Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Praesens Quaestio tot ac tantis implicatur difficultatum salebris, ut merito S. Augustinus Epist. 1. eam Difficillimam et paucis intelligibilem dixerit; cuius difficultatis rationem profert lib. De gratia Christi cap. 4: Ista quaestio ubi de libero arbitrio, voluntate et de Dei gratia disputatur, ita est ad discernendum difficilis, ut quando defenditur liberum arbitrium, negari Dei gratia videatur; quando autem asseritur Dei gratia, liberum arbitrium putetur auferri. Hinc lib. 2. De peccatorum meritis et remissione cap. 18. affirmat se has medias in ambages ita angustari, ut vix inveniat unde sese extricet: Ipsa ratio, inquit, quemlibet nostrum quaerentem vehementer angustat, ne sic defendamus gratiam, ut liberum arbitrium auferre videamur. Rursus: ne liberum sic auferamus arbitrium, ut superba impietate ingrati Dei gratiae videamur. Nihilominus quoniam praesentis Quaestionis resolutio maxime confert ad expugnandam haereticorum falsam de divinae Praedestinationis fatalitate, et absoluta necessitate sententiam, necnon et ad sedandas etiam Piorum quorundam mentis agitationes, quas praesentis resolutionis ignoratio suscitat: idcirco pro viribus enitendum est hanc divinae Praedestinationis concordiam cum humana libertate stabilire, quod ut fiat clarius

Notandum 1. Ad integrandam et perfecte, completeque formandam praedestinationem, quatuor maxime concurrere. Primum est divina praescientia, qua Deus ab aeterno quidquid futurum est, nedum in qualibet temporis circumstantia, sed etiam per ipsam aeternitatem evidenter et aperte intuetur, idque unico indivisibili, simplici et invariato sui divini intellectus intuitu; adeoque novit quot et qui creari possint homines, quibus auxiliis ad aeternam beatitudinem promovendi, quique sint divinis auxiliis bene, vel male ad mortem usque usuri. Secundum est ipse divinae voluntatis actus, quo Deus ab aeterno statuit hos et non illos homines possibiles se creaturum in tali et tali temporis circumstantia, eisque talia media congrua subministraturum, quibus vitam aeternam consequi possint, si voluerint; eis tandem qui bene his utentur mediis, gloriam aeternam se collaturum. Tertium est gratiae praeparatio et donatio, quae fit nobis sine nobis: Ex iniustis enim Deus facit iustos sine ullo merito praecedentis voluntatis ipsorum, inquit S. Augustinus, lib. De Bono perseverantiae capite 24. Quartum denique est ipsum liberum hominis arbitrium concurrens cum ipsa gratia excitante, vel sanctificante, ad firmandam hominis salutem et gloriam aeternam promerendam; nam ut ait sanctus Augustinus, Serm. 15. De verbis Apostoli: sine voluntate tua non erit in te iustitia Dei; qui fecit te sine te, non te iustificat sine te.

Notandum 2. Circa praesentis Quaestionis resolutionem tres maxime oppositas esse sententias. Quarum Prima, nimium derogat libero arbitrio: Secunda, nimium ipsi erogat: Tertia, aequa lance utrumque librat et conciliat. Prima quidem fuit Praedestinatianorum affirmantium per infallibilem praedestinationis certitudinem et invariabilem firmitatem, omnem hominibus libertatem adimi, et ita humanum praecludi arbitrium, ut iam non sit in hominis praedestinati potestate a sua salute exorbitare. Quam impiam sententiam pridem exstinctam, iterum ab inferis suscitavit Calvinus, lib. 3. Institutionum affirmans Praedestinatos et Reprobos ita ad bonum, aut malum ab aeterno destinari et illigari, ut nullatenus ab eo resilire possint, sed ei teneantur necessario assentiri, aut reluctari; quam inevitabilem necessitatem partim refundit in infallibilitatem praescientiae et divini decreti, partim in efficacitatem gratiae, ut patebit Articulo sequenti. — Aliam sententiam omnino oppositam amplexati sunt Pelagiani et Semipelagiani; illi quidem affirmantes praedestinationem nihil aliud esse quam generalem illam Dei voluntatem, qua Deus homines libero arbitrio donatos et propriis naturae viribus capaces amplexandi boni, vel respuendi mali, ab aeterno decrevit eos illustrare lumine fidei et Evangelii praedicatione, eisque proponere legem; quam qui praevisi sunt servaturi, certo consequentur vitam aeternam, secus vero damnationem aeternam incurrent. Semipelagiani vero contendebant divinam Praedestinationem in Deo supponere voluntatem generalem conferendi gratiam regenerationis, necnon gloriam aeternam his omnibus, qui propriis naturae viribus haec bona consequi vellent orando, pulsando et quaerendo; ita quod Deus specialiter eos selegerit ad gloriam, quos praescivit propria sua libertate bene usuros bonis et donis naturae, quibus bona et dona gratiae consequi possint. — Tertia vero sententia medium tenens inter hanc Scyllam et Charybdim, contendit praedestinationis infallibilitatem nullatenus extinguere liberum hominis arbitrium, quamquam gratiae concursum requirat in omnibus, et decreti ac praescientiae infallibilitatem affirmet; quam sententiam ut tueamur

Notandum 3. Libertatem solito definiri, Potentiam quae positis omnibus ad agendum requisitis agere potest, aut non agere. Inde duplex in ea requiritur indifferentia: una quidem ex parte obiecti, quod ab intellectu sub diversa ratione amabili, aut odibili proponi potest; et haec vocatur indifferentia obiectiva, seu radicalis, quia radix libertatis est ipse intellectus proponens obiectum cum indifferentia: altera ex parte voluntatis, quae ex se non solum est indifferens ad utrumlibet actum amoris, vel odii, sed etiam ad electionem, vel suspensionem utriusque actus; et haec dicitur indifferentia quoad specificationem et quoad exercitium. — Rursus Thomistae duplicem aliam distinguunt indifferentiam: unam quam versatilem, vagam, indeterminatam, potentialem et in actu primo appellant, quae consistit in potentia, seu facultate qua voluntas potest velle eligere, vel non eligere, et se determinare ad amandum, vel non amandum, hoc vel illud obiectum, nondum considerata divina motione et illius voluntatis applicatione ad actum. Alteram actualem, exercitam et attemperatam, quae, inquiunt, est ipsa actualis electio et determinatio voluntatis per divinam motionem, quam praemotionem, seu praedeterminationem idcirco appellant; non quod, inquiunt, particula prae designet prioritatem durationis, seu temporis; sed dumtaxat prioritatem naturae, seu causalitatis et dependentiae, qua illud dicitur prius, a quo aliud dependet tamquam a causa quae etiam vocatur prioritas instantis, non in quo, sed a quo. In qua quidem posteriori indifferentia volunt essentiam libertatis formaliter esse reponendam, quam dicunt per ipsum decretum praedeterminans, ipsamque praemotionem non laedi, sed perfici: adeoque sic utrumque recte conciliari; quae an vera sint, infra discutietur.

Itaque tria sunt in hac Quaestione resolvenda: Primum, an revera divina Praedestinatio creatae libertati officiat. Secundum, an utriusque legitimam concordiam proferant Thomistae. Tertium, qualiter tandem vere utraque conciliari debeat.

Conclusio prima. — Divinae Praedestinationis certitudo humanae libertati non officit. Haec est communis inter Catholicos et Probatur: Si quidpiam hominis arbitrio detraheret divinae Praedestinationis certitudo, maxime, vel ratione aeternae Dei praescientiae, qua Deus certo et invariabili intuitu cuncta prospicit; vel ratione immobilis et invariabiliter stantis aeterni Dei decreti, quo et determinavit praedestinatum consensurum infallibiliter gratiae vocanti et in sanctificante vitam finiturum; vel denique ratione gratiae excitantis, quam in tempore daturus est praedestinato, cui repugnare non poterit: sed neutra ex parte id colligi potest: ergo, etc. Maior constat ex primo notabili. Minor vero iam sufficienter probata est quoad primam partem Disputatione de Scientia Dei, ubi demonstravimus divinam Praescientiam non offendere libertatem. Et rursus confirmatur: Divina Praescientia etiam versatur circa actiones peccaminosas: sed nullam infert voluntati necessitatem ad peccandum, ut constat ex S. Augustino lib. 3. De vera Innocentia cap. 379.

Neminem, inquit, Deus ad peccandum cogit; praevidet tamen eos qui propria voluntate peccabunt. Cur ergo non vindicet iustus, quae non cogit praesciens? sicut enim nemo memoria sua cogit facta quae praeterierunt; sic Deus praescientia sua non cogit facienda quae futura sunt: et sicut homo quaedam quae facit meminit, nec omnia quae meminit fecit: ita Deus omnia quorum ipse auctor est, praescit; nec tamen omnium quae praescit ipse auctor est; quorum autem non est malus auctor, iustus est ultor: ergo neque ullam voluntati necessitatem imponit, ut iuste probeque operetur.

Confirmatur 2. Ex eo quod Deus de facto sciat et videat me loquentem, non minus libere loquor: ergo ex eo quod praevideat me locuturum, non minus libere loquar. Consequentia patet; quia omnia ab aeterno Deo sunt praesentissima: Non enim, inquit sanctus Augustinus lib. 11. De Civitat. cap. 20.¹ more nostro ille quod futurum est prospicit, vel quod praesens est aspicit, vel quod praeteritum est respicit; nec, ut addit lib. De Praedestinatione et gratia capite 3. reminiscens volvitur in praeteritum, nec sperans procedit in futurum; seu ut scribit Sermone 2. in Ps. 101. Non ibi est fuit et erit, quia et quod fecit non est, et quod erit nondum est: sed quidquid ibi est nonnisi est; vel denique ut ait lib. 1. Confessionum, c. 6.² Anni tui dies unus: et dies tuus non quotidie, sed hodie; quia hodiernus tuus non cedit crastino, nec succedit hesterno: ergo cum omnia Deus praesentia habeat et omnia quae futura sunt,

Deo iam facta sint; aperte constat quod quemadmodum quis videns artificem opus aliquod molientem non dicitur liberam illius molitionem praecludere, nec eum ad necessario operandum determinare, ita nec praescientia rebus cognitis necessitatem imponit, maxime cum, ut iam satis superque probavimus, res idcirco non sunt futurae quia Deus eas praeviderit, imo eas Deus certo praevidit quia futura sunt.

Confirmatur 3. Tantum abest quod divina praescientia humanam libertatem laedat, imo supponit et perficit; nam ut loquitur ipsemet sanctus Augustinus lib. 3. De libero arbitrio cap. 3. Cum Deus sit praescius voluntatis nostrae, cuius est praescius ipsa erit: ergo et potestatis erit praescius; non igitur per eius praescientiam mihi potestas aufertur, quae propterea mihi certior aderit, quia ille cuius praescientia non fallitur adfuturam mihi praescivit.

Patet eadem minor quoad secundam partem: nempe quod decretum aeternum de movendo praedestinato ad consentiendum gratiae excitanti, non officiat libero hominis arbitrio. Cuius rationem proferunt noster Alensis prima parte q. 26. memb. 6. art. 2. Et Seraphicus Bonaventura in 1. distinctione 12. art. 2. quaest. 1. Et Doctor Subtilis distinctione 41. quaestione unica, quod Deus nihil ab aeterno decernat perficiendum a praedestinato in tempore absque praevisa et praecognita determinatione voluntatis eius: ergo cum decernit in ista praeparatione et donatione gratiae futurum consensum praedestinati, illum consensum non praedeterminat absque libera cooperatione voluntatis eius: vel ut loquitur sanctus Bonaventura: Praedestinatio non est causa salutis nisi includendo meritum, et ita salvando liberum arbitrium. Praedestinatio enim duo importat et rationem praescientiae et rationem causae. In quantum dicit rationem causae non necessario ponit effectum, quia non est causa necessitans, sed per voluntatem: et iterum non est tota causa, sed cum alia causa contingente, scilicet cum libero arbitrio: et regula est quod quotiescumque effectus pendet ex causa necessaria et variabili, necessarium a variabili tamquam a particulari denominatur, quia denominatio est a causa particulari; insuper effectus qui pendet a causa contingente, etiam contingens est. Hinc patebunt evidentius ex dicendis in Articulo sequenti agendo de causis et modo praedestinationis.

Denique patet eadem minor quoad tertiam partem, nempe quod gratia excitans nullam infert necessitatem libertati: illud enim aperte definivit Concil. Trid. sess. 6. canone 4. dicens:

Si quis dixerit liberum hominis arbitrium nihil cooperari assentiendo Deo excitanti, atque vocanti quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat, ac praeparet; neque posse dissentire, si velit, sed velut inanime quoddam nihil omnino agere, mereque passive se habere, anathema sit.

Hoc fusius patebit in tractatu de Gratia, ubi probabimus gratiam excitantem efficere consensum, non cogendo et necessitando voluntatem, sed eam suaviter alliciendo et movendo; nihilominus — Confirmatur: Si gratia et praedestinatio necessario determinarent praedestinati voluntatem ad consensum, sequeretur eum numquam peccare posse et excidere a gratia: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maiorem admittunt Calvinistae: unde probatur minor: voluntas praedestinati, quamdiu in vivis agit, semper est indifferens ad peccandum, vel non peccandum, adeoque potest a gratia excidere: unde monet Apostolus: Qui stat videat ne cadat; imo hortatur ipsemet Christus Apostolos: Ambulate dum lumen Gratiae habetis, ne forte vos peccati tenebrae comprehendant. — Deinde; experientia constat, etiam eximie Praedestinatos in graviora quaeque peccata lapsos fuisse; ut patet de Davide, Petro, Paulo, Magdalena, Augustino et caeteris: ergo consequens est nec praedestinationem, nec gratiam excitantem aut sanctificantem inducere impossibilitatem peccandi. — Denique, perseverantia et continuatio assidua in statu gratiae sanctificantis, per se non requiritur ad aeternae gloriae consecutionem; ad id nempe sufficit, quod praedestinatus aliquandiu perseveret in gratia et cum ea vitam finiat: ergo, etc.

Dices 1. Qui est revera praedestinatus, non peccat, nec peccare potest: ergo praedestinatio voluntati necessitatem infert et peccandi impossibilitatem inducit. Probatur antecedens ex illo primae Ioannis cap. 3. Qui natus est ex Deo peccatum non facit: quoniam semen ipsius in eo manet et non potest peccare, quoniam ex Deo natus est, qui quidem contextus de praedestinatis intelligitur, ut affirmant omnes pene ipsius Interpretes: ergo, etc.

Nego antecedens. Ad illius probationem dico; Primo sanctum Hieronymum lib. 2. contra Iovinianum asserere illam peccandi impossibilitatem intelligendam esse in sensu composito, ita quod praedestinatus, quamdiu subsistit in statu gratiae et adoptionis filiorum Dei, non peccet, nec peccare possit, quia non est conventio Christi ad Belial, nec ulla peccati tenebrarum cum luce gratiae concordia. — Secundo, Sanctus Augustinus lib. De peccatorum meritis cap. 8. hanc impeccabilitatem explicat in sensu formali, ita quod facultas peccandi non proveniat ex ipsa filiatione divina, sed ex versatili infirma et libera voluntate humana:

Perficimus, inquit, quia nondum salvi, ideo nondum plene innovati, nondum etiam filii Dei, sed filii saeculi; perficimus ergo renovationem, iustamque vitam per quod filii Dei sumus et per hoc peccare omnino non possumus, donec totum in hoc transmutetur etiam illud per quod adhuc filii saeculi sumus: per hoc enim et peccare adhuc possumus et ita fit ut qui natus est ex Deo non peccet, et si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus et veritas in nobis non est; consummetur ergo quod filii carnis et saeculi sumus et perficiatur quod filii Dei et Spiritu renovati sumus.

— Tertio, sanctus Bernardus illam impossibilitatem peccandi interpretatur de facilitate qua praedestinati resurgunt a peccatis:

Neque enim hic possumus, inquit libro De Gratia, et libero arbitrio cap. 9. penitus esse sine peccato et miseria; possumus tamen gratia iuvante nec peccato superari, nec miseria; quamquam tamen Scriptura loquatur, omne quod natum est ex Deo non peccat, sed hoc dictum est de praedestinatis ad vitam: non quod omnino non peccent, sed quod peccatum ipsis non imputetur, quod vel punitur ex condigna poenitentia; vel in Charitate absconditur, Charitas enim cooperit multitudinem peccatorum.

— Denique dico, hanc impeccabilitatem accipiendam esse pro summa difficultate, ita quod praedestinatus consideratis et examinatis his omnibus beneficiis quibus abundantissime a Deo cumulatur et ditatur, adduci non possit ut eum offendat; eo pene sensu quo sanctissimus Patriarcha Ioseph attenta mente ponderatis omnibus bonis quibus a Domino suo donatus fuerat dicebat Genesis 39: Quomodo ergo possum hoc malum facere, et peccare in Deum meum? Itaque quamcumque harum solutionum accipias, non interest praedestinationem inducere necessitatem et praecludere humanam libertatem.

Dices. Omnis causa quae in se necessaria est, et necessario ponit effectum, etiam simpliciter necessitatem inducit in effectu: sed praedestinatio respectu salutis est huiusmodi: ergo, etc. Minor patet: praedestinatio enim, cum sit actus internus Dei, omnino necessaria est; nihil enim intrinsecum Deo, enti summe necessario, potest esse contingens. Insuper etiam necessario infert effectum; necessario enim sequitur: si Petrus est praedestinatus, salvabitur: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Omnis causa, quae necessaria est tam secundum entitatem, quam secundum operationem, quaeque necessario ponit effectum suum necessitate absoluta et antecedente, ac excludente omnem liberam voluntatis determinationem, infert necessitatem in effectu, concedo: omnis causa, quae necessaria quidem est secundum entitatem, non vero secundum operationem extrinsecam, quaeque necessario ponit effectum suum, necessitate tantum consequente et ex praesupposita libera voluntatis determinatione, necessario effectum suum producit necessitate excludente libertatem, nego. Ad minorem dico praedestinationem esse quidem necessariam secundum entitatem, sed contingentem et liberam secundum terminationem; similiter est necessaria necessitate tantum consequenti et ex praesupposito divino decreto, necnon et libera hominis determinatione praevisa; adeoque libertati non officit.

Conclusio secunda. — Non recte conciliatur a Thomistis humana libertas cum infallibili divinae Praedestinationis certitudine per decretum praedeterminans.

Probatur 1. Per id non concordat humana libertas cum praedestinatione, per quod voluntatis indifferentia destruitur et solvitur: sed per illud decretum praemovens, ac praedeterminans solvitur ac destruitur voluntatis indifferentia: ergo, etc. Maior constat, certum enim est libertatem voluntatis in indifferentia esse repositam, ut dictum est in 3. Notabili. Minor probatur: Per id solvitur voluntatis indifferentia, per quod voluntas ad unum absolute determinatur et ligatur: at per decretum praemovens et praedeterminans voluntas ita determinatur ad unum actum, aut ad unum obiectum, ut non possit oppositum actum elicere, vel in aliud obiectum tendere: ergo, etc.

Replicant Thomistae. Per decretum praedeterminans solvi quidem indifferentiam vagam et potentialem; non vero indifferentiam exercitam et attemperatam per motionem et determinationem causae primae, sub qua voluntas retinet quidem potentiam ad dissentiendum, quamvis non possit actualem dissensum cum illa componere, vel coniungere.

Contra. De ratione liberae et indifferentis voluntatis est, quod positis omnibus ad agendum praerequisitis voluntas possit agere vel non agere, consentire vel dissentire: ergo quacumque posita motione, aut voluntas potest negare consensum, aut non remanet formaliter libera.

Distinguunt minorem Thomistae. De ratione liberae voluntatis est, quod praerequisitis omnibus ex parte potentiae possit agere vel non agere, concedunt: praerequisitis ex parte applicationis potentiae et actus secundi, negant. Itaque in sententia Thomistarum, praerequisita ad agendum sunt in duplici differentia: quaedam enim se tenent ex parte potentiae et actus primi, ut habitus, virtutes operativae et auxilia sufficientia, et haec cum constituant solum principium habituale operationis, possunt indifferenter cum actione, vel non actione componi. Alia se tenent ex parte applicationis potentiae et se habent per modum reductivi de actu primo ad secundum; et ista, inquiunt, cum constituant principium actuale operationis, non possunt ab ea separari, nec cum illius negatione componi. Unde cum dicitur liberum esse illud quod positis omnibus ad agendum praerequisitis potest agere, si per ly praerequisitis intelligantur ea quae praerequiruntur ex parte potentiae et actus primi, concedunt: si designentur ea quae solum praerequiruntur ex parte applicationis potentiae, negant. His enim positis, liberum agens non potest agere, vel non agere; sed de facto agit, retinendo tamen potentiam ad non agendum, seu ad non continuandam actionem, quam elicit; unde implicat, quod cum illis praerequisitis negationem actionis componat; alias simul ageret et non ageret.

Contra primo. Hac replica Thomistae implicantia loquuntur et suis principiis non cohaerentia; docent enim praedeterminationem antecedere actum secundum prioritate naturae et causalitatis: ergo non esset ipsemet actus secundus, seu actualis applicatio et actio voluntatis: implicat enim idem respectu eiusdem simul esse primum et secundum, causam et effectum. Deinde: illa praedeterminatio, ex eorum sententia, est principium libertatis, seu liberae operationis: sed principium habet rationem actus primi respectu illius cuius est principium: ergo et praedeterminatio habet rationem actus primi respectu operationis liberae, adeoque non coincidit cum actu secundo. Denique: quod pertinet ad ordinem operativum, non tamquam actio, nec tamquam pura conditio ad agendum, debet pertinere ad illum tamquam virtus agendi et consequenter habere rationem actus primi: sed praedeterminatio pertinet ad ordinem operativum: non quidem tamquam actio, quippe cum sit determinativa et applicativa potentiae ad actionem et operationem; nec tamquam pura conditio ad agendum, quia illa, inquiunt, revera influit cum potentia in actionem: ergo necessum est ut habeat rationem virtutis agendi, et consequenter quod se teneat ex parte actus primi; adeoque incongrue hanc praedeterminationem Thomistae retundunt in actum secundum.

Contra secundo. De ratione liberi agentis est, quod praerequisitis ad agendum ex parte actus possit agere: ergo etiam, quod possit non agere. Antecedens concedunt Thomistae; sed negant consequentiam, quam sic probo. Primo quidem ex communi Auctorum, qui dum affirmant illud esse liberum agens, quod potest agere et non agere, utrumque eodem modo et eodem respectu usurpant: ergo si agens liberum positis praerequisitis ad agendum ex parte actus et in sensu composito possit agere, etiam debet eodem modo posse non agere. Deinde dum dicitur, quod liberum agens potest agere, vel non agere, illud utrumque, scilicet posse agere et non agere, intelligitur, vel in sensu composito, vel in sensu diviso: si primum, habemus intentum; posse enim non agere in sensu composito, est facere ut pro eodem instanti temporis simul possint esse praerequisita et tamen possit non esse actio: si secundum, ergo illa definitio liberi agentis hunc habebit sensum, agens liberum est illud quod habet potestatem agendi pro tempore, quo sunt praerequisita ad agendum; et simul habet etiam potestatem non agendi, sed pro tempore antecedente positionem praerequisitorum; quod nedum apparet ridiculum et manifeste contra definitionem liberi agentis, sed etiam per hoc solvitur omne discrimen inter liberum agens et necessarium; nullum enim est agens ita necessarium de quo idipsum affirmare non liceat, nimirum illius potentiam agendi eam esse qua cum praerequisitis ponit actionem, esse pariter potentiam non agendi pro tempore, quo praerequisita non erunt; ignis enim virtutem habet comburendi paleam pro tempore quo ipsi adiungitur, non potest autem eam comburere pro tempore immediate antecedente appositionem stupae ad ignem.

Contra tertio. Liberum agens tenetur aliquando non ponere actionem suam praerequisitis omnibus ad agendum: ergo debet hoc posse. Consequentia patet; Deus enim non praecipit impossibilia, seu ut vulgo fertur, ad impossibile nemo tenetur. Probatur antecedens, quando aliquis peccat, tenetur componere negationem peccati cum praerequisitis ad agendum, ita quod eodem instanti quo sunt illa praerequisita ex parte actus, v. gr. obiectum movens, urgens tentatio et passio excitans voluntatem ad consentiendum actui peccaminoso, teneatur denegare suum consensum; si enim ad id tunc non teneretur, non peccaret in eodem instanti; ergo homo tenetur componere negationem peccati cum praerequisitis ex parte actus ad peccandum, et consequenter positis illis praerequisitis etiam ex parte actus, potest homo agere vel non agere, consentire vel dissentire in eodem ipso instanti, quo illa praerequisita supponunt esse posita.

Distinguunt Thomistae. Potest consentire vel dissentire in eodem instanti materiali quo illa praerequisita supponuntur esse posita, concedunt: in eodem instanti formali, negant. Instans materiale appellant ipsam rei durationem: formale vero mensuram ipsius durationis: ita quod, inquiunt, quemadmodum iustus potest peccare in eodem instanti quo est in gratia; non tamen formaliter et reduplicative prout est in gratia, seu quatenus gratia illud instans occupat et mensurat; quia peccatum et gratia simul esse nequeunt; et sicut qui elicit actum amoris, in eodem instanti materialiter potest non amare, quia libere amat, non tamen in eodem instanti formaliter; implicat enim quod idem instans coexistentiam amoris et non amoris simul mensuret; alioquin idem posset simul esse et non esse, et contradictoria de eodem simul verificari; idem a pari, inquiunt, dicendum est de praemotione ad actum amoris, quae est in eodem instanti temporis et durationis cum illo, eumque sola prioritate naturae et causalitatis antecedit: licet enim voluntas in eodem instanti in quo est praemota ad actum amoris, possit ponere dissensum, seu carentiam amoris; non tamen potest de facto dissentire, seu non amare in sensu composito, quia non potest non amorem ponere, posita praemotione ad amandum.

Contra. Nedum in eodem instanti materialiter, sed etiam formaliter sumpto potest liberum agens non ponere actionem etiam posita motione; ergo nulla replica. Probatur antecedens: revera poterit liberum agens non componere actionem cum praemotione in eodem instanti formaliter, si revera possit ipsi praemotioni dissentire et resistere: atqui id potest. Probatur: primo quidem ex Concilio Tridentino Sessione 6. Canone 4.³ ubi anathema pronuntiatur in eum qui dixerit, Liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum non posse dissentire si velit. Quid enim est, quaeso, aliud dissentire, nisi dissensum ponere? Est autem de ratione dissensus, ut ponatur pro eodem instanti pro quo quis movetur et incitatur ad consensum: nemo enim dissentire dicitur, antequam moveatur, neque postquam motus fuit et obtemperavit motioni: ergo posse dissentire, est posse ponere dissensum pro eodem instanti quo est ipsa motio. Ergo cum haec ponatur in instanti formali, etiam dissensus poni poterit in eodem instanti formali quo illa ponitur. — Deinde: idipsum confirmat et edocet S. Aug., maxime vero lib. De Spir. et Litt. cap. 34, ubi cum dixisset Deum nostram movere et excitare voluntatem extrinsecus per Legem et Evangelii praedicationem, et intrinsecus per gratiam excitantem, subdit: His ergo modis quando Deus agit cum anima rationali ut ei credat; neque enim credere potest quolibet libero arbitrio, si nulla sit suasio, vel vocatio cui credat: profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homines et in omnibus misericordia eius praevenit nos; consentire enim vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, proprie voluntatis est; et ibidem cap. 31. cum dixisset initio capitis: Fides in potestate est; quoniam cum vult, credit, et cum credit, volens credit; concludit: Vide nunc utrum quisque credat si noluerit, aut non credat si voluerit? Et lib. 3. De Libero arbitrio cap. 1. Motus quo huc aut illuc voluntas convertitur, nisi esset voluntarius, atque in nostra potestate, neque laudandus, cum ad superiora; neque culpandus homo esset, cum ad inferiora detorquet, quasi quemdam cardinem voluntatis etc. Censet ergo motionem divinam esse in nostra potestate, ita quod eam acceptare, vel reicere possimus. Plura his habet similia passim, quae longum esset scribere.

— Denique: agens liberum habet potestatem dominativam in suos actus, nam ut inquit S. Augustin. lib. 3. De Libero arbitrio cap. 3.

Voluntas nostra nec voluntas esset, nisi esset in nostra potestate. Porro quia est in potestate, libera est nobis; non enim est liberum, quod in potestate non habemus, aut potest non esse, quod habemus, sed talem potestatem non haberet nisi quocumque posito extrinseco, posset actum suum ponere, vel non ponere.

Ergo ut hanc dominativam potestatem servaret libera voluntas, necessum est quod posita etiam divina praemotione voluntas possit actum ponere, vel non ponere. Confirmatur: et simul praemissae nostrae rationes firmantur, ac roborantur: determinatio voluntatis debet esse voluntaria et libera: ergo nihil supponere debet praevium ad eius operationem quo ad eam terminetur prioritate naturae: antecedens concedunt omnes. Consequentia probatur: nihil formaliter potest esse voluntarium et liberum, nisi quod vel supponit actum voluntatis, vel est ipsemet actus voluntatis: ergo si determinatio voluntatis sit libera et voluntaria, non debet praesupponere aliquid praevium ad eius operationem, quo posito non possit actionem ponere, vel non ponere. Confirmatur ex S. Anselmo lib. 2. Cur Deus homo c. 18. ubi duplicem necessitatem distinguit, aliam antecedentem, quae tollit libertatem; alteram consequentem, quae libertati non nocet: Ista, inquit, necessitas praecedens, quae causa est ut sit res, et necessitas sequens quam res facit. Praecedens et efficiens necessitas est cum dicitur Caelum volvi, quia necesse est ut volvatur; sequens vero quae nihil efficit, sed sic est cum dico, te ex necessitate loqui, quia loqueris; non quod aliquid te cogat ad loquendum; nam violentia naturalis conditionis cogit Caelum volvi, te vero nulla necessitas facit loqui, sed ubicumque est praecedens necessitas, est et sequens etc. Quibus aperte fatetur S. Anselmus necessitatem, quae facit rem esse et quae causa est ut res sit, esse necessitatem praecedentem et inimicam libertati; sed necessitas illa quae sequitur ex praedeterminatione et praemotione facit actionem voluntatis esse, illius enim est causa, et prior est ipsa prioritate naturae, ut affirmant Thomistae: ergo necesse est pariter concedant illam praemotionem inferre necessitatem praecedentem inimicam libertati. — Nec valet reponere praedeterminationem non officere libertati, quia voluntatem non determinat per modum naturae, sed per modum liberi; nec impedit, sed efficit determinationem et cooperationem liberi arbitrii; nam S. Anselmus aperte affirmat omnem necessitatem praecedentem esse inimicam libertati quoquo modo illa voluntatem determinet. Adde quod illa praemotio non possit libere voluntatem determinare, si eam ita in unum dirigat, ut in eius libertate non sit in aliud tendere, vel non tendere.

Obiiciunt 1. Doctorem in 1. dist. 19. qu. 6. num. 15. dicentem, Quod non est simpliciter contra naturam voluntatis, quod determinetur a causa superiori; hoc est quod non sit contra naturam eius oppositum agere: sicut esset contra naturam eius determinari ab habitu, sive a natura inferiori: ergo censet Doctor voluntatem determinari posse a Deo absque praeiudicio suae libertatis: ergo etiam salva libertate poterit praedeterminari.

Nego consequentiam. Nam ut ibidem observat Doctissimus eius Scholiastes, non dicit Doctor voluntatem remanere simpliciter liberam, etiam quando a superiori causa determinatur; oppositum enim ibidem affirmat numero 12. dicens voluntatem Beati non remanere proxime liberam ad peccandum per causam extrinsecam, videlicet, per voluntatem Dei praevenientem illam voluntatem, ut semper continuet actum fruendi, et ita numquam possit potentiam suam remotam non fruendi, vel peccandi reducere ad actum: siquidem numquam causa secunda praeventa a causa superiori agente ad unum oppositum, potest potentia propinqua exire in aliud oppositum. Sed tantum contendit Doctor, quod voluntas equidem determinari possit a causa superiori, non vero ab ulla causa inferiori. — Vel dico Doctorem intelligendum esse de determinatione obiectiva, non vero formali, aut efficiente. Triplex enim in praesentiarum distingui potest determinatio: una quidem obiectiva, quae fit per obiectum praestantissimum, et summa ac mira suavitate voluntatem ad se alliciens et moraliter pertrahens; qualiter Beati determinantur ab obiecto beatifico. Alia formalis, quae fit per aliquid intrinsecum inclinans voluntatem ad actum; qualis est determinatio qua fit per habitus virtutum, aut vitiorum. Altera denique efficiens, quae fit per causam efficientem et influentem in ipsam voluntatem, ut eam ad operandum determinet et applicet; qualiter Thomistae censent nostram voluntatem a Deo praedeterminari: ergo nihil ipsis suffragatur, imo directe in eos militat Subtilis Doctor.

Obiiciunt 2. Deus cum sit primum liberum et tale per essentiam, ac supremum habeat in nostras voluntates dominium, omnem liberam illarum determinationem, quae est libertas per participationem, eminentissimo et perfectissimo modo in se continet: ergo potest illam causare et efficere sine libertatis dispendio, ut voluntas humana quatenus est secundum liberum et secundum determinans, ad suos actus liberos se determinet. Consequentia patet; causa enim efficiens potest producere effectus, quos virtualiter, aut eminenter praecontinet. — Confirmatur: Dominium divinum ita est summum, ac perfectum, quod quidquid potest creata virtus et dominium, potest et Deus et multo amplius, ac perfectiori modo: sed voluntas creata ratione dominii, quod habet in suos actus liberos potest salva libertate seipsam determinare et applicare ad suos actus liberos eliciendos: ergo a fortiori Deus id praestare poterit.

Distinguo antecedens. Deus ut supremum liberum virtualiter et eminenter continet liberas nostrae voluntatis operationes ab ipso causandas per concursum simultaneum et per modum causae generalis et independentis, concedo: per praemotionem et praedeterminationem physicam, nego: similiter distinguo consequens: potest determinationem nostrae voluntatis causare per aliquid praevium et antecedens prioritate naturae et causalitatis illam determinationem activam nostrae voluntatis, nego: per aliquid concomitans et concurrens cum ipsa voluntate se determinante, concedo: nec enim ita Deus habet dominium absolutum et despoticum in nostras voluntates ut eas etiam repugnantes huc, aut illuc vertat; sic enim eas etiam necessitaret, quod repugnat naturae ipsius voluntatis intrinsece liberae, necnon et divinae ordinationi: siquidem Ecclesiast. 15. Deus ab initio constituit hominem, et reliquit eum in manum consilii sui. Et apposui tibi ignem et aquam ad quodcumque volueris porrige manum.

Ad confirmationem. Negari posset maior: si enim Deus posset quidquid potest creata virtus et dominium liberum, sequeretur ipsum peccare posse et a bono, vero exorbitare, id enim potest ex propria virtute et libertate creata voluntas. Verum eam distinguo: Deus potest quidquid creata virtus in ratione causae moventis et cooperantis, concedo: in ratione praecurrentis et praedeterminantis, nego: et concessa minore, similiter est distinguendum consequens.

Instabis. Atqui Deus revera absolute potest nostras voluntates praedeterminare et praevenire earum determinationem: ergo nulla solutio. Probatur antecedens ex S. August. lib. De correptione et gratia c. 14. ubi cum variis probasset Deum per omnipotentissimam voluntatem suam quocumque libuerit hominum voluntates flectere, uti variis exemplis demonstrat, maxime vero exemplo populi Iudaici Saulem et Davidem in Reges ex Dei ordinatione eligentis et instituentis; tandem concludit: Si ergo cum voluerit Reges in terra Deus constituere, magis habet in potestate voluntates hominum quam ipsi suas, quis alius facit ut salubris sit correptio et fiat in correpti corde correctio, ut coelesti constituatur in regno? Ergo, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico non eam ibi fuisse sancti Augustini sententiam; solum enim ibidem contendit August. Deum pro libito et ex infinita sua auctoritate et sapientia etiam sibi repugnantes hominum voluntates congruum in finem ordinare, ut ipsemet ibidem indicat; cum enim dixisset: Sic velle aut nolle in volentis, aut nolentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec non superet potestatem, subdit: de his enim qui faciunt quod non vult, facit ipse quod vult. Ut inde demonstret S. Aug. homines etiam a pravis et perditissimis hominibus exagitatos patienter et fortiter agere debere, utpote cum ipsis nihil praeter divinam voluntatem eveniat, quae cum summo in homines gaudeat imperio, etiam id assequitur ut prava eorum voluntatis molimina etiam in propriam suam gloriam, hominumque salutem cedant. — Vel dico Augustinum esse ita intelligendum cum ait de his qui faciunt, quae non vult et facit quae vult: idest quantum ad illos qui resistunt eius voluntati invitanti eos ad morum suorum correctionem de qua ibi loquitur, illos subiicit suae voluntati punienti, et damnanti eos in ignem aeternum; unde sic facit de iis quod vult. Quod aliis verbis explicat D. Thomas 1. p. q. 19. art. 9.

Impossibile est, inquit, quod divina voluntas suum effectum non consequatur, unde quod recedere videtur a divina voluntate secundum unum ordinem, relabitur in ipsam secundum alium: sicut peccator qui quantum est in se recedit a divina voluntate peccando secundum unum ordinem, incidit in ordinem divinae voluntatis dum per eius iustitiam punitur.

Sic ergo S. Augustinus intelligi potest quod Deo volenti salvum facere nullum ei resistit arbitrium: quia nempe, si non exequitur suam voluntatem salvando eum quem invitat ad salutem, exequitur eam puniendo eum, qui non vult salvus fieri. Quod confirmatur ex eodem Augustino; dixerat enim prius:

Putant ergo homines se corripi quando peccant, nec de ipsa correctione contra gratiam argumententur, nec de gratia contra correptionem: quia et peccatis iusta poena debetur, et ad ipsam, scilicet iustam poenam, pertinet iusta correctio quae medicinaliter adhibetur, etiam si salus aegrotantis incerta est; ut si is qui corripitur ad praedestinatorum numerum pertinet, sit ei correctio salubre medicamentum, si autem non pertinet, sit correctio poenale tormentum.

Dices 3. Inferiora perficiuntur per subordinationem et coniunctionem ad superiora; ut patet in Luna, quae illuminatur et perficitur per coniunctionem ad Solem; in fluviis, qui crescunt et augentur dum reluunt in Oceanum; et in creaturis intellectualibus quae sanctificantur et beatificantur per amorem et coniunctionem ad Deum: sed per decretum praedeterminans et motionem efficacem voluntas nostra Deo ut primo libero actu subordinatur et coniungitur fonti, ac principio totius libertatis creatae; efficaciae scilicet infinitae divinae voluntatis. Ergo tantum abest ut per praemotionem et praedeterminationem laedatur humana libertas, imo servatur et perficitur.

Distinguo maiorem. Inferiora perficiuntur per coniunctionem realem et physicam ad superiora, nego: per quamdam eorum imitationem et adumbrationem, concedo. Ad minorem dico, voluntatem creatam coniungi Deo ut primo libero non per praeviam Dei motionem et determinationem physicam; sed per imitationem divinae libertatis cuius creata libertas est quaedam participatio; ita quod quemadmodum divina libertas in eo consistit, quod Deus ita seipsum determinet ut a quocumque agente extrinseco determinari non possit: unde S. Thomas in 2. dist. 25 q. 1. art. 1. ad 1. probat in Deo esse liberum arbitrium: Quia determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso: sic de ratione libertatis creatae erit, quod voluntas ita seipsam determinet, ut a quocumque alio non possit praedeterminari, nec efficaciter praemoveri. Plura alia obiciunt Thomistae, sed eis iam fecimus satis in Physicis.

Conclusio tertia. — Recte conciliari potest liberum hominis arbitrium cum infallibili divinae Praedestinationis certitudine, affirmando eam fieri per decretum praesupponens divinam praescientiam de futura hominis cooperatione et perseverantia finali in gratia. Haec per se patet, et Probatur: Per id facile concordat humana libertas cum Praedestinationis certitudine, per quod salvum et integrum stat hominis arbitrium: sed ita fit per praefatum decretum: ergo, etc. Probatur minor: per illud namque decretum praesupponens praescientiam Deus ab aeterno nihil statuit infallibiliter ex voluntate humana futurum, nisi praecognita et praevisa libera eius determinatione et cooperatione: sed per hoc liberum stat hominis arbitrium, non autem praevenitur, nec ullatenus coarctatur: ergo, etc.

Hanc ipsam veritatem diserte tuetur et affirmat S. Anselmus lib. De concordia praescientiae et praedestinationis Dei cum libero arbitrio cap. 2. ubi cum dixisset: Aliqua praesciri aperte futura per liberum arbitrium sine omni repugnantia; unde veritas quoque evidens et ratio docet praedestinari similiter per liberum arbitrium quaedam futura absque inconvenientia; subdit: Quamvis necesse sit fieri, quae praesciuntur et quae praedestinantur, quaedam tamen praescita et praedestinata non eveniunt ex necessitate, quae praecedit rem et facit, sed ea, quae rem sequitur; et infra:

Sicut praescientia, quae non fallitur, non praescit, nisi verum; sed erit aut necessarium, aut spontaneum; ita Praedestinatio, quae non mutatur, non praedestinat, nisi sicut est in praescientia. Et quemadmodum quod praescitur licet in aeternitate sit immutabile, tamen in tempore aliquando antequam sit mutari potest: ita est per omnia de Praedestinatione. Patet igitur ex his, quae dicta sunt, si bene considerentur, quia nec Praedestinatio excludit liberum arbitrium nec liberum arbitrium adversatur Praedestinationi.

Haec patebunt evidentius et firmabuntur in Sectione sequenti, ubi demonstrabimus Praedestinationem fieri intuitu et ex praevisione bonorum operum.