Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Celebrem hanc quaestionem nedum agitarunt Doctores Theologi et recentiores quique ex SS. Patribus, sed etiam peritiores Ethnici Philosophi, quorum nonnulli, ut in priori Quaestione observatum est divinam praescientiam cum rerum futurarum contingentia et humana libertate conciliare non valentes, Deo futurorum praescientiam negaverunt: alii vero nullam in rebus esse contingentiam, nullamque in hominibus libertatem, sed omnia coeca quadam necessitate evenire dixerunt. Quibus patet quam sit difficilis, quamque imbecillem humani ingenii captum longe fugiat praesentis Quaestionis resolutio, nisi prius fidei lumine illustretur ac roboretur. Ut itaque haec abdita veritas evidentius effulgeat

Supponendum 1. Praescientiam, quam Deus habet de rebus libere futuris, non esse illorum futurorum effectivam, nec in eorum futuritionem ullatenus influere; imo illam praesupponere, sicut effectus causam sequitur. Haec enim divina praescientia, est actus pure speculativus, immanens in Deo et non operativus ad extra, quo Deus ipse mere contemplatur, et videt obiectum sibi a creatura exhibitum, illud certe non visurus, si a creatura non offeretur: imo et oppositum visurus, si oppositum a creatura fieret. Ita quod illa divina praescientia Deus se habeat instar speculi repraesentantis diversa obiecta et liberos hominum gestus, ac motus ipsi oppositos; aut instar hominis, qui e turri eminenti conspiceret ea omnia, quae in demissa planitie fierent, videretque homines alios in foveam labentes, alios in adversarium digladiantes, alios saltantes, alios aliud agentes: quae certe diversa visio, nullatenus esset causa diversarum illarum actionum, imo illae diversae actiones essent causa illius diversae visionis. Itaque proportione servata, eodem modo de divina praescientia ratiocinandum est; cum enim divinus intellectus de se sit indifferens ad cognoscendam rei futuritionem, vel non futuritionem, veluti determinatur ad videndam futuritionem per rem ipsam, quae revera futura est, supposito decreto divino: unde potius res futurae dici possent causae divinae praescientiae, quam praescientia dicatur causa futurorum; ut aperte docent SS. Patres Graeci: Origenes quidem l. 3. in Epist. ad Rom. explicans illa verba cap. 8. Quos praescivit et praedestinavit, ubi sic ait: In praescientia Dei, neque salutis, neque perditionis nostrae causa consistit. Non enim propterea erit aliquid, quia id scit esse futurum; sed quia futurum est, scitur a Deo antequam fiat. Nam etsi fingimus Deum non praenoscere aliquid futurum, sine dubio erit.

Idem Iustinus Martyr quaestione 58. ad Orthodoxos, ubi proferens rationem cur praescientia Dei non fuerit causa peccati Adae et Angelorum, sic loquitur: Non est praescientia causa eius, quod futurum est: sed quod futurum est, causa praescientiae. Siquidem non praescientiam consequitur futurum, sed futurum consequitur praescientia, et haudquaquam praescius est causa futuri.

Similiter sanctus Athanasius in sermone de Cruce Domini, neque, inquit, ut inservientes Propheticis verbis ita contra Christum ausi sunt; sed suo ipsemet studio sponte, volentesque illa perpetrarunt, ut non Propheta istarum rerum auctor sit, aut causa: sed ipsorum voluntas, quin potius ipsi in causa fuerunt ut talia de ipsis Prophetae praedivinarent. Idem sentiunt Patres Latini et in primis S. Hieronym. in cap. 26. Ieremiae, Non enim, inquit, ex eo quod Deus scit futurum aliquid, idcirco futurum est: sed quia futurum est, Deus novit quasi praescius futurorum: Et August. lib. 5. De Civitate, cap. 10.

Neque enim ideo peccat homo quia Deus illum peccaturum praescivit: imo ideo non dubitatur ipsum peccare, cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praescivit; qui si nolit, utique non peccat; sed si peccare noluerit, hoc etiam praescivit.

Nimirum quia Deus sese creaturae libertati accommodat, ita quod non aliud praesciat, quam quod ipsa libere fecerit aut omiserit, adeo ut determinatio libera creaturae sit veluti regula et mensura illius divinae praescientiae. Denique S. Anselmus in Elucidatorio circa medium, Omnia quae facturi erant homines futuri, Deus futura praescivit et per Prophetas fienda praedixit. Non tamen praescientia aliquam necessitatem intulit ut fierent, sed potius ipsi necessitatem intulerunt cum suam voluntatem explerent. Quibus aperte constat, divinam praescientiam non esse causam futurorum, nec res idcirco futuras, quoniam a Deo praescitae sunt: sed idcirco praesciuntur, quia futurae sunt.

Supponendum 2. Duplicem distingui posse necessitatem, nimirum antecedentem et consequentem, seu consequentis et consequentiae. Antecedens dicitur, quae non supponit usum libertatis, nec voluntatis exercitium, qualiter v. gr. homo est necessario risibilis, quia est rationalis, independenter ab hominis libertate. Consequens necessitas est, qua provenit ex suppositione consequente usum libertatis et pendet aliquo modo a voluntate nostra, ita quod non esset talis necessitas ex eo sequenda, nisi voluntas nostra se libere determinaret. Unde sicut potest voluntas absolute non se determinare ad actum quem libere producit, ita potest efficere ut numquam talis suppositio sit in rerum natura. Sic necessarium est aliquid esse futurum ex hypothesi et suppositione, quod futurum sit. Neque enim potest simul esse futurum et non futurum in sensu composito. Sicut enim implicat coniungi, simul esse et non esse eiusdem rei, ita pariter implicat eandem rem esse futuram et non futuram. Prior necessitas excludit libertatem actus, quia nimirum sequitur ex suppositione antecedente usum libertatis, qualis v. g. est necessitas moriendi, quando enim necessitas est antecedens, tunc non est in potestate voluntatis efficere ut existente tali suppositione, non sit actus, qui ex illa necessario sequitur. Posterior vero necessitas, nempe consequens non destruit, sed servat integrum usum libertatis, qualis est necessitas loquendi dum aliquis de facto libere loquitur, quia non tollit, nec impedit potentiam liberam; sed potius illam praesupponit, eiusque liberum exercitium. Unde licet dum voluntas vult, non possit non velle, quia Quidquid est, quando est, necesse est esse, nihilominus absolute potest non velle, quia libera fuit ad volendum vel non volendum.

Supponendum 3. Ex Doctore in primum dist. 39. quaestione unica numero 26. hoc esse discrimen inter determinatam veritatem propositionum de praeterito, de praesenti, de futuro, Quod, inquit Doctor, non est similis veritas in illis de futuro, sicut in illis de praesenti et de praeterito. In praesentibus quidem et praeteritis, est veritas determinata, ita quod alterum extremum est positum et ut intelligitur positum non est in potestate causae, ut ponatur, quia licet in potestate causae, ut est prior naturaliter effectu, sit ponere effectum, vel non ponere; non tamen et effectus intelligitur iam positus in esse. Talis autem non est determinatio ex parte futuri, quia licet alicui intellectui sit una pars vera determinate et etiam una pars sit vera in se determinate, licet iam nullus intellectus apprehenderet, non tamen ita, quin in potestate causae sit pro illo instanti ponere oppositum. Quibus indicat maiorem esse necessitatem consequentis in praeterito et praesenti quam in futuro, quia praeteritum et praesens iam sunt extra suas causas, ita ut non possit ullatenus voluntas eorum positionem tollere, vel impedire: positio autem futuri cum nondum sit extra suam causam, censeri potest adhuc causa illam suppositionem tollere, et impedire saltem hypothetice: quando enim voluntas nondum est determinata ad volendum, adhuc censetur posse futuram volitionem suspendere et non elicere; ubi autem de facto voluit, aut vult, non potest amplius illam volitionem suspendere. Hinc minor est libertas consequens respectu actus praesentis aut praeteriti, quam respectu actus futuri. Unde si non obstante necessitate consequenti, locutio mea actualis est libera, multo magis locutio mea futura erit etiam libera, non obstante tali necessitate.

Conclusio prima. — Certitudo et infallibilitas divinae praescientiae rerum contingentiam non solvit. Haec est communis inter Theologos et

Probatur 1. Divina praescientia non efficit, sed supponit obiectum: ergo non solvit, sed supponit rerum contingentiam. Antecedens patet ex auctoritatibus sanctorum Patrum in prima suppositione laudatorum, quod etiam ratione suadetur. Scientia, quae est causa operis, illa est quae voluntatem et potentiam artificis dirigit ex cognitione operantis, in suo opere efficiendo, illa vero quae non dirigit artificem ad opus efficiendum, sed perinde opus fieret, quamvis illa non esset, manifeste non est causa operis, imo supponit illud opus: sed talis est divina praescientia, quae licet tempore antecedat res existentes, nihilominus non antecedit, sed supponit illorum futuritionem in Essentia divina repraesentatam et a divina voluntate decretam: ergo illa non efficit futuritionem rei contingentis, sed supponit, adeoque illius contingentiam non solvit.

Probatur 2. Rerum contingentia stat cum determinatione earum ad alteram contradictionis partem a divina voluntate facta: ergo multo magis stabit cum infallibilitate Scientiae divinae, quae illam determinationem supponit. Patet antecedens. Primo, quia futurum contingens eveniet per causas contingentes et non necessario operantes: ergo licet a divina voluntate determinetur illius existentia, non minus erit contingens. — Deinde, causa non tollit ab aliquo id, quod ipsi competit ex sua ratione formali nisi conferat illi aliquid oppositum: sed divina voluntas determinans futurum contingens, nihil ipsi confert intrinsecum, quod opponatur eius contingentiae: ergo haec determinatio contingentiam non solvit. — Denique, determinatio futuri contingentis est omnino libera et de re vere contingenti; in eodem enim aeternitatis instanti, in quo divina voluntas rem determinavit futuram, potuit futuram non determinare: ergo non necessario, sed libere determinata est illa futuritio. — Patet etiam prima consequentia: si enim divina determinatio, quae antecedit et efficit rerum futuritionem, illam non solvat, multo minus illam solvet scientia, quae illam futuritionem contingentem supponit. Adde quod facta determinatione divinae voluntatis circa aliquid futurum, illud eveniret infallibiliter, etiamsi per impossibile Deus illud nesciret: ergo multo minus certitudo divinae scientiae solvit rerum futurarum contingentiam, quam determinatio voluntatis illam futuritionem decernentis.

Probatur 3. Sicut noster intuitus se habet ad ea, quae videmus, eodem modo se habet divina scientia ad ea, quae Deus intuetur: atqui noster intuitus nullam rebus a nobis visis necessitatem imponit: ergo nec divinus intuitus rebus contingentibus a se cognitis aliquam necessitatem imponit. Unde Boetius 5. De consolatione prosa 6.: Quid ergo postulas ut necessaria fiant quae divino lumine lustrantur, cum nec homines omnes necessaria esse faciant, quae vident? Num quae praesentia cernis aliquam eis necessitatem tuus addit intuitus?

Dices 1. Quae Deus scivit necessario, necessario evenient: sed Deus necessario scivit res futuras v. g. fore Antichristum: ergo ille necessario eveniet. Patet maior: in bona enim argumentatione, in qua antecedens est necessarium, etiam consequens necessarium est: sed antecedens huius consequentiae, Deus scivit Antichristum futurum: ergo erit, est necessarium, nempe Deus scivit, quia illa scientia est aeterna et absoluta, cum sit ipsa Dei substantia, adeoque est necessaria: ergo etiam consequens, nempe Antichristus erit, pariter est necessarium. Quod autem necessarium est, non est contingens, quia necessarium et contingens sunt modi oppositi entis, necessarium enim est, quod non potest non esse, contingens autem, quod potest non esse: ergo si divina scientia sit necessaria, res futurae non erunt contingentes.

Distinguo maiorem. Necessario evenient, necessitate absoluta et antecedente, nego: necessitate hypothetica et consequente, concedo. Similiter ad probationem dico, antecedens illius consequentiae, Deus scivit Antichristum fore, ergo erit, non esse necessarium necessitate simplici et absoluta, sed tantum consequenti et hypothetica; sicut enim Deus libere decrevit Antichristum fore, ita pariter libere decernere potuit Antichristum non fore; ideoque sicut scit Antichristum fore, ita pariter scire potuit Antichristum non fore, et consequenter ipsius divina scientia de Antichristo futuro tantum est necessaria necessitate consequentis, et ex praesupposito divino decreto libero de futuritione Antichristi. Nec refert quod illa divina scientia simpliciter sit necessaria quantum ad entitatem, eo quod eadem sit realiter cum Essentia divina, quae est ens summe necessarium, non enim minus libera est quantum ad terminationem ad obiecta secundaria, ad quae terminatur prout sunt. Unde videt contingentia quae contingentia sunt, et necessaria quae necessaria.

Dices 2. Si divina praescientia falli non possit omninoque sit certa, quae Deus praescivit, necessario evenient: ergo vel divina scientia non est infallibilis et certa, vel quae sunt a Deo praescita, non sunt contingentia, sed necessaria.

Distinguo sequelam antecedentis. necessario evenient necessitate simplici et absoluta, quae solvat rerum contingentiam, nego; necessitate conditionata et consequenti, quae non solvat, sed supponat rerum contingentiam, concedo.

Conclusio secunda. — Divina praescientia non officit humanae libertati. Haec est de Fide, patetque illis omnibus Scripturae textibus quibus humana libertas statuitur, maxime vero Deuteronomii cap. 30.: Testes invoco hodie Coelum et Terram, quod proposuerim vobis vitam et mortem, benedictionem et maledictionem. Elige ergo vitam ut et tu vivas et semen tuum. Iosue 24.¹ Optio vobis datur, eligite hodie, quod placet, cui servire potissimum debeatis. Quibus Iosue allicit filios Israel ut libere Deo vero obsequantur, cui omnes responderunt: Deo nostro serviemus et obedientes erimus praeceptis eius.

Psal. 94.: Hodie si vocem eius audieritis, nolite obdurare corda vestra. Hoc est, si internam Spiritus sancti vocem et inspirationem perceperitis, ei acquiescite et nolite resistere. Supponit ergo esse in eorum potestate, vel monitioni divinae obtemperare, vel ei refragari. — Ecclesiastici 15. vers. 14.: Deus ab initio constituit hominem et reliquit eum in manu consilii sui. Et vers. 17.: Apposuit tibi aquam et ignem, ad quod volueris porrige manum. Ante hominem vita et mors, bonum et malum, quod placuerit ei, dabitur illi, etc. Ex quibus sic argumentor: illud non officit nostrae libertati, quod stat cum libertate: sed certitudo et infallibilitas divinae praescientiae stat cum libertate: ergo illam non solvit.

Probatur 2. idque ratione S. Augustini lib. 5. De Civit. Dei, cap. 9. ubi docet, quod etsi Deus necessario praevideat quae sumus acturi, non tamen illa necessario, sed libere esse a nobis facienda, quia praevidendo nostras voluntates, etiam praescivit eas sponte operaturas; respondens enim Ciceroni dicenti: Si est certus ordo causarum, quo fit omne quod fit, fato fiunt omnia, ait:

Non est consequens ut si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil fit in nostrae voluntatis arbitrio; et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo, eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt, atque ita omnes qui rerum causas praescivit, profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas ante praescivit.

Constat ergo scientiam divinam non officere libertati, imo supponere et statuere libertatem. Si enim ipsi officeret, seipsam destrueret, quia sciret aliquid fore liberum, quod liberum non foret, nec rem liberam novisset, ut revera sit libere.

Probatur 3. Illud non solvit libertatem, quod eam supponit: sed divina praescientia libertatem supponit: ergo etc. Probatur minor. Scientia enim supponit seibile: ergo scientia de futuro supponit futurum. Constat antecedens: Consequentia probatur ex iis omnibus SS. Patrum dictis in prima suppositione. Confirmatur insuper ex S. Hieron. Dialogo contra Pelagian.: Non ideo peccavit Adam quia hoc futurum noverat; sed praescivit Deus quasi Deus, quod ille erat propria voluntate facturus. D. Leo serm. 16.: Non impias furentium manus immisit in se Dominus, sed admisit, non praesciendo quod faciendum esset, egit, ut fieret. Damascenus, Dialogo adversus Manichaeos:

Quod praescientia Diabolo minime causa fuerit cur malus fieret, hinc constat, nam nec medicus dum futurum morbum praenoscit, morbo causam affert. Verum morbi quidem causa in praepostera et immoderata vitae ratione consistit, at medici praenotio eruditionis ipsius argumentum est. Praenotionis autem causa haec est, quod ita futurum erat.

Et Augustinus lib. 5. De Civit. Dei, cap. 6:

Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate, quia hoc praescivit, quid futurum esset in nostra voluntate. Non enim quia hoc praescivit, nihil praescivit. Porro si ille qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate, non utique nihil, sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. Quocirca nullo modo cogimur, aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium, aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum: sed utrumque amplectimur, utrum> que fideliter et veraciter confitemur, illud ut bene credamus, hoc ut bene vivamus.

Quibus constat divinam praescientiam supponere nostros liberos actus, adeoque illis non officere.

Dices. Divina praescientia supponit decretum: sed quod est a Deo decretum, est necessarium, non autem liberum: ergo divina praescientia supponit rem necessariam, non autem liberam. Maior patet ex praecedenti Quaestione. Minor vero probatur: illud est necessarium, quod non potest non esse; sed quod est a Deo decretum, non potest non esse: ergo est necessarium.

Distinguo maiorem. Quod est decretum, est necessarium necessitate consequenti, concedo; antecedenti, nego. Sicut enim Deus decrevit rem futuram, ita pariter libere decernere potuit illam non esse futuram. Adeoque licet res decreta a Deo ut futura, non possit non esse futura, quia quod revera futurum est, non potest non esse futurum, sicut quod revera praesens est, non potest non esse praesens: nihilominus haec necessitas est tantum consequens ad liberam Dei determinationem de rebus futuris. Haec autem consequens necessitas non solvit libertatem, sed supponit; Deus enim non decernit futuros actus nostrae libertatis, nisi ubi in instanti suae aeternitatis cui obiective omnia sunt praesentia, videt illam sese libere determinare ad suos actus; illam enim non praedeterminat physice, sed condeterminat, ut probavimus in moralibus et in physicis.