Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Cognitio, qua Deus res possibiles percipit, idcirco Scientia simplicis intelligentiae dicitur, quod Deus speculative res illas intueatur absque ullo ordine ad earum productionem et existentiam. Circa hanc autem cognitionem divinam duo maxime occurrunt resolvenda: Primum quidem, an creaturae possibiles prius ex se sint intelligibiles et aliquod in seipsis habeant esse, quam ab intellectu divino intelligantur. Secundum, qualiter et in quo divinus intellectus res illas possibiles percipiat.

Notandum 1. Quantum ad praesentis Quaestionis resolutionem, triplex creaturarum esse posse distingui: Primum quidem esse virtuale et eminentiale, quod habent in Essentia et Omnipotentia divina, quae potest eas repraesentare et producere. Secundum esse cognitum et obiectivum, quod habent in Intellectu divino res omnes ab aeterno cognoscente. Tertium denique esse entitativum, quod habent in seipsis dum vere et realiter existunt. Hic non est sermo de esse entitativo, neque etiam de esse virtuali et eminentiali, quod non est proprium et formale esse creaturarum, sed est ipsummet esse divinum, seu ipsamet divina Essentia, quatenus nimirum est primum ens, caeterorumque entium principium. Unde sicut esse caloris in Sole, nihil est aliud, quam ipsum esse Solis, ut potentis producere calorem, ita pariter esse virtuale creaturarum in Deo non est distinctum ab esse divino, sed est ipsamet divina virtus, qua Deus creaturas producere potest. Solum itaque hic est sermo de esse cognito, quod habent in Intellectu divino. Advertendum est autem hoc esse cognitum dupliciter usurpari. Primo quidem pro ipsa divina cognitione, qua Deus creaturas possibiles cognoscit. Secundo vero pro illa denominatione extrinseca veluti resultante in creaturis ex hac divina cognitione et a qua creaturae denominantur cognitae, sicut paries a visione dicitur visus. Hic autem non loquimur de priori esse cognito. Certum est enim illud esse vere reale, eo quod sit ipsamet divina cognitio, in qua creaturae comprehenduntur. Quo fit ut dicantur viventes in Verbo, iuxta illud Ioannis: Quod factum est, in ipso vita erat, Vita, inquit Augustinus, creatrix, quia cognitio Dei est realiter vita creatrix. Solum itaque hic est sermo de esse obiectivo secundo modo usurpato.

Notandum 2. Triplicem distingui posse rerum possibilitatem ex Doctore Subtili in 1. dist. 2. q. 7. et alibi, nimirum Logicam, Metaphysicam et Physicam. Prima est non repugnantia rerum ad existendum, seu ut loquitur n. 10., Possibile Logicum est modus compositionis formatae ab intellectu, illius quidem cuius termini non includunt contradictionem. Secunda possibilitas dicitur ab eodem Doctore in 2. dist. 12. q. 1. illud esse obiectivum, quo res percipi potest et esse obiectum potentiae cognoscentis. Tertia denique est illud esse creaturarum, dicens respectum ad Omnipotentiam divinam, a qua possunt produci. De sola possibilitate Metaphysica movetur praesens quaestio, non vero de caeteris.

Notandum 3. Ex eodem Doctore in 1. dist. 13. quaest. unica, n. 5. in detegenda rerum possibilitate distingui posse tria naturae instantia, in quorum primo divinus intellectus producit creaturas in esse intelligibili et obiectivo, eas scilicet concipiendo secundum illud esse, quod realiter habere possunt, si producantur. In secundo creatura concipi potest habere esse possibile seipsa: *Quia, inquit Doctor, seipsa formaliter non repugnat sibi esse, et seipsa formaliter repugnat sibi habere esse necessarium ex se, in quibus duobus stat tota ratio possibilis. In tertio denique, creatura dicit respectum ad Omnipotentiam divinam, a qua produci potest. In primo instanti habet possibilitatem Metaphysicam, in secundo Logicam, in tertio vero Physicam: seu ut loquitur ibidem Doctor n. 6.: in priori instanti creaturae habent esse possibile principiative ab intellectu divino, in secundo habent esse formale possibile a seipsis, in tertio habent esse completum possibile a respectu quem dicunt ad Omnipotentiam divinam.

Verum an ita res sese habeat, non consentiunt Doctores. Primo namque Henricus Quodlib. 8. q. 1. et 9. tribuit creaturis aliquod reale esse essentiae aeternum, ratione cuius creaturae dicuntur intelligibiles et ab intellectu divino cognoscuntur: quam sententiam in Wiclefo, ut errorem pessimum refert et damnat Waldensis lib. 1. Fidei, cap. 8. quem pariter errorem Doctori Subtili perperam affingunt Caietanus prima parte quaest. 14. art. 5., et Bannes, q. 10. art. 3.

Secundo Suarez disp. 30. metaphysica sect. 17. duplicem distinguit rerum possibilitatem, unam Negativam, quae est non repugnantia rei, ut producatur; alteram Positivam, quae consistit in quadam extrinseca denominatione proveniente ab omnipotentia Dei, a qua creaturae denominantur formaliter possibiles. Priorem dicit creaturas habere ratione prius quam intelligantur a Deo; posteriorem vero dum cognitae sunt. Tertio Aureolus noster in 1. dist. 30. art. 4. affirmat esse possibile creaturarum, non aliud esse quam virtuale, seu esse causae potentis eas producere. Denique Vasquez 1. parte, disp. 104. cap. 4. et 5. necnon et omnes pene caeteri Recentiores dicunt creaturas esse possibiles, saltem incomplete, independenter ab intellectu divino. Quid autem verius sit, ut appareat, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, an creaturae habuerint aliquod esse reale possibile ab aeterno. Secundum a quo praecise habeant primum sui esse possibile distinctum ab Essentia divina: an videlicet a seipsis, an autem ab intellectu divino. Tertium quidnam sit formaliter illud creaturarum esse possibile.

Conclusio prima. — Res possibiles nullum prorsus habent esse reale, formale, ab aeterno. Haec est expressa Doctoris sententia in 1. dist. 36. quam probat contra Henricum septem rationibus, quarum praecipua deducitur ex rerum creatione. Quidquid creatur producitur ex nihilo; sed creaturae formantur per creationem: ergo producuntur ex nihilo; sicque ante suam creationem nihil erant, adeoque nullum habuerunt esse reale. Confirmatur; quia sicut illud, quod praesupponit materiam ex qua producitur, non censetur produci per creationem, sed per eductionem aut generationem, sic nec illud censetur creari ex nihilo, cuius aliquod esse reale praesupponitur.

Replicat Henricus. creationem fieri quidem ex nihilo existentiae, ita ut quod creatur, non fuerit prius existens, non vero ex nihilo essentiae, ita ut quod creatur, verum esse antea habuerit.

Sed contra. sic urgeo cum Doctore: creatio est productio a non esse ad esse simpliciter; atqui id quod suum supponit esse reale non producitur ad esse simpliciter, sed tantum ad esse secundum quid, videlicet ad esse existentiae: ergo quod creatur nullum esse reale supponit, alioquin, inquit Doctor, Creatio minus erit productio simpliciter, quam sit Alteratio, ubi est productio saltem alicuius quantum ad esse absolutum.

Adde. quod existentia est tantum modus rei: ergo si res producatur tantum secundum existentiam, non producetur secundum esse simpliciter.

Secundo: Illud esse reale, si quod ab aeterno haberent creaturae, vel esset a Deo communicatum, vel non. Non primum, quia Deus non communicat esse, nisi per productionem, productio autem terminatur ad rem existentem, et sic illae creaturae possibiles fuissent existentes ab aeterno, quod est contra fidem. Non etiam secundum, quia totum esse creaturae est a Deo participatum et dependens.

Replicant aliqui Moderni. totum esse creaturarum, esse quidem dependens et participatum quantum ad existentiam, non vero quantum ad essentiam.

Contra. existentia est tantum modus rerum creatarum: ergo si res creatae tantum dependeant a Deo secundum existentiam, dependent tantum secundum aliquem sui modum, et consideratae secundum se, absolute a Deo sunt independentes. Deinde, si creatura tantum a Deo dependeat quoad suam existentiam: ergo erit ens essentialiter independens, essentia enim eius a nullo dependebit. Denique, creaturarum essentiae aeque viderentur necessariae, ac Essentia divina, quae a nullo dependet: sed has et similes consequentias admittere Christianos dedecet: ergo et id unde inferuntur.

Tertio: Si creatura ante sui productionem habeat esse essentiale reale, sequitur illam non posse annihilari, sicut enim, inquit Doctor, esse reale essentiae praesupponeretur creationi, pari ratione remaneret post annihilationem. Illud autem, cuius essentia realiter manet post eius corruptionem, minus censeri debet annihilari, quam illud cuius materia permanet; illa enim essentia realiter subsistens magis est esse proprium rei, quam sit materia, quae ante corruptionem illius erat pars constitutiva.

Denique: alias rationes subiicit Doctor arguens ad hominem contra Henricum. Primo si creaturae haberent esse reale essentiale ab aeterno, sequeretur aliquid esse necessarium praeter Deum, cum enim essentiae rerum sint invariabiles et necessariae, si verum haberent esse reale ab aeterno, etiam esset aliquid essentialiter necessarium praeter Deum. Secundo cum intellectus divinus sit causa naturalis, et agat naturaliter, quae producit immediatiora etiam perfectiora producit, quia producit illa secundum omnem suam activitatem et foecunditatem: ergo cum intellectus divinus producat rationes ideales et ipsas essentias in ratione essentiae, sed prius rationes ideales, quam essentias, quia essentiae in tantum fiunt in quantum exemplatae sunt; ergo illae ideae haberent verius et perfectius esse, quam ipsae essentiae, et sic essentiae non erunt reales. Alias rationes vide apud ipsum Doctorem ibidem.

Dices 1. Illud verum habet esse reale, cuius veritas realis est ab aeterno; sed essentiae creaturarum veritas realis est ab aeterno, haec enim propositio, Homo est animal rationale, est vera ab aeterno: ergo pariter essentia hominis per illam propositionem significata, est realis ab aeterno.

Nego maiorem. Entia enim fictitia etiam habent veritatem ab aeterno, nec tamen veram entitatem: inde patet minoris falsitas. Pari namque modo possem inferre, Chymaera est ens fictitium et impossibile, est verum ab aeterno: ergo chymaera est realis ab aeterno, qua illatio prorsus nulla est, adeoque a veritate rei non licet illius realitatem inferre. — Vel dico cum sancto Thoma 1. part. q. 10. a. 3. ad 3. hanc propositionem esse veram quatenus res significata erat obiective in mente divina, non autem subiective, seu realis in se. Cui consentit Doctor supra citato n. 11. dicens:

Cum dicis ultra: ergo non est eius definitio nisi sit existens, nego istam consequentiam, quia definitio est distincta cognitio definiti secundum eius omnes partes essentiales, distincta autem cognitio potest esse alicuius, licet ipsum non sit ens ratum; et non sequitur: ens ratum definitive intelligitur: ergo ens ratum est.

— Vel dico cum eodem Doctore in 1. dist. 3. quaest. 4. n. 18. veritates necessarias rerum, esse et videri in Deo, quatuor modis: Primo, ut in obiecto proximo, quia intellectus divinus dat esse intelligibile creaturis ab aeterno, in cuius virtute necessario relucent immutabiliter. Secundo, ut in continente obiectum proximum, quia intellectus divinus instar libri continet illa intelligibilia, quae dici possunt lux aeterna secundum quid. Tertio, sicut in aliquo, virtute cuius movet obiectum, quia sicut intellectus divinus producit alia a se in esse intelligibili, ita dat rationem obiecti, qua movet. Quarto, ut in obiecto remoto cognito, quia Essentia divina est primum principium speculabilium et ultimus finis practicabilium et sic veritas rerum stare potest ab aeterno, quamvis res verae non sint reales in seipsis.

Instabis. Scientia qua Deus cognoscit essentias creaturarum, ab aeterno est realis: ergo obiectum cognitum est reale. Patet consequentia, tum quia correlata sunt simul natura: ergo simul natura sunt Deus cognoscens creaturas et creaturae cognitae. Tum quia scientiae specificantur ab obiecto.

Concedo antecedens, sed nego consequens. tum quia realitas Scientiae divinae non desumitur ab obiecto secundario, quales sunt creaturae, sed ab obiecto primario, idest ab Essentia divina: tum quia ut, infert Doctor num. 6. ex D. August. lib. 5. in Genes. 7. Non aliter novit Deus facta quam fienda. Praecognovit igitur esse existentiae, sicut esse essentiae et tamen propter istam relationem fundatam, non concedit aliquid esse existentiae fuisse verum esse ab aeterno: ergo pari ratione non est concedendum de esse essentiae.

Dices 2. Ex Aristotele et aliis Philosophis, essentiae rerum sunt aeternae, invariabiles, ingenerabiles et incorruptibiles: at tales non essent si nihil reale ab aeterno haberent, etc.

Distinguo maiorem. Sunt aeternae secundum esse entitativum, nego; secundum esse ideale, obiectivum virtuale, quod habent in intellectu divino et in omnipotentia divina, concedo. Et similiter distincta minore, neganda est consequentia. Itaque, quod creaturae dicantur aeternae et ingenerabiles secundum essentiam, non vero secundum existentiam, haec non ita debent intelligi, quasi illae producerentur in tempore secundum existentiam solum; certum est enim totum quidquid in eis est, vere produci et generari, sive sit essentia, sive proprietas, sive existentia. Sed ita haec sunt intelligenda, quod conceptus obiectivus et praedicata essentialia rerum abstrahant ab existentia et sint omnino invariabilia, ita ut sive homo existat, sive non, vera semper sit haec propositio, Homo est animal rationale.

Dices 3. Quod ponitur in linea praedicamentali reale est, realitas enim est una e conditionibus ad rationem praedicamenti: sed creaturae ponuntur in linea praedicamentali, etiam antequam existant et quatenus sunt possibiles, imo necessario abstrahere debent ab existentia, ut in praedicamentis reponantur: ergo quatenus possibiles vere sunt reales.

Distinguo maiorem. Debet esse reale, vel obiective, vel entitative, concedo; entitative solum, nego. Ad minorem dico, creaturas possibiles non esse quidem reales entitative et formaliter in seipsis, sed tantum obiective, idealiter et in intellectu divino, quod sufficit ut reponi possint in praedicamentis.

Conclusio secunda. — Primum esse distinctum creaturarum est ab intellectu divino. Ita Doctor Subtilis pluribus, sed maxime in 1. dist. 43. n. 5. ubi sic loquitur:

Per ipsum potentiam, sub ratione qua est omnipotentia, non habet obiectum, quod sit primo possibile, sed per intellectum divinum producentem in primo instanti illud in esse intelligibili et intellectus non est formaliter potentia activa, qua Deus dicitur formaliter omnipotens, et tunc res producta ab intellectu divino in esse tali scilicet intelligibili in primo instanti naturae, habet seipsa esse possibile in secundo instanti naturae.

Quibus Doctor diserte significat creaturas habere primum suum esse ab intellectu, nimirum esse cognitum. Secundo habere ex se non repugnantiam ad existendum, quam non repugnantiam comitatur relatio rationis ad omnipotentiam potentem illas producere, sicque hanc non repugnantiam comitatur, vel sequitur illarum esse possibile formale et completum.

Probatur primo. auctoritate S. Augustini lib. 5. De Genesi ad litteram cap. 18. ubi ait:

Haec visibilia antequam fierent, non erant, quomodo ergo nota Deo erant, quae non erant? Rursus: quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant, non enim quidquam fecit ignorans? Nota ergo fecit, non facta cognovit, proinde antequam fierent, et erant: erant in Dei scientia, non erant in sua natura.

consequenter ex mente S. Augustini creaturae possibiles nullum habent aliud esse praeter esse obiectivum, quod habent in essentia, seu in intellectu Dei, si quod enim aliud esse haberent, maxime esse essentiale: sed illud excludit S. Augustinus dicendo res non fuisse aliquid in propria natura et per consequens neque in propria essentia, quia essentia et natura idem sunt.

Probatur etiam ratione. Illud omne esse, quod habent creaturae, cum non sit nec in seipsis, nec a seipsis, producitur vel ab intellectu, vel a voluntate Dei; sed primum esse creaturarum non producitur a voluntate: ergo ab intellectu Dei.

Probatur minor. illud esse quod habent creaturae a voluntate et omnipotentia Dei ab aeterno, est esse volitum et futurum: sed ante illud esse volitum et futurum, creaturae prius habent esse possibile et intelligibile, nihil enim volitum quin sit praecognitum, nihilque futurum decernitur, quin prius sit possibile: ergo primum esse possibile, quod habent creaturae, non est a voluntate, sed ab intellectu Dei.

Deinde, si creaturae ante divinam intellectionem haberent aliquod esse, maxime vel a se, vel a Deo: sed non a se, ut iam probatum est, alioquin non essent creaturae: ergo totum quod haberent esse, haberent a Deo. Sed nullum habere esse possunt a Deo ante divinam intellectionem, quia si maxime illud haberent, vel per emanationem, vel per productionem. Non primum, nihil enim emanat a Deo, nisi quod divinum est et ab Essentia divina realiter indistinctum, quales sunt divinae perfectiones et relationes originis: creaturae autem, nec sunt quid divinum, nec a Deo realiter indistinctae. Non etiam secundum, prima enim Deitatis operatio tum ad intra, tum ad extra, fit per intellectum, ut constat: ergo primum esse quod habent creaturae est ab intellectu divino.

Denique, maior est foecunditas divini intellectus, quam sit faecunditas intellectus creati: sed intellectus creatus tribuit esse cognitum rebus quas intelligit. Sicut enim lapis visus habet esse visum per visionem, sic idem lapis cognitus per cognitionem habet esse cognitum; cum hoc tamen duplici defectu: Primo quod illud esse cognitum in intellectu creato non sit primarium esse, sed secundarium, quia intellectus creatus supponit suum effectum, non vero efficit: Secundo illud esse cognitum extrinsecum est rebus; qui defectus in intellectum divinum, utpote perfectissimum, cum cadere nequeant, consequens est ut creaturas producendo in esse cognito, eas producat secundum illarum esse primarium et intrinsecum, adeoque primum esse quod habent creaturae, necessario debet esse ab intellectu divino.

Dices 1. Possibilitas creaturarum consistit in illarum non repugnantia ad existendum: sed illam non repugnantiam habent a seipsis: ergo etiam habent possibilitatem a seipsis.

Distinguo maiorem. Possibilitas completa consistit in illa non repugnantia cum ordine ad omnipotentiam, a qua creaturae non repugnant produci, concedo; possibilitas prima et inchoata, seu primus conceptus rei possibilis consistit in illa non repugnantia, nego: cum enim non repugnantia sit alicuius rei non repugnantia, necessario supponit conceptum rei, in quo illa non repugnantia fundetur: ergo ut creaturae possibiles dicantur habere non repugnantiam ad existendum, prius supponi debent habere aliquod esse: illud autem esse non possunt habere ab alio quam ab intellectu divino, et consequenter primum suum esse tantum habent ab intellectu divino.

Dices 2. Scientia speculativa non producit suum obiectum, sed supponit: atqui scientia qua Deus cognoscit creaturas possibiles est speculativa: ergo eas creaturas possibiles non producit, sed supponit.

Distinguo maiorem. Scientia speculativa non producit suum obiectum in esse reali et entitativo quod habeat in se, concedo; non producit in esse intelligibili quod habeat in intellectu, nego; quia, inquit Doctor num. 6. Etsi aliquid non sit, potest tamen a nobis intelligi, et hoc sive eius essentia sive existentia, et tamen non propter intellectionem nostram ponitur quod illud habeat verum esse existentiae. Nec etiam est differentia aliqua quoad hoc, ut videtur inter intellectum nostrum et divinum, nisi quod intellectus divinus producit illa intelligibilia in esse intelligibili primo, noster non producit primo.

Urgent iterum. Res sunt prius intelligibiles in Essentia divina quam ab intellectu divino intelligantur: ergo non solum habent esse cognitum. — Distinguo antecedens, cum nostro de Bassoli in 1. distinctione 36. quaestione 1. articulo 2: sunt prius intelligibiles formaliter et distincte, ita ut in ipsa praeluceant velut in speculo, nego antecedens; sunt prius intelligibiles virtualiter indistincte tamquam effectus in sua causa, concedo antecedens. Ad hoc autem ut aliquid dicatur intelligibile formaliter loquendo, debet actu repraesentari, vel in seipso, vel in specie, qualiter non sunt res possibiles in essentia, priusquam intelligi supponantur.

Urgebis. Si creaturae producantur in esse possibili et diminuto a cognitione Dei, consequens est quod quando Deus seipsum cognoscit, imo etiam quando creaturas iam existentes cognoscit, illas producat in esse possibili et diminuto: sed falsum consequens: ergo et antecedens.

Nego maiorem. ut enim revera divinus intellectus res producat in esse diminuto et possibili, nullum res cognita praesupponere debet esse, adeoque cum Deus vel seipsum, vel creaturas iam existentes cognoscit, nullatenus se, aut creaturas cognitas producere debet in esse cognito et possibili et diminuto.

Conclusio tertia. — Illud ens possibile cognitum formaliter in se consideratum et quatenus concipitur ut quid distinctum ab Essentia et Intellectu Dei, non est aliquid reale. Haec est expressa Doctoris sententia in 1. dist. 36. quaest. unica, in responsione ad secundum, ubi ait:

dico quod productio ista in esse cognito, est in esse alterius rationis ab omni esse simpliciter, et non est relatio rationis tantum, sed etiam fundamenti absoluti, non quidem secundum esse essentiae, vel existentiae, quod est verum esse; sed secundum esse diminutum, quod esse est esse secundum quid, etiam entis absoluti, quod tamen ens absolutum secundum istud esse diminutum, concomitatur relatio rationis.

Ibidem dist. 13. quaest. unica, ait:

ens rationis tantum habet esse in intellectu, quia ens rationis non causatur ab obiecto nisi in quantum cognitum, et ut sic non habet esse nisi in intellectu, quod est ens diminutum, ex 6. Metaphys.; nihil autem secundum quod ens diminutum est, est propria ratio entis veri.

Et in dist. 36. n. 10., ubi cum dixisset illud esse diminutum productum ab intellectu divino, habere rationem entis non respectivi, sed absoluti, ait:

quod tamen ens absolutum secundum istud esse diminutum, concomitatur relatio rationis. Exemplum huius, si Caesar annihilatus esset et tamen esset statua Caesaris, Caesar esset repraesentatus per statuam. Illud esse repraesentatum est alterius rationis ab omni esse simpliciter, sive essentiae, sive existentiae, nec est esse diminutum Caesaris, quasi aliquid Caesaris habeat hoc esse et aliquid non. Sicut Aethiops est diminute albus, quia aliquid eius est vere album et aliquid non; sed totius Caesaris et eius esse a causa sua est verum esse existentiae et essentiae, cuius totius secundum totale esse suum est illud esse secundum quid, et in ipso secundum istud esse secundum quid potest esse aliqua relatio ad statuam.

Quibus Doctor significat quod quemadmodum repraesentatio formalis Caesaris nihil reale importat nec in statua, nec in Caesare, ita nec illud esse diminutum repraesentativum creaturarum nihil reale significat nec in se, nec in ipsis creaturis.

Deinde, illud est purum ens rationis, quod tantum habet esse obiective in intellectu divino eo modo, quo secundae intentiones habent esse in intellectu creato: sed illud esse diminutum nullum aliud habet esse quam obiectivum in intellectu Dei: ergo est formaliter in se ens rationis.

Denique, si illud esse obiectivum aliquid realitatis haberet, maxime vel secundum essentiam, vel existentiam: sed neutrum dici potest. Non primum, quia ut iam probatum est, creaturae nullum in se habent esse reale ab aeterno; neque etiam secundum, quia creaturae ut possibiles et secundum illud esse cognitum, nullam existentiam habent in se: ergo sunt purum ens rationis.

Dices 1. Creaturae possibiles et in esse cognito aliquid habent supra chimaeram, huic enim repugnat existere, illis vero non: sed chimaera est ens rationis: ergo creaturae secundum illud esse possibile et obiectivum non sunt ens rationis.

Negat maiorem Doctor supra laudatus num. 14. dicens:

prima igitur omnino ratio et non reducibilis ad aliam quare homini non repugnat esse, est quia formaliter est homo, et hoc sive in re realiter, sive in intellectu conceptibiliter; et prima ratio quare chimaerae repugnat esse est chimaera in quantum chimaera. Aliter igitur inest illa negatio nihileitatis homini in aeternitate et chimaerae, et tamen non propter hoc est unum magis nihil altero.

Huius responsi praemiserat rationem num. 13. dicens negationem alicuius inesse alteri, vel propter solum defectum causae producentis illud, vel propter repugnantiam quam habet ad illud suscipiendum. Priori modo albedo negatur de pariete non albo. Posteriori negatur de Angelo, et in hoc casu paries non albus non est minus nihil albedinis quam Angelus. Et ratio, inquit, quare non magis est haec negatio quam ista, est quia quaelibet negatio negat totam affirmationem sibi oppositam ex quacumque ratione sit talis. Tam enim verum est dicere paries niger non est albus, quam Angelus non est albus. Idem dicendum a simili de creaturis possibilibus et de chimaera, quia ens reale de utroque ab aeterno vere negatur.

Dices 2. Ens rationis est id, quod fingitur ab intellectu ad modum entis realis cum non sit ens reale: sed ens possibile ita fingi non potest ab intellectu divino: ergo non est ens rationis. Maior patet ex Logica. Minor probatur: talis enim fictio cum summam imperfectionem importet, tribui nequit intellectui divino omnimode perfectissimo.

Distinguo maiorem. Ens rationis pure fictitium, ita fingitur ab intellectu creato, concedo; ens rationis per quamdam resultantiam alicuius operationis, nego. Ad minorem dico, illud ens possibile, seu diminutum non quidem fingi ab intellectu divino, nec ab eo fabricari per veram et realem operationem fictitiam; sed a nobis concipi per modum alicuius entis diminuti resultantis ex infinita cognitione, qua divinus intellectus divinam Essentiam et Omnipotentiam comprehendendo, illarumque vim infinite repraesentativam et productivam intuitive cognoscendo, primum concipit creaturas in esse possibili, seu illas non repugnare, ex quo conceptu exurgit denominatio entis cogniti, quae est ens rationis, quaeque resultare potest ex cognitione entis, quod potest aliquando esse verum et reale; sicque divinus intellectus efficit ens rationis, non fingendo, sed verum ens concipiendo.

Dices 3. Si creaturae possibiles vere dicantur productae ab aeterno secundum esse diminutum ab intellectu divino, et quod ab aeterno sint ab illo cognitae, pari ratione Essentia divina ab ipso divino intellectu etiam ab aeterno cognita dici posset ab illo producta secundum esse diminutum: sed falsum consequens: ergo etiam antecedens.

Nego sequelam maioris. ut enim aliquid produci possit in esse cognito et habere rationem entis diminuti, necessum est ut prius nullum esse reale, sive essentiae, sive existentiae habeat priusquam cognoscatur ab intellectu divino: sed Essentia divina prius natura quam cognoscatur ab intellectu divino, iam habet esse existentiae in se et formaliter, existentia namque est de Essentia Dei; adeoque ipsa divina Essentia quantumvis cognita ab intellectu divino, non potest habere rationem entis diminuti.

Dices 4. Ex dictis constat Doctorem affirmare illud esse cognitum et ens diminutum esse fundamentum relationis rationis: ergo ex mente Doctoris, vel illud ens diminutum non est ens rationis, vel Doctor sibi ipsi contradicit.

Respondeo. Doctorem idcirco illud ens diminutum appellare aliquid absolutum, quia nimirum concipitur ad modum alicuius formae resultantis ex cognitione veri entis et tribuentis denominationem entis cogniti, quae scilicet forma resultans etiam concipitur ut fundans relationem ad id a quo resultat et ad id quod denominat. Haec tamen forma denominans, et relatio ad denominatum, nihil in se realitatis habent, sed sunt purum ens rationis, non quidem fictum, sed veluti per resultantiam, cum enim ens rationis consurgat ex cognitione veri entis, cumque omnis denominatio entis cogniti sit ens rationis, patet divinum intellectum, intelligendo res possibiles, formare ens rationis non per fictionem, sed per denominationem et resultantiam, eo scilicet modo quo oculus corporeus videndo parietem, dicitur producere Ens rationis per resultantiam, quia nempe esse visum, quod intellectus concipit remanere in pariete post visionem, est purum ens rationis.

Corollarium I. — Ex his collige 1. quam perperam Caietanus et nonnulli Thomistae Subtili Doctori imponant, affirmantes illum in errorem Wicleffi lapsum. Nam ut refert Thomas Waldensis libr. 1. Fidei antiquae cap. 1. in hoc errore Wiclef versabatur, quod triplex esse creaturarum, nimirum intelligibile in intellectu divino, virtuale in causis secundis, et entitativum in genere proprio appellaret esse simpliciter, ita quod esse obiectivum, quod habent creaturae in intellectu divino, tam reale sit ac esse entitativum quod habent in seipsis dum existunt; insuper affirmabat illud esse intelligibile proprie et formaliter esse in Deo. Unde contendebat Deum absolute simpliciter posse dici equum, asinum, etc.; imo et creaturas ratione huius esse intelligibilis, in Deo formaliter existentes, vere Deum appellari posse contendebat; quod utrumque quam a Subtilis Doctoris sententia sit alienum, satis superque patet ex dictis.

Corollarium II. — Collige 2. creaturas non repraesentari actu et formaliter in Essentia divina antequam intelligantur; tum quia ut sic creaturae non continentur in Essentia divina nisi tamquam effectus in causa: atqui effectus non continentur actu in causa, sed solum eminenter et virtualiter: ergo nec actu distincte repraesentantur: tum quia si creaturae haberent esse repraesentatum et intelligibile in Essentia divina priusquam intelligantur, sequeretur eas pertinere ad memoriam Patris, qua est ipsemet intellectus foecundatus obiecto, potius quam ad intelligentiam, quae est intellectus cum intellectione actuali: sed hoc pugnat in mentem Doctoris, qui in 2. dist. 1. qu. 1. affirmat creaturas non habere esse in memoria Patris.

Adde. quod cum iuxta D. Aug. lib. 15 De Trinitate Verbum divinum de tota Patris memoria nascatur, et consequenter ex eo omni quod in memoria Patris actu continetur et repraesentatur; si creaturae relucerent in ipsa memoria Patris, essent rationes producendi Verbum divinum, et hoc vi suae productionis esset similitudo et imago creaturarum, quod an verum sit aperiemus in Tractatu De Trinitate.

Tria sunt maxime in praesenti Quaestione resolvenda: Primum quidem an Deus revera distincte et clare intueatur rerum omnium possibilium quidditates, proprietates et appendices: Secundum, an haec cognitio ad scientiam visionis nullatenus pertineat: Tertium denique, an creaturas illas possibiles intueatur in essentia sua, vel in omnipotentia, vel in ipsamet sua divina scientia: quae ut evidentius innotescant

Notandum 1. In quolibet ente possibili duo debere distingui: Unum quidem, quod dicit in recto; Alterum, quod tantum in obliquo significat. Primum est ipsum ens secundum totam suam entitatem, quam haberet si revera actu existeret; ens enim possibile illud dicitur, quod existere potest, et verum est, quod ens existens secundum totam suam entitatem prius fuit possibile. Secundum autem est duplex illa possibilitas, quam illud ens importat, unam quidem intrinsecam et logicam, quae est non repugnantia rei ad existendum, seu cuius extrema nullam contradictionem involvunt, ut invicem uniantur ad rem aliquam constituendam, puta animal et rationale ad efformandum hominem; aliam autem extrinsecam, quae consistit in respectu et ordine rationis, quem res illae possibiles concipiuntur dicere ad omnipotentiam divinam, a qua produci possunt. Prior possibilitas est veluti radicalis et remota, fons et origo posterioris; idcirco namque divina potentia creaturas possibiles producere potest, quia illae nullam in suo conceptu et existentia contradictionem important.

Notandum 2. Discrimen scientiae simplicis intelligentiae a scientia visionis praecise in eo non consistere, quod idem obiectum cognoscant abstractive et intuitive; utraque enim cognitio Dei intuitiva et penetrativa est; nec ad scientiam intuitivam requiritur, ut res cognoscatur quatenus est existens; sed solum quatenus est praesens sive in se, sive in alio tamquam in medio prius cognitio, sicut v. g. obiectum aliquod videtur intuitive, vel in se, vel in speculo in quo, ut praesens, repraesentatur. Nec etiam utraque scientia discrepat, quod prior terminetur ad non entia, posterior vero ad entia, seu una ad res possibiles, alia ad res actu existentes; utraque enim terminari potest ad res actu existentes, siquidem scientia simplicis intelligentiae in rebus actu existentibus percipit earum possibilitatem; res namque existentes suam adhuc possibilitatem logicam retinent, siquidem revera non habent repugnantiam ad existendum, licet non habeant possibilitatem physicam et ordinem ad omnipotentiam divinam, a qua produci possunt iam de facto sint productae; sicque respectum habent ad ipsam omnipotentiam earum productivam non amplius ut producibiles, sed ut productae sunt. Tota itaque utriusque Scientiae varietas maxime consistit in eo, quod res easdem hac utraque scientia Deus percipiat diverso modo, diversaque ratione.

Notandum 3. Duplex a Philosophis solere distingui medium ducens in cognitionem alterius, unum ut quo, quod vocatur medium incognitum, qualis est species impressa, quae non cognoscitur ut quod, sed solum est ratio cognoscendi obiectum, quod repraesentat: aliud ut quod, quod appellatur medium cognitum, quale est speculum, v. g. quod prius debet videri, quam in eo videantur obiecta, quae repraesentat. Dubium autem est, an creaturae possibiles videantur in Omnipotentia divina distinctius et expressius, quam in essentia, vel in divina scientia tamquam in medio cognito.

Conclusio prima. — Deus res possibiles distinctissime cognoscit quantum ad earum quidditates, proprietates et appendices. Haec est communis et sufficienter probata manet in postrema Quaestione prioris Articuli: nihilominus firmatur iterum hac ratione: Deus est agens productivum rerum per intellectum et voluntatem: sed tale agens cognitionem habet rerum a se faciendarum et productarum: ergo Deus distincte cognoscit res quas potest producere, quasque produxit.

Probatur maior. praestantissimae causae tribuendus est praestantissimus producendi et causandi modus: sed Deus est omnium causarum prima et praestantissima; modusque res producendi praestantissimus fit per intellectum et voluntatem: ergo illa causandi ratio Deo tribuenda est.

Probatur minor. agens per intellectum et voluntatem agit per modum artificis: sed artifex prius rem cognoscit, quam ipsam producat; nam ut ait Aristoteles 7. Metaphysicorum lib. 5., Domus ad extra fit a domo qua intra mentem artificis formata est.

Adde. quod agens per voluntatem, necessario praesupponat cognitionem obiecti, circa quod operatur; nihil enim volitum est quin praecognitum: ergo agens per voluntatem necessario habet praecognitionem rei quam efficit; adeoque cum Deus praestantissime agat per voluntatem et omnia operetur secundum consilium voluntatis suae, necessario praecognoscere debet res a se faciendas.

Confirmatur. ex Apostolo ad Rom. dicente de Deo: Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt: hoc est iuxta communem Interpretum sententiam, Deus aeque novit res possibiles et quae nondum existunt, ac eas quae sunt in rerum natura. Quod rursus comprobat ipsemet Apostolus ad Hebraeos 4.: Non est in illo ulla creatura invisibilis in conspectu eius, omnia autem nuda et aperta sunt oculis eius; et consequenter non ipsum latent creaturae possibiles, easque distincte intuetur.

Dices. Si Deus cognoscat ens possibile quatenus ens possibile est, cognoscit non ens quatenus est non ens: sed Deus non potest cognoscere non ens: ergo nec res possibiles. Maior patet ex praecedenti

Quaestione, in qua probatum est creaturas possibiles formaliter et in seipsis consideratas, non esse aliquid reale, sed purum ens rationis. Minor probatur: Deus non potest cognoscere nisi quod est cognoscibile: non ens autem non est cognoscibile, cognoscibilitas enim est proprietas entis, quae consequenter non potest non enti competere.

Respondeo 1. Quod etsi creaturae possibiles, formaliter et in seipsis consideratae, nihil reale habeant, attamen non sunt purum nihil; concipiuntur enim tamquam exemplaria earum rerum, quae aliquando exiturae sunt realiter, et idcirco aliquam saltem exemplarem habent intelligibilitatem. Secundo, licet illae creaturae, quatenus possibiles, per se formaliter non sint intelligibiles; tamen intelligi possunt in Essentia divina, in qua relucent statim ac productae sunt secundum earum esse diminutum et obiectivum ab intellectu divino: intelligi pariter possunt ex comprehensione divinae Omnipotentiae, ad quam tamquam ad causam illarum in esse reali productivam, habent respectum rationis, quod sufficit ut ab intellectu divino distincte percipiantur, sicut in tertia sequenti Conclusione probabimus.

Conclusio secunda. — Creaturae possibiles cognoscuntur a Deo tantum scientia simplicis intelligentiae. Conclusio patet ex secundo Notabili: in hoc enim scientia simplicis intelligentiae a scientia visionis solum discrepat, quod scientia simplicis intelligentiae versetur circa res quatenus sunt possibiles et in suis causis, et quatenus nullam in suo conceptu formali repugnantiam important ad existendum. Scientia autem visionis feratur circa res praesentes, vel praeteritas, vel futuras, seu ut loquitur sanctus Thomas quaest. 2. De Veritate Art. 9. ad 2., Dicitur scientia visionis in Deo, ad similitudinem visus corporalis, qui res extra se positas intuetur. Unde per scientiam visionis Deus scire non dicitur, nisi quae sunt vel praesentia, vel praeterita, vel futura: sed scientia simplicis intelligentiae etiam est eorum, quae nec sunt, nec erunt, nec fuerunt. Quibus sanctus Thomas aperte fatetur scientiam simplicis intelligentiae a scientia visionis distingui, quod prior versetur circa rerum possibilitatem; posterior vero circa earumdem existentiam.

Nec refert, quod Deus intuitive conspiciat res possibiles, sicque eas habeat praesentes in esse cognito et obiectivo. Haec enim praesentia non sufficit ad rationem scientiae visionis, quae per se postulat terminari ad realem rerum existentiam, sive praesentem, sive praeteritam, sive futuram. Nihilominus non incongrue dici posset scientiam simplicis intelligentiae praecise a scientia visionis distingui, non penes varietatem obiecti, sed penes rationem adaequati et inadaequati; ita quod scientia visionis totaliter et adaequate complectatur omnimodam divinae scientiae latitudinem, eo quod omnis divina scientia per se proprie sit intuitiva: scientia autem simplicis intelligentiae tantum significet et importet inadaequatam et partialem illius divinae scientiae rationem, nimirum quatenus terminatur ad res ut tantum sunt possibiles.

Conclusio tertia. — Creaturae possibiles distincte cognoscuntur in divina Essentia et Omnipotentia, in qua relucent tamquam effectus in causa, potente illas producere et repraesentare. Haec est communis; in eo namque creaturae possibiles cognoscuntur tamquam in medio cognito, in quo distinctum suum habent esse intelligibile, et a quo possunt habere vere suum esse reale: sed utrumque habent, primum quidem in Essentia divina, quae cum vim habeat infinitam repraesentandi quodlibet ens, statim distincte repraesentat creaturas possibiles in earum esse cognito et obiectivo, ac secundum habent ab omnipotentia divina, ad quam tamquam ad causam habent respectum et ordinem rationis, a qua habent quod sint complete et proxime producibiles. Licet enim ex se habeant non repugnantiam ut producantur, non tamen essent proxime producibiles, nec consequenter complete producibiles, si nulla esset causa, quae posset illas producere.

Dices. Quod cognoscitur in Essentia et Omnipotentia, tantum percipitur tamquam in causa generali et universali: sed quod ita percipitur non cognoscitur distincte: ergo vel creaturae possibiles non cognoscuntur in Essentia et Omnipotentia divina, vel non cognoscuntur distincte. Patet minor: cognoscere enim rem in causa universali, nihil aliud est, quam rem in genere et in universali attingere: sed ita rem percipere, non est eam cognoscere distincte et quatenus est tale ens, talibusque specialibus proprietatibus illustratum: ergo, etc.

Distinguo minorem. Cognoscere rem in causa universali concurrente solum et generaliter et in communi ad rerum productionem, sicut Sol v. g. dicitur causa universalis omnium generabilium et corruptibilium, quia concurrit ad quaedam eorum principia communia, sic non est rem distincte cognoscere, concedo: cognoscere vero effectum in causa universali, nedum in genere et universaliter, sed etiam in specie et in individuo concurrente ad quorumlibet effectuum particularium productionem, qualis est omnipotentia divina respectu rerum omnium formabilium, non est rem sic distincte cognoscere, nego: sicut enim Deus per suam Omnipotentiam distincte concurrit ad quarumlibet rerum quantumvis particularium productionem, et cum divina omnipotentia virtualiter et distincte contineat res omnes particulares, consequens est quod intellectus divinus divinam omnipotentiam comprehensive cognoscendo, etiam et comprehendat res ipsas omnes ad quas respectum habet et ordinem.

Dices 2. Si Deus in sua Omnipotentia cognosceret creaturas tamquam in medio prius cognito, sequeretur quod scientia Dei posterior esset, quam attributum Omnipotentiae: consequens est absurdum: ergo Deus non cognoscit creaturas possibiles in sua Omnipotentia. Maior est evidens, obiectum enim formale specificans et medium prius cognitum, debent esse prius cognitione: ergo si Omnipotentia sit medium prius cognitum et cognitionem specificans, prior erit quam ipsa cognitio: hoc autem absurdum est; omnipotentia enim est attributum posterius non solum intellectu, sed etiam voluntate. Deinde, Scientia Dei dirigit omnipotentiam; ergo prior est, quam omnipotentia. Denique, non idcirco Deus est omniscius, quia est omnipotens; si enim per impossibile non esset omnipotens, non propterea sequeretur, quod non esset omniscius.

Distinguo maiorem. Sequeretur quod scientia Dei posterior esset, quam attributum omnipotentiae, quatenus illa scientia terminatur ad suum obiectum primarium, nimirum ad essentiam divinam, nego; ut sic enim considerata est attributum divinum prius ipsa omnipotentia etiam in actu primo operativa: posterior esset omnipotentia in actu primo operativa, quatenus illa scientia terminatur ad obiectum secundarium ab illa omnipotentia producibile, concedo. Itaque Omnipotentia divina considerari potest operativa, vel in actu primo, nimirum quatenus est illa divina virtus, qua Deus alia a se producere potest, et sic prior est intellectu et voluntate Dei quatenus terminatur ad obiecta secundaria et ad creaturas cognitas et volitas: secundo, quatenus illa divina omnipotentia consideratur ut est actu operativa et productiva, et sic posterior est intellectu et scientia; siquidem scientia Dei dirigit illius omnipotentiam operantem in actu secundo, non vero operativam in actu primo; unde sequitur, quod Deus de facto est omniscius respectu creaturarum, quia est omnipotens, et quod si non esset omnipotens non esset omniscius eo modo, quo nunc est.

Instabis. Omnipotentia non completur nisi per scientiam per quam dirigitur: ergo etiam Scientia Dei est prior omnipotentia ut in actu primo operativa, sicque omnipotentia non poterit esse medium cognitum perficiens divinam cognitionem.

Distinguo antecedens. Omnipotentia non completur adaequate in ratione proxime operativae nisi per scientiam sui directivam, concedo; non completur in actu primo in ratione potentiae operativae absolute sumptae, nego; unde scientia divina prior quidem est omnipotentia in actu primo operativa proxime: non est autem prior ipsa omnipotentia absolute sumpta.

Dices 3. Si Deus cognosceret obiecta secundaria in sua omnipotentia tamquam in medio prius cognito, sequeretur illum non cognoscere peccata, entia rationis, et impossibilia; etenim cum divina Omnipotentia nullam habent connexionem, utpote quae ab ea non possunt produci: sed falsum consequens: ergo et antecedens.

Distinguo. Non posset Deus illa cognoscere mediate saltem et indirecte in seipso, quatenus nimirum videt in se causas secundas, a quibus peccata et entia rationis fieri possunt, nego: non posset illa primo cognoscere immediate et directe in illis ipsis, sed solum secundario, concedo. Itaque Deus comprehendendo suam omnipotentiam, etiam comprehensive et intuitive cognoscit illud omne, quod ab ea factibile est; cognoscit pariter quidquid fieri, vel non fieri potest ab ipsis creaturis per suam Omnipotentiam producendis; sicque directe quidem et primo non videt peccata, entia rationis, et impossibilia, sicut videt ipsas creaturas; sed tantum secundario ipsius divina cognitio ad illa terminatur.