter, aut temperate vivere, illa volitio tendit in ipsum bonum propter formalem ipsius honestatem et consequenter a virtute temperantiae et fortitudinis non autem charitatis oriri debet.

Nec dicas virtutem temperantiae, et fortitudinis non quomodocumque inclinare ad moderandas passiones circa delectabilia et terribilia, sed etiam ad eas regulandas et moderandas in proprio subiecto cui insunt; hoc enim falsum est;

Quia, inquit Doctor, per mihi et tibi non variatur ratio formalis habitus: hoc enim materiale est, quia ex eo quod mihi, vel tibi insit honestum, non variatur formalis et essentialis ratio honestatis; nam bonum temperantiae in me et in te, est eiusdem speciei: ergo ex eo quod virtus inclinat ad volendum proprio subiecto, vel alteri honestum, non variatur formalis ratio virtutis; unde concludit Doctor:

Hoc modo consequenter posset poni in Deo esse rationem virtutum moralium, sicut in eo conceditur Charitas sine accidentalitate eius: et ita ex ista ratione de Angelo.... Nam voluntas Angeli potest velle mihi bonum temperantiae, in quantum est tale bonum, quod velle est proprius actus temperantiae: igitur ex habitu temperantiae potest illud velle.

Nihilominus quoniam illae virtutes non possunt in Deo habere omnes omnino suas rationes formales, scilicet moderationem propriarum passionum; idcirco probabilius censet Doctor, eas Deo non convenire formaliter et proprie; sed tantum metaphorice et secundum quamdam proportionem ipsius infiniti actus divinae voluntatis cum actibus voluntatis creatae, quae his virtutibus illustratur et informatur.

Solum itaque superest examinandum, an Iustitia et Misericordia cum suis virtutibus asseclis sint in Deo formaliter, aut solum virtualiter et eminenter, quod expendetur in duabus sequentibus Quaestionibus.

Notandum 1. Iustitiam a Theologis et Iurisperitis sic definiri: Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi, vel a S. Augustino lib. 9. De Civit. cap. 21. Iustitia est virtus, qua sua cuique distribuit: unde Iustitiae nomen a iure deducitur; ius autem alterius idem est ac debitum alteri; inde fit quod totuplex iustitia censeatur, quotuplex debitum. Potest autem aliquid dici debitum quatuor modis. Primo quidem ratione naturalis congruentiae et connexionis cum altero, sic rei cuilibet ad naturalem eius perfectionem debetur certa quantitas, figura, temperamentum, vis et perfectio prout cuiusque natura postulat; cui debito respondet iustitia quaedam generalis, quae nihil est aliud quam effectus tribuendi cuique rei, quod ei ad perfectionem naturae est debitum seu necessarium. Secundo, dicitur aliquid debitum ratione obligationis legis, qualiter in natura rationali debita est conformitas tum affectus, tum operis cum lege aeterna. Cui debito respondet iustitia, quae conflatur ex actibus cuiusque virtutis, quatenus est conformis legi divinae et ab ea passim in sacra Scriptura homines dicuntur iusti, quia conformes sunt affectu et opere legi aeternae. Tertio dicitur aliquid debitum ratione promissionis factae alicui, cui debito respondet fidelitas et veritas, quarum munus est ea praestare, quae alteri promissa sunt, etiamsi ad id nullum ius perfectum habeat. Quarto denique dicitur aliquid debitum alteri ratione iuris perfecti, cui nisi fiat satis, censetur fieri iniuria: quod debitum nascitur ex duplici capite: Primo ex rei alienae acceptione, ut fit in contractibus et pactis pro damnis et iniuriis illatis; unde qui rem alienam destruit, vel famam honoremve laedit, non minus est debitor, quam qui rem aliquam aufert et sibi retinet. Secundo ex officio distribuendi certa quadam proportione bona communia: huic autem utrique debito respondet utriusque iustitiae forma, quarum altera dicitur commutativa, qua redditur cuique quantum illi debetur, vel ratione rei acceptae, vel damni et laesionis irrogatae: alia vero distributiva appellatur, qua cuique membro communitatis res distribuitur, iuxta cuiusque statum, conditionem et proportionem. Prior constituit aequalitatem rei ad rem: posterior vero constituit aequalitatem proportionis ad proportionem.

Notandum 2. Inter hanc utramque iustitiae speciem, hoc intercedere discrimen, quod iustitia commutativa in solutione debiti servare debet aequalitatem arithmeticam et absolutam, quae fit secundum computationem numeri ad numerum: si enim debitor creditori debeat viginti nummos, totidem ei ex iustitia commutativa restituere tenetur. Distributiva autem servare tantum debet proportionem geometricam, seu respectivam, qua fit secundum proportionem diversorum respectuum, quos Geometra considerat in diversis figuris et quantitatibus. Unde in distribuendis reipublicae bonis per iustitiam distributivam, haec distributio non attenditur secundum numerum et aequalitatem rei, ita quod qui habet centum gradus meriti, etiam centum debeat habere partes boni distributi: sed secundum proportionem, ita quod si habenti centum gradus meriti tribuantur quadraginta partes bonorum reipublicae; ex iustitia distributiva tribui debent viginti partes, ei qui habet quinquaginta gradus meriti.

Notandum 3. Quod praeter duas illas assignatas iustitiae species, aliae sunt virtutes quae ad iustitiam reducuntur, quaeque ipsius partes potentiales solent appellari, quia imitantur quidem et aemulantur rationem iustitiae: ab ea tamen deficiunt, vel quia non possunt reddere aequale, ut Religio quae versatur circa ius reddendum Deo, et Pietas quae circa ius reddendum parentibus ac patriae, et Observantia quae ius superioribus tribuendum respicit; nam ut ait Aristoteles 4. Ethicorum cap. 4.¹ Deo, Parentibus, Patriae et Superioribus retribui non potest ius et debitum ad aequalitatem: vel quia licet possint reddere aequale, non habent tamen rigorosum debitum et legale, ad quod retribuendum quisque lege astringitur, sed solum debitum morale, ad quod reddendum quis obligatur solum ex honestate et decentia virtutis, ita quod absque eius solutione, morum honestas servari nequeat. Cum autem duplex possit assignari: primum quidem, quod ita morum honestatem spectat, ut haec absque illo subsistere non possit; secundum vero, quod solum pertinet ad maiorem morum honestatem: hinc iuxta duplex istud morale debitum, etiam duplicis generis sunt iustitiae species; nam primum debitum, vel attenditur ex parte ipsius debentis, ut talem se alteri exhibeat in verbis et factis, qualis est, et hoc debitum respicit Veritas; sive in simplici assertione, sive in promissione, quae vocatur fidelitas: vel attenditur ex parte eius, cui debetur in compensationem alicuius facti boni aut mali, et circa hoc versatur Gratitudo aut Vindicatio. Postremum debitum scilicet cuius solutio solum pertinet ad morum honestatem, respicit Liberalitas, Magnificentia, Amicitia, Charitas, Affabilitas, Eutrapelia, Misericordia.

His praemissis, tria in praesenti quaestione resolvenda sunt. Primum, an in Deo sit ratio formalis virtutis iustitiae, quatenus a caeteris virtutibus distinguitur. Secundum, an iustitia legalis commutativa et distributiva, quae sunt subiectivae species iustitiae, in Deo sedem habeant. Tertium, an praefatae potentiales iustitiae species nimirum Veritas, Fidelitas, Gratitudo, Liberalitas, etc. etiam in ipso secundum proprias et formales earum rationes reperiantur.

Conclusio prima. — Iustitia vere et proprie in Deo est affirmanda.

Probatur 1. Pluribus Scripturae sacrae textibus, quibus Deus revera iustus praedicatur, idque maxime ex ipso Scripturae exordio, nam ubi vulgata versio habet In principio Deus creavit Coelum et Terram; hebraica legit in principio creavit Elohim, idest iudices, quia, inquit Tertullianus lib. 2. contra Marcionem cap. 12.:

A primordio Creator tam bonus, quam iustus pariter utrumque processit. Bonitas eius operata est mundum, iustitia modulata est... iustitiae opus est, quod inter lucem et tenebras separatio pronuntiata est, inter diem et noctem, inter Coelum et Terram, inter aquam superiorem et inferiorem, inter maris coetum et aridae molem, inter luminaria maiora et minora, diurna, atque nocturna, etc.

ex quibus concludit: Omnia ut Bonitas concepit, ita Iustitia distinxit. Idem pluribus probat Regius Vates, maxime ex Psal. 84. Misericordia et veritas obviaverunt sibi, iustitia et pax osculatae sunt; Veritas de terra orta est et iustitia de Coelo prospexit; etenim Dominus dabit benignitatem... Iustitia ante eum ambulabit. Quibus Propheta Regius Deo iustitiam tribuit ut distinctam a misericordia, benignitate et pace, seu concordia, et a veritate seu veracitate divina. Item Psalm. 118. Deum alloquens ait: Iustus es Domine et rectum iudicium tuum: quibus verbis iustitiam Deo tribuit specialiter, quatenus nimirum respicit iudicium rectum, idest prout fert sententiam aequam et iustam, ut faciunt aequi Iudices ex speciali virtute iustitiae. Ipsi concinit S. Paulus 2. ad Timotheum 4. dicens: Bonum certamen certavi... in reliquo reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex. Ubi adverte vocabula reddet iustus iudex et corona iustitiae, quae omnia debitum iustitiae significant; retributio enim iusti iudicis, supponit ius in eo cui fit retributio et debitum in illo cuius est reddere, seu retribuere. Idipsum confirmat idem Apostolus ad Hebraeos 6. Non enim iniustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri boni, etc. Quibus verbis Paulus significat Deum fore iniustum, si mercedem promissam bonis operibus negaret; quia nimirum illa merces debetur ex iustitia, iuxta illud eiusdem Apostoli ad Rom. 4. Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Necnon et iuxta parabolam Matthaei 20. qua Deus comparatur Patrifamilias conducenti operarios his verbis: Ite et vos in vineam meam et quod iustum fuerit dabo vobis. Unde ibidem suo Oeconomo ait: Voca operarios et redde illis mercedem suam, debitam scilicet et iustam, ex conventione facta cum illis de denario diurno.

Probatur 2. ex sanctis Patribus, maxime ex sancto Augustino, lib. De Natura et Gratia c. 2: Non enim est iniustus Deus, qui iustos fraudet mercede iustitiae: et serm. 16. de verbis Apost. cap. 2: In his, quae iam habemus, laudemus Deum largitorem: in his, quae nondum habemus, tenemus debitorem. Debitor enim factus est, non aliquid a nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo, nempe vitam aeternam, etc. Et Ambros. in Psalm. 118. serm. 7. circa initium: Vult Deus, inquit, conveniri, ut si quis proposita secutus virtutibus praemia, bene certaverit, fructum remunerationis expectet, quin etiam exigat sicut habet scriptum: certamen bonum certavi et reposita est mihi corona Iustitiae. Nota verbum conveniri, scilicet in iudicio, quod est proprium debiti iustitiae.

Probatur 3. Ratione: Illa virtus, quae in suo formali conceptu nullam dicit imperfectionem, est Deo tribuenda formaliter: sed Iustitia stricte sumpta est huiusmodi: ergo est Deo tribuenda. Maior conceditur ab omnibus Theologis; Deo enim entium perfectissimo, ea omnis perfectio tribuenda est, quae nullam imperfectionem redolet. Minor vero probatur: Iustitia considerari potest, vel quatenus versatur circa debita, aut indebita inter alios per simplicem affectum, ea scilicet amando, quatenus iusta sunt et odiendo quatenus iniusta; vel prout versatur circa iusta, seu debita inter nos et alios: sed ex neutro capite iustitiae virtus imperfectionem habet annexam in suo formali conceptu. Ergo, etc. Probatur minor, quoad primam partem; iusta enim quatenus talia, quorumcumque sint, sive nostra, sive aliena, sunt amore digna; iniusta vero ut talia, sunt digna odio et consequenter affectus qui versantur circa ipsa, nihil habent imperfectionis et disconvenientiae. Probatur eadem minor quoad secundam partem; nam multa debentur a creaturis debito stricto et rigoroso, quae Deus potest velle et exigere ab illis, quia debita sunt, hoc est, ex affectu iustitiae; debetur enim Deo ut ei honor rependatur, ut eius mandata serventur, etc. quae si non fiant, fieri debet ei satisfactio et restitutio honoris laesi, potestque Deus omnia illa pro iure suo exigere a creaturis, neque in eo quod illa Deus exigat, vel quod creaturae illa debeant, est ulla imperfectio: ergo Iustitia secundum se sumpta et quatenus abstrahit a suis speciebus, Deum non dedecet.

Dices 1. Iustitia supponit debitum et consequenter debitorem: sed Deus non potest fieri, nec dici debitor respectu creaturae: ergo nec ad eas potest habere iustitiam. Probatur minor auctoritate sanctorum Patrum; et quidem sanctus Basilius in Psalmum 114. Manet, inquit, sempiterna requies illis, qui in hac vita legitime certaverint; non secundum debitum operum, sed secundum debitum Dei manifestissimi. S. Augustinus sermone 16. De verbis Apostoli:

Debitor nobis factus est Deus, non aliquid accipiendo, sed quod ei placuit promittendo; aliter enim dicimus homini, debes mihi quia dedi tibi, et aliter dicimus, debes mihi quia promisisti mihi. Deo igitur quid dicimus, redde mihi quia dedi tibi? quando quod sumus et quod habemus, ab illo habemus? Nihil ergo ei dedimus, non est quemadmodum ista voce exigamus debitorem Deum. Illo ergo possumus exigere Dominum nostrum, redde quod promisisti, quia fecimus quod iussisti, et hoc tu fecisti, quia laborantes iuvisti.

Et Bernardus, sermone primo De Annuntiatione: Neque talia, inquit, sunt hominum merita, ut propterea vita aeterna debeatur ex iure, aut Deus iniuriam aliquam faceret, nisi eam donaret: ergo Deus non potest habere rationem debitoris; sed tantum promissoris respectu creaturae etiam ratione bonorum operum.

Distinguo minorem: Deus non potest esse, nec dici debitor creaturae praeter suam voluntatem et per quamdam exigentiam, quae voluntariae ipsius benignitati officeret, concedo: non potest dici debitor ex libera sua voluntate et benignitate qua mercedem repromittat sub conditione onerosa et laboriosa alicuius operis a creatura exhibendi, nego: id enim nedum supra insinuaverunt S. Ambrosius et August. sed etiam affirmant Chrysost. homil. 8. in Epist. ad Rom. dicens, Deum esse debitorem iustis non vilium rerum; sed magnarum sublimiumque: et Cyprianus lib. De Opere et Eleemosyna, De vero Misericorde ait: Promeretur Christum iudicem, Deum sibi computat debitorem. Idipsum asserunt Concilia Arausicanum can. 18. et Trident. sess. 6. c. 16. ubi Concilium referens varios Scripturae textus, quibus merces repromittitur bonis operibus in gratia factis, concludit:

Atque ideo bene operantibus usque in finem et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna et tamquam gratia Filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa et tamquam merces, ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda: haec est enim illa corona iustitiae quam post suum certamen et cursum repositam sibi esse aiebat Apostolus, a iusto iudice sibi reddendam, etc.

Unde licet habere ius ad aliquid et respectu alicuius, quando contrahitur ius praeter voluntatem ipsius debitoris, dicat imperfectionem quamdam et veluti inferioritatem in debitore respectu creditoris, nihilominus habere ius tantum dependenter ex voluntate, benignitate et promissione ipsius debitoris nullam imperfectionem sonat.

Instabis. Creditor habet dominium in id, quod sibi debetur ex iure, non autem debitor: sed creatura non potest efficere ut id, quod ei debetur in mercedem, substrahatur a supremo Dei dominio et transferatur in dominium ipsius creaturae: ergo Deus non potest habere rationem debitoris respectu creaturae, nec creatura rationem creditoris respectu Dei et consequenter inter eos non potest vera intercedere iustitia.

Distinguo maiorem: Creditor habet supremum et unicum dominium in id, quod sibi debetur ex iure, nego: habet aliquale dominium ratione cuius illud iuste potest exigere, licet etiam supponat dominium alterius superioris in rem ipsam debitam, concedo: Ad Minorem dico: quod dominio Dei perseverante in res aliquas, nihilominus creatura potest in easdem res ius aliquod habere; nam subsistente supremo Dei in creaturas dominio, nihilominus creaturae habent ius in alias: sicut a pari civibus competit ius in bona propria, perseverante alto Reipublicae dominio et iure cui eadem bona subsunt; similiter quando Princeps per donationem, venditionem, aut alium contractum dat ius subdito in aliquid, in illumque transfert dominium proprietatis, non propterea se exuit iure alto et supremo dominio, per quod tam de rebus ipsis, quam de subdito ipso disponere potest prout bono communi expedit. Itaque nulla est imperfectio in Deo, nec quidpiam supremo ipsius dominio detrahitur, licet se creaturarum debitorem ex voluntate et benignitate constituat et illae quoddam habeant ius in rem sibi debitam.

Urgebis. Si Deus esset creaturae debitor et obligatus ex iustitia suae creaturae, resultaret in ipsa creatura ius adversus Deum, ita quod ipsa creatura ius haberet in aliquid, quod Deus ex iustitia ipsi denegare non posset; adeoque Deus in illud supremum non haberet dominium: sed hoc est absurdum: ergo et illud unde sequitur: Patet sequela maioris: supremum enim dominium non habet ille in rem aliquam, de qua non potest disponere iuxta suum beneplacitum et sine iniustitia. Patet etiam minor; Deus enim supremum habet dominium in omnia et si posset a se abdicare dominium alicuius operationis nostrae, posset etiam abdicare dominium omnium nostrarum actionum, necnon et dominium Coeli et Terrae, illudque in creaturam transferre, quae omnia absurdissima sunt.

Distinguo sequelam maioris. Deus non haberet supremum dominium in illud ipsum, in quod creatura ius haberet, si tale ius contraheretur praeter voluntatem et liberum pactum ipsius Dei, concedo: si contrahatur tale ius ex ipsius Dei beneplacito et voluntaria ipsius promissione, ac benignitate, nego: ius enim illud, quod habere potest creatura in rem aliquam, non solvit supremum in eam dominium; imo supponit Deum rem ipsam taliter ordinare, ut cadat in propriam ipsius creaturae utilitatem et proprietatem. Adde quod cum Deus habeat semper dominium supremum in ipsam creaturam, quae ius aliquando habere dicitur, etiam et dominium habet in illud ipsum ius eiusdem creaturae.

Dices 2. Non potest esse vera et stricte sumpta Iustitia in Deo erga creaturas, nisi pariter perfecta strictaque sit Iustitia creaturarum, v. g. hominum erga Deum: sed non potest esse stricta iustitia hominis erga Deum: ergo nec Dei erga creaturas. Maior constat; iustitia enim est habitudo reciproca debitoris ad creditorem. Minor probatur: hominis erga Deum non potest esse stricta iustitia, si non possit in homine esse iniustitia contra iustitiam stricte sumptam: atqui haec esse non potest: ergo nec illa. Probatur minor: si posset homo aliquam in Deum efficere iniustitiam, maxime per peccatum: sed ita fieri non potest. Probatur: si posset iniuste Deus laedi ab homine per peccatum; sequeretur nullum esse peccatum, quod non esset iniustitia, quia nullum est per quod Deus non inhonoretur sive graviter, sive leviter. Insuper, sequeretur omne peccatum duplicem habere malitiam, unam quidem iniustitiae contra virtutem iustitiae, alteram autem repugnantem illi virtuti, in quam directe actio peccaminosa militat, v. g. ebrietas in temperantiam; sed falsum consequens: ergo et antecedens.

Nego minorem et ad eius probationem dico, peccatum omne esse veram iniustitiam, seu iniuriam Dei materialiter, quia nullum est quo non laedatur divinus honor: formaliter vero peccatum est iniustitia tantum, quando peccator directe et ex intentione agit contra ius divinum, seu contra Deum pro iure suo praecipientem oppositum actionis peccaminosae; cuius equidem iuris violatio iniuriam Deo irrogat et contrahit in peccatore obligationem ad poenam. Ad secundam rationem dico, nullum esse peccatum, quod non habeat malitiam iniustitiae cuiusdam sibi annexam; nullum enim est peccatum quod divino honori non opponatur, sicut etiam nullum est, quod non habeat saltem materialem malitiam ingratitudinis, inobedientiae, iniustitiae, etc. Hae tamen diversae generales malitiae rationes cum alicui peccato speciali, v. gr. furto adiunguntur, non efficiunt diversam specie vel numero malitiam a malitia peccati illius specialis; sed in eo involvuntur et comprehenduntur.

Dices 3. Si hominis erga Deum esset stricta iustitia et iniustitia, sequeretur hominem obligari per se et ex natura rei post quodcumque admissum peccatum ad agendam statim poenitentiam ut Deo satisfaciat: sed consequens videtur absurdum: ergo et antecedens. Patet sequela maioris, quia ex omni iustitia stricta, per se et ex natura rei oritur obligatio statim satisfaciendi.

Respondeo duplicem distingui posse satisfactionem debitam pro iniustitia. Prima est restitutio boni ablati, aut remotio mali illati: alia est poena luenda pro peccato et transgressione legis. De prima verum est, quod statim post laesionem urgeat obligatio satisfaciendi; sic qui bonam famam detraxit et bona abstulit, tenetur statim restituere: unde qui per blasphemias, haereses et alia id genus divinum honorem abstulit apud alios, inferendo scilicet in eis perversam de Deo existimationem, tenetur statim honorem Dei laesum reparare. Secunda vero obligatio solum urget, quando poena ab offenso exigitur et a iudice infligitur, talis autem est satisfactio, quae communiter oritur ex peccatis in Deum commissis.

Instabis. Omnis peccans divinum honorem laedit, quia Deum minus aestimat, quam par sit: ergo si in peccato aliqua sit iniustitia, statim peccator tenetur restituere Deo ablatum honorem.

Nego antecedens: plurimi namque peccant defectu pravae voluntatis; non autem ratione intellectus male erga Deum affecti et eum minus aestimantis. Si quis autem malam de Deo aestimationem haberet, teneretur statim illam deponere: si quis pariter hanc malam de Deo existimationem apud alios verbis aut factis induxisset, statim ex Iustitia teneretur curare, ut deponeretur.

Conclusio secunda. — Iustitia legalis et commutativa non sunt in Deo secundum proprias earum rationes formales.

Haec Conclusio quoad utramque partem est Doctoris in 4. d. 46. q. 1.

Probatur prima pars: Illa iustitiae species nequit esse in Deo formaliter, quae in suo formali conceptu includit debitum inferioris ad superiorem et partis ad totum: sed talis est Iustitia legalis: ergo etc. Maior constat, Deus enim habere nequit rationem inferioris et partis respectu alterius entis. Minor vero probatur: cum omnis Iustitia proprie dicta sit ad alterum, triplex fieri potest comparatio ad alterum: nimirum, vel comparando partem ad totum, vel totum ad partem, vel partem ad partem. Si pars ad totum comparetur, inde exurgit Iustitia legalis, qua quodcumque Reipublicae membrum tenetur etiam cum sui dispendio procurare bonum totius corporis politici, et ea debite exequi quae a Reipublicae et politici corporis Capite imperantur ad communem membrorum utilitatem. Si fiat comparatio partis ad partem, est Iustitia commutativa, qua unum membrum politici corporis aequalitatem servat ad alterum in contractibus, commerciis et permutationibus. Denique, si fiat comparatio totius ad partem, est Iustitia distributiva per quam Reipublicae Caput eius nomine distribuit bona vel poenas iuxta mensuram et proportionem meritorum et demeritorum. Ergo sicut Iustitia distributiva in suo conceptu includit rationem proportionis et mensurae servandae in distributione bonorum et poenarum, et commutativa aequalitatem servare debet inter partes invicem contrahentes: ita pariter legalis Iustitia in suo formali conceptu includit debitum partis ad totum, adeoque debitum inferioris et dependentis ad superiorem, quod maxime per legum observantiam impletur et solvitur: haec autem summe Deum dedecent: ergo in eo non est asserenda Iustitia legalis secundum formalem ac propriam ipsius rationem.

Dices 1. Doctor Subtilis in 4. d. 46. q. 1. n. 2. diserte affirmat Iustitiam legalem posse poni in Deo: ergo nobis adversatur et nos illi.

Respondeo Doctorem non loqui de illa legali Iustitia, qua inferior ad superiorem ordinatur, qualis est vera et stricta Iustitia legalis: sed de illa, qua quis subditus, aut quasi subditus tenetur concordare legi et legislatori, si verum sit, quod ante determinationem divinae voluntatis sit aliqua lex, cui illa divina voluntas debeat sese conformare quasi alteri, v. g. huic dictamini, vel primo huic principio practico, Deus est diligendus, seu ut ipsemet loquitur ibidem dicens:

prima istarum, scilicet legalis, posset poni in Deo, si esset alia lex prior determinatione voluntatis suae, cui legi et in hoc legislatori, quasi alteri voluntas sua recte concordaret, et est quidem ista lex Deus est diligendus; sed si non debet dici lex sive principium practicum legis, saltem est veritas practica praecedens omnem determinationem voluntatis divinae.

Dices 2. Sicut Iustitia distributiva non solum est in Principe, sed etiam in eo, qui nomine Communitatis bona, vel onera Communitatis distribuit, sed etiam in particularibus, non quasi per ipsos distributio sit facienda, ut sint contenti iusta distributione sibi facta et circa illam recte afficiantur: ita iustitia legalis non modo est in subiectis et inferioribus, sed etiam in Principe et Communitate ipsa; non quidem respectu ipsius Principis et Communitatis, sed etiam respectu inferiorum sibi subditorum, de quorum bonis et iuribus Principes, aut Communitas potest disponere propter bonum commune, eaque exigere a subditis, quae ratione illius boni communis praestare debent et exequi: ergo hac ratione iustitia legalis est in Deo.

Distinguo antecedens: Iustitia legalis stricte sumpta et quatenus dicit ordinationem hominis ad legem servandam cui subditur, non solum est in subditis, sed etiam in Principe et Communitate, nego: quatenus dicit affectum et voluntatem de servanda lege ab eo qui legi subditur, concedo: fateorque hac posteriori consideratione iustitiam legalem in Deo posse affirmari, sed ea non est iustitiae legalis stricte sumptae usurpatio, de qua solum hic loquimur.

Dices 3. Iustitia legalis nedum respicit edicta Principum circa regendam Communitatem, sed etiam eorum debita et munera ad ipsam rite gubernandam et regendam: sed haec munia Deum non dedecent: ergo nec iustitia legalis.

Nego minorem: Deus enim nullatenus ex debito tenetur ad regimen universi; si quae enim in ipso ad id foret obligatio quaedam maxime esset ratione capitis et partis principalis universi: sed hoc dici nequit, nam capitis est et nobilioris partis corporis commune bonum magis satagere quam proprium imo et proprium negligere et expendere in utilitatem boni communis, sicut etiam ad id tenentur omnes subditi: sed Deus bonum creaturarum non potest proprio suo bono anteferre: ergo nec obligari in ratione capitis ad regimen universi.

Conclusio tertia. — Iustitia commutativa proprie non est in Deo, distributiva vero in ipso revera potest affirmari.

Haec conclusio quoad utramque partem est Doctoris supra laudati 4. d. 46. q. 1. ubi cum distinxisset iustitiam in commutativam et distributivam, dixissetque:

commutativa proprie respicit punitionem et praemiationem, ut scilicet pro meritis quasi commutando reddantur praemia et pro peccatis supplicia: distributiva respicit quasi naturas et perfectiones superadditas, ut scilicet naturae distribuatur perfectio sibi proportionata. Sicut nostra in republica, distributiva personis secundum gradus suos, proportionaliter distribuuntur bona pertinentia ad gradus eorum: sicut in hierarchia universi naturae nobiliori ab hierarchia, idest principe Deo distribuuntur perfectiones nobiliores seu convenientes tali naturae, et naturae inferiori distribuuntur perfectiones sibi convenientes.

Subdit:

Prima illarum non potest simpliciter esse in Deo respectu creaturae, quia non potest esse simpliciter aequalitas, sed potest esse aliqualiter secundum proportionem, sicut inter Dominum et servum. Dominum enim liberalem decet retribuere maius bonum, quam servus possit mereri, dum tamen sit talis proportio quod sicut servus facit quod suum est, ita Dominus retribuat quod suum est et eodem modo puniendo citra condignum. Sed secunda iustitia potest hic esse simpliciter, quia simpliciter potest dare naturis perfectiones debitas vel convenientes eis secundum gradus perficientes.

Probatur conclusio: Iustitia commutativa stricte sumpta consistit in aequalitate dati et accepti: sed haec aequalitas inter Deum et creaturas reperiri nequit: Quis, enim ait Apostolus ad Rom. 11.² prior dedit illi et retribuetur ei? Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia: et Iob. 35. Si iuste egeris, quid donabis ei? Aut quid de manu tua accipiet? Nimirum quia cum sit omnium Dominus, nihil ei potest offerri quod iam suum non sit: ergo nec in eo iustitia commutativa reperiri potest.

Deinde, per iustitiam commutativam stricte sumptam, res aliqua constituitur sub potestate et dominio alterius, ad quem antea nullatenus pertinebat: sed repugnat, quod aliqua actio creaturae sub potestate et dominio Dei constituatur; quaecumque enim actio creaturae sicut et ipsamet creatura magis est sub dominio Dei quam sub dominio proprio: ergo repugnat creaturam aliquid Deo dare et tribuere simpliciter.

Denique, ille qui ex iustitia commutativa aliquid retribuit, habere debet strictum debitum illud tribuendi: sed in Deo non est, nec esse potest strictum debitum et obligatio respectu creaturae: nam strictum debitum importat inferioritatem aliquam et dependentiam debentis ab eo cui debetur, et videtur esse incompossibile cum supremo dominio; qui enim supremum dominium habet in aliquem, est pariter supremus Dominus illorum omnium, quae sunt; unde Dominus potest absque ulla iniustitia rem servo suo promissam negare, imo et datam auferre; quia quidquid servus possidet, Domini est.

Dices 1. Emptio et venditio sunt actus iustitiae commutativae: sed Deus iustis Regnum Coelorum pro laboribus et operibus meritoriis vendit, ut inquit Augustinus in quodam sermone: Venale habeo, quid Domine? Regnum Coelorum. Quo emitur? paupertate Regnum, dolore gaudium, labore requies, vilitate gloria, morte vita: ergo Regnum Coelorum distribuit ex iustitia commutativa.

Distinguo minorem: Deus vendit iustis Regnum Coelorum per strictum pactum strictamque conventionem, qua Deus teneatur ex vera et stricta iustitia Regnum Coelorum tribuere, nego: ex voluntaria acceptatione eorum bonorum operum ad praemium longe excellens et antecedens ipsa bona opera, concedo: nam ut loquitur Apostolus Romanorum 8. Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis.

Dices 2. Ut Deus teneatur aliquid homini tribuere ex iustitia commutativa, non opus est, quod homo Deo aliquid donet et quod Deus ab eo novum dominium accipiat in rem aliquam, sed sufficit, quod ei debitum honorem et cultum exhibeat: sed haec homo praestare potest; potest enim debitum honorem, cultum et obsequium Deo exhibere, quod quamdam habeat commensurationem cum praemio vitae aeternae: ergo Deus ad id obligari potest ex stricta iustitia.

Nego maiorem: ille honor enim et cultus, quem Deo exhibemus, mille modis et infinitis pene titulis iam Deo debetur, nec ei rependi potest absque eius influxu, causalitate et concursu. Unde haec actio, qua Deo cultus et honor a creatura rependitur, a Deo tamquam a primo principio oritur et procedit: unde quidquid ipsi offerre possumus, iam ipsius est iuxta illud 1. Paralip. Tua sunt omnia et quae de manu tua accepimus dedimus tibi: unde sanctus Bernardus: Deus nos onerat cum exonerat; onerat enim beneficiis cum exonerat peccatis.

Probatur secunda pars: Primo quidem ratione Doctoris. Iustitia distributiva est qua cuique pro dignitate perfectio et beneficium tribuitur: sed Deus rebus creatis secundum earum dignitatem perfectiones distribuit: ergo in eo est perfecta strictaque iustitia distributiva. Probatur minor auctoritate sancti Dionysii cap. 8. De Divinis nominibus: Iustitia divina, inquit, omnia disponit et determinat, omniaque non confusa inter se nec permixta custodiens, iis quae sunt, omnibus quod cuique accommodatum est, tribuit pro ea, quae unumquodque eorum quae sunt attingit dignitate. Et eodem cap. Oportet videre in hoc veram esse Dei iustitiam quod omnibus tribuit propria secundum uniuscuiusque naturam in proprio salvat ordine et virtute. Et Tertullianus lib. 2. contra Marcion. cap. 12. Bonitas Dei operata est mundum, Iustitia modulata est.

Deinde, iustitia distributiva non habet adiunctos defectus, quos commutativa importat, non enim inducit debitum aliquod simpliciter in distribuente oriundum ex receptione rei quam alius tribuat; potest enim Princeps iuste bona omnia distribuere absque eo quod ab iis, quibus illa distribuit, aliquid accipiat, aut speret: nec pariter ad iustitiam distributivam requiritur, ut qui bona distribuit eorum ius supremum ab se abdicet: princeps enim potest bona largiri sibi semper servando ius ultimum et supremum in eadem bona. Insuper iustitia distributiva summam importat perfectionem, significat enim ius superioris erga inferiores: siquidem ad superiorem pertinet distribuere de communibus bonis unicuique iuxta proportionem suam: ergo Deum non dedecet.

Denique, retributio vitae aeternae pro bonis operibus in gratia et charitate factis, non solum a divina fidelitate et gratitudine, sed etiam a stricta iustitia provenit, ut probatum est in prima Conclusione: sed haec retributio non procedit ex iustitia commutativa, ut dictum est in praecedenti Conclusione: ergo necessum est, ut ex distributiva oriatur.

Dices. Iustitia distributiva cum sit species iustitiae strictae, tam supponit strictum debitum et obligationem, quam commutativa; omnis enim stricta iustitia strictum debitum supponit: ergo si Deo repugnet iustitia commutativa ex eo quod sit incapax stricti debiti, eadem ratione non debet in illo admitti iustitia distributiva.

Nego antecedens. debitum enim contractum ex iustitia commutativa provenit ex actione et iure unius personae, quo aliam onerat; Deus autem onerari non potest et obligari stricte ex aliqua actione creaturae, quia omnis actio creaturae sub Dei dominio et dispositione est, ut dictum est: at debitum iustitiae distributivae non provenit ex actione, neque ex iure unius personae aliam onerantis, aut obligantis stricte ad aliquid faciendum, sed nascitur solum ex naturali rectitudine et ipsa legis aequitate, qua distributor tenetur commensurare praemium perfectioni meritorum. Quod quidem debitum in humano principe obligat ex ordinatione naturalis legis; in Deo autem nascitur ex eo quod ipse sit prima lex, primaque totius rectitudinis regula.

Ex his collige. iustitiam vindicativam in Deo etiam posse affirmari, non quatenus est commutativa et ut importat aequalitatem inter delictum et poenam, sed prout significat debitam proportionem et commensurationem comparativam et geometricam inter peccatum et ultionem, iuxta illud Apocalypsis 18. Quantum glorificavit se et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum; in quibus proprie consistit officium iustitiae vindicativae; etenim inquit S. Aug. comm. 1. in Psalm. 58. Iniquitas omnis parva magnave sit puniatur necesse est, aut ab homine poenitente, aut a Deo vindicante: merito Tertullianus lib. De Poenitentia cap. 3. ait: Bonum factum Deum habet debitorem, sicut et malum; quia iudex omnis remunerator est causae; iudex Deus iustitiae charissimae sibi exigendo tuendoque praesidet et in eam, omnem summam disciplinae suae sancit: nihil a conspectu eius remotum, unde omnino delinquitur; quia non ignorat; nec committit quominus in iudicium decernat: dissimulator et praevaricator perspicaciae suae non est. Omnibus ergo delictis, seu carne, seu spiritu, seu facto, seu voluntate commissis poenam per iudicium destinavit.

Dices. Iustitia vindicativa duo includit, nempe punitionem iniuriae et remotionem damni illati per eam: sed creatura nullum Deo potest inferre damnum: ergo Deus non potest vere iustitiam vindicativam in eam exercere.

Respondeo 1. Non esse necesse ad vindictam et poenam inferendam quod fuerit damnum alicui illatum; sed sufficit quod contra illius ius actum fuerit et damnum quis inferre voluerit: 2. Potest Deo inferri damnum in bonis externis, ut si eius gloria et bona existimatio apud alios minuatur per blasphemias et haereses: 3. Iustitia vindicativa exigens vindictam quatenus debitam iuri laeso ad illud reparandum, est vera iustitia, licet quatenus tendit ad repulsionem proprii nocumenti ut talis, sit tantum pars potestativa iustitiae.

Collige 2. Religionem, Pietatem, Observantiam, Gratitudinem secundum propria earum virtutum officia et obiecta non reperiri in Deo formaliter. Nam Religio inclinat ad rependendum honorem et cultum alteri exhibendum tamquam primo principio et supremo Domino rerum omnium: Pietas vero ad exhibendum honorem et obsequium alteri tamquam secundario principio quales sunt parentes: Observantia cuius partes sunt Dulia et Obedientia, inclinat ad exhibendum honorem et obsequium alteri ratione dignitatis et eminentiae supra eum, qui honorem et obsequium exhibet: Gratitudo denique ad referendam gratiam pro beneficiis acceptis ab alio. Sed Deus inclinari non potest ad alterum tamquam ad primarium aut secundarium principium, neque tamquam ad superiorem benefactorem; illud enim directe militat in rationem supremi entis et omnino independentis: ergo hae virtutis iustitiae appendices et potentiales species in Deo formaliter reperiri nequeunt.

Notandum 1. Misericordiam iuxta nominis etymologiam idem significare quod miserum cor, ita quod misericors dicatur aliquis quasi habens miserum cor; quia videlicet afficitur ex miseria alterius per tristitiam, ac si esset eius propria miseria, ut observat Doctor in 4. d. 46. q. 2. n. 2. Cui concinunt sancti Patres et Philosophi. In primis vero S. Augustinus lib. 9. De Civit. Dei, cap. 5. Misericordia, inquit, est alienae miseriae in nostro corde compassio, qua utique si possumus subvenire compellimur: unde S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 4. ait: Misericordia est tristitia in alienis malis. Quibus consentiunt Philosophi: Aristoteles quidem 2. Rhetoric. cap. 2. ait: Misericordiam esse dolorem quemdam ex apparente malo corruptivo, ac dolorem inferente in non dignum pati, quod ipse putavit se pati etiam posse, vel suorum aliquem, idque sic ut propinquum videatur: et Cicero in 4. Tusculanarum quaestionum: Misericordia est aegritudo ex tristitia alterius iniuria laborantis: denique Seneca lib. 1. De Clementia, ait: Misericordia est aegritudo ob alienarum miseriarum speciem. Verum hae omnes misericordiae descriptiones fiunt solum per effectum, quem in nobis affectus ille circa proximum generat ex propriae nostrae infirmitatis consideratione, qualiter nemini potest esse dubium misericordiam formaliter in Deo non reperiri, a quo longe omnis miseria et infirmitas exulat. Idcirco

Notandum 2. Ex eodem Doctore ibidem, Misericordiam, quatenus in nobis reperitur, duo velut importare, unum quidem de formali, alterum vero de materiali. De formali namque dicit actum seu affectum voluntatis, quo quis exoptat et intendit sublevare miseriam alienam; qui affectus, si sit efficax et potens, de facto removet et expellit miseriam a subiecto in quo est, vel inesse potest. De materiali vero significat quemdam motum appetitus sensitivi, quo aliquis de malo alterius tristatur et illi per affectum condolet et compatitur: seu ut loquitur Doctor: Misericordia in nobis est habitus, vel qualitercumque dicatur forma, qua nolumus miseriam alterius; ita quod primo inclinat ad actum nolendi miseriam in alio, et hoc vel futuram et tunc praeservat ab illa si potest; vel praesentem et tunc relevat a miseria si potest; et ex consequenti post operationem disponit ad passionem, scilicet ad displicentiam de miseria imminente vel praesente.

Notandum 3. Ex eodem n. 3. quod quemadmodum in Deo duplex distinguitur volitio, nimirum Antecedens et Consequens; ita potest in eo duplex distingui nolitio respectu miseriae alterius: Et sicut semper habet velle antecedens respectu mali creaturae prohibendi, vel tollendi iuxta illud Apost. 1. ad Tim. Vult omnes homines salvos fieri: sed sicut non habet semper velle consequens respectu boni, ita nec nolle consequens respectu mali imminentis totaliter, vel partialiter. Si primo modo, dicitur misericordia liberans, quo scilicet excludit omne malum, vel imminens, vel iam praesens; secundo modo dicitur misericordia parcens, vel mitigans quae scilicet non totum malum excludit, sed aliquam partem mali debiti isti secundum merita sua. Utroque autem modo misericordia est in Deo, quia vel subvenit quibusdam omnem miseriam imminentem prohibendo, vel praesentem relevando; aliis autem miseriam debitam dimittendo. His praelibatis sit:

Conclusio prima. — Misericordia est in Deo formaliter, non solum quantum ad effectum; sed etiam quantum ad affectum sublevandi alienam miseriam.

Haec est communis inter Theologos, eamque Doctor tuetur et explicat loco laudato, ubi cum dixisset misericordiam quatenus ad passionem seu compassionem alienae miseriae inclinat et miserum cor efficit ex affectu erga alium non esse in Deo, subiungit: Sed quantum ad istam operationem nolendi miseriam, sive imminentem, sive praesentem, misericordia proprie in Deo est. Quod probatur de imminente, quia sicut nullum bonum evenit nisi volente Deo, ita nihil prohibetur ne eveniat nisi Deo nolente. Multae autem miseriae possibiles evenire alicui prohibentur ne eveniant: ergo Deus habet nolle respectu illarum. Consimiliter de miseria praesente, quia nulla miseria tollitur nisi Deo nolente illam inesse, multae autem frequenter tolluntur: ergo, etc. Hanc ipsam veritatem tot Oraculis Scriptura sacra indicat et confirmat, ut nulla pene sit pagina, in qua divina illa misericordia luculentissime non commendetur. Et quoniam satis exprimi nequit, utpote quae omnem cogitationem et sermonem superat et omnem affectum miserendi includit, idcirco eam per quamdam exuberantiam exprimit, maxime Exod. 34. Dominator Domine, Deus misericors et clemens, patiens et multae miserationis et verax, qui custodis misericordiam in millia, qui aufers iniquitatem et scelera atque peccata: Et Psalmo 85. Tu Domine Deus miserator et misericors, patiens, et multae misericordiae. Et Psalmo 32.¹ Misericordia Domini plena est terra. Et merito quidem, inquit Augustinus:

nam in terra abundat hominis miseria, superabundat Domini misericordia; miseria hominis plena est terra et misericordia Domini plena est terra. At si terra plena est misericordia divina, numquid ea Coelum vacabit ubi nulla est miseria? Absit, ut eleganter subdit, omnia indigent Domino et misera et felicia, sine illo miseri non sublevantur, sine illo felix non regitur: ergo ne forte de Caelis quaereres cum audires misericordia Domini plena est terra; audi quia Dominus et Caeli indigent: verbo Domini Caeli solidati sunt; nam non a se sibi solidamentum fuerunt, nec ipsi Caeli firmitatem sibi propriam praestiterunt: Verbo Domini Caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtus eorum. Non habuerunt aliquid ex se, sed tamquam supplementum a Domino perceperunt.

Hanc veritatem luculenter declarat S. Thomas prima parte art. 3. ubi cum observasset communicationem perfectionum rebus creatis oriri a divina Bonitate, Iustitia, Liberalitate et Misericordia secundum diversam rationem, subdit:

communicatio perfectionum absolute communicata pertinet ad bonitatem, sed in quantum perfectiones rebus a Deo dantur secundum earum proportionem, pertinet ad iustitiam: in quantum vero non tribuit rebus perfectiones propter utilitatem suam, sed solum propter suam bonitatem pertinet ad liberalitatem: in quantum vero perfectiones datae rebus a Deo omnem defectum expellunt, pertinent ad misericordiam.

Qua omnia nedum intelligenda sunt de misericordia quantum ad Effectum et sublevationem miseriae aeternae sed etiam quantum ad Affectum quo divina voluntas movetur ad alienam miseriam sublevandam; cum enim illa sublevatio miseriae sit effectus divinae voluntatis, necessario illius affectum sequitur; proindeque si misericordia Deo tribuatur secundum effectum, etiam et tribui debet secundum affectum, non quidem passionis vel appetitus sensitivi, sed voluntatis et charitatis: unde S. Aug. lib. 2. ad Simplicianum de Misericordia: Si auferas compassionem, ita ut remaneat tranquilla bonitas subveniendi et a miseria liberandi, insinuatur divinae Misericordiae qualiscumque cognitio: et lib. 1. contra Adversarium legis, Deus, inquit, zelat sine amore, irascitur sine perturbatione et miseretur sine ullo dolore: ergo sufficienter probata manet utraque pars Conclusionis videlicet misericordiam in Deo reperiri secundum effectum et secundum affectum.

Conclusio secunda. — Duplex distingui potest divina misericordia, altera generalis, altera specialis, non quidem secundum se, sed ratione operis externi et effectus creati.

Prior est, qua ab initio utraque natura rationalis, Angelica videlicet et humana ad bona supernaturalia et statum beatum destinata fuit per designata et subministrata media congrua. Cum enim inquit Lessius lib. 12. De perfectionibus divinis cap. 2. natura rationalis per se sibique relicta, sit multis subiecta defectibus, imperfectionibus et veluti miseriis: immensa Dei bonitas cum statuisset illam ex nihilo condere et donis omnibus naturae debitis exornare; videretque eam adhuc tot defectibus obnoxiam et tanto a visione ipsius intervallo disiunctam: misericordia motus, statuit illam ad ordinem supernaturalem, et aeternorum bonorum suorum communionem, qua omnes illi defectus tollerentur, sublimare et attollere. De qua misericordia ait Regius Vates Psalmo 144. Suavis Dominus universis, et miserationes eius super omnia opera eius, maxime vero super creaturas rationales.

Particularis est qua Deus speciali beneficio alicuius creaturae miseriam sublevat, aliis in eadem miseria relictis: sic humanum genus potius quam coetum Angelicum, qui pariter ceciderat, reparare voluit triplici maxime de causa, quas cap. 3. refert, et ex sanctis Patribus expendit Lessius. Prima; quia homo fraude naturae superioris in culpam prolapsus est; Angelus sponte sua. Et quamvis superiores forte induxerint inferiores, videbant tamen isti alios suos socios pestifera suasioni resistentes eorumque exemplo debebant confirmari. Secunda: quia genus humanum, exceptis duobus primis hominibus, voluntate aliena absque proprio consensu lapsum est: Angeli vero suo iudicio, suo arbitrio et propriae voluntatis electione peccaverunt. Tertia: quia ob perfectissimam cognitionem et absolutum animi imperium peccatum illorum erat incomparabiliter gravius: sicut ob eamdem causam illorum bona opera sunt maxime meritoria. Hominis notitia est multo obscurior et affectus passionibus obsitus longe imbecillior. Unde hominis longa via et longum tempus merendi constitutum, Angelo vero brevissimum.

Insuper triplex misericordia, vel misericordiae opus statui potest. Prima, qua res omnes, praesertim ratione praeditas ex nihilo, in quo ab aeterno veluti sepultae delituerant, Deus in lucem produxit: unde sanctus Bernardus Sermone 1. super Salve Regina, ait: Misericordia Dei primordialis ipsa causa omnium et causalissima causarum. Secunda est, qua naturam rationalem ordinavit ad statum supernaturalem per media supernaturalia: Tertia denique est, qua naturam a statu supernaturali prolapsam, tum in peccatum, tum in suas naturales miserias, tum in mortem aeternam, constituit reparare et efficacioribus praesidiis supernaturalibus, quam antea fulcire: ubi enim abundavit delictum, ibi superabundavit gratia. Prima quidem magna est et admirabilis; infinite enim melior est essentia, qua creaturae donatae sunt, quam nihilum unde emerserunt. Verum longe praestantior est secunda, excellentior enim est gratia quam natura et status ille divinus, quam conditio naturalis. Sed tertia omnibus supereminet, Deique infinitam potentiam et virtutem magis designat: unde illud Sapientis oraculum, Misereris omnium quia omnia potes et illud Pauli ad Romanos 9: Deus volens ostendere potentiam suam sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum. Quibus consonant verba Ecclesiae, Deus qui omnipotentiam parcendo maxime et miserando manifestas. Qua luculenter sic expendit sanctus Thomas I. parte quaest. 25. art. 3.

Dei omnipotentia ostenditur maxime in parcendo et miserando; quia per hoc ostenditur Deum habere summam potestatem, quod libere peccata dimittit, eius enim qui superioris lege astringitur non est libere peccata condonare, vel quia parcendo hominibus et miserendo perducit eos ad participationem infiniti boni, qui est ultimus effectus divinae virtutis: vel quia effectus divinae misericordiae est fundamentum omnium divinorum operum; nihil enim debetur alicui, nisi propter quod est datum ei a Deo et non debitum, etc.

Ex quibus patet attributum misericordiae ad voluntatem quidem divinam spectare, praesupponere tamen omnipotentiam, in qua fundatur et veluti radicatur; quia divina illa misericordia est attributum non solum affectivum quo Deus vult alienae miseriae subvenire, sed etiam effectivum quo de facto creaturarum rationalium miserias et defectus omnes sublevat.

Mitto caeteras divinae Misericordiae, necnon et aliarum divinae voluntatis praecellentiarum considerationes, utpote quae morales potius, quam Scholasticae videntur.