De arte praedicatoria

Sic disce, quasi semper victurus; sic vive, quasi cras moriturus. Item Apostolus: Libros lege. Et affer tecum libros.¹ Item Seneca: « Vita sine litteris mors est, et vivi hominis sepultura. » Item Hieronymus: « Jam caput meum canis aspergebatur, nec videbat finem studium discendi. » Et alibi: « Malo ab aliis cum verecundia discere, quam mea impudenter ingerere. » Lectio, sensum acuit, intellectum multiplicat, animositatem discendi parat, facundiam ministrat, teporem mentis calefacit, torporem expellit, tela libidinis exstinguit, gemitum cordis excitat, lacrymas elicit, Deo nos propinquos facit. Amorigraphus ait:

Otia si tollas, periere Cupidinis arcus²

Si legis, effugit otium, diabolus te invenit occupatum. Intra in cellam vinariam,³ in qua ordinata est charitas; id est Scripturas lege, sententias disquire. In hac enim cella homo sic inebriatur, quod sobrius redditur; et cum multa legeris, unum specialiter tibi deputa, unum medullitus rumina, quod magis tuo sedeat animo, quod magis placet mentis palato.

Si ad aliquam lectionem accedis, non eam in momento relinquas, sed ei fideliter adhaereas, nec quasi fastidiens ad aliam transeas; quia, ut ait Seneca: « Planta quae saepe transfertur, non convalescit; et medicamentum saepe mutatum, ad vulneris cicatricem non pervenit. » Et si contigerit aliquando te transferri a libris theologiae ad libros terrestris philosophiae, transeundo aspicias, utrum illi forte invenias quid, quod mores instruat, quod fidei catholicae competat, ut his quibus spoliantur Aegyptii, ditentur Hebraei: et mutuetur aurum ab Aegyptiis, ad aedificium tabernaculi et ligna ad aedificium templi. Largiatur opes Hiran rex Tyri, et de puteis Amorrhaeorum bibant filii Israel. Et de proprio Goliae gladio ejusdem retundatur hostilitas. Sic tamen transire debemus in aliena castra, ut simus exploratores et peregrini, non incolae.

O homo, ad hoc lege ut intelligas, ad hoc intende ut legas; quia ut dicit moralis philosophus: « Legere et non intelligere, negligere est. » Considera verba Papiliani philosophi qui ait: « Si nunc alterum pedem tenerem in sepulcro, adhuc aliquid addiscere vellem. » Nec dedignetur major a minore discere, quia aliquando revelatur minori, quod non majori. Et Apostolus ait: Si minori revelatum est, major taceat.⁴ Moyses peritus in omni scientia Aegyptiorum, non aspernatus est a Jethro gentili consilium accipere. Et Salomon, cui datus est thesaurus scientiae, non dedignatus est a regina austri sapientiam audire. Descendit enim aqua per canales lapideos, in areolas aromatum. Plato gentilis, multas passus tempestates, descendit in Aegyptum ut Genesim legeret; et Christianus dedignatur quod praesens est, quod appositum et parabile, quod ipsum instrueret. Clerici namque nostri temporis, potius sequuntur scholas Antichristi, quam Christi, potius dediti gulae quam glossae; potius colligunt libras quam legant libros: libentius intuentur Martham quam Marcum; malunt legere in Salomone, quam in Salomone. Jam omnis scientia vilet, omnis lectio torpet, non est qui legat libros. Non est usque ad unum: omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt.⁵ Jam deserta est schola Christi, quae in duobus versatur, in vita et doctrina; sed vera vita contemnitur, doctrina sepelitur. Olim, et si bona vita non amabatur, doctrina tamen amplectebatur; sed jam summa est exorbitatio, summa obstinatio, summa alienatio, cum non solum mores boni postponuntur, sed etiam decor eorum, id est doctrina, contemnitur.

Et si forte quis discit, finem non refert ad Deum, sed ad terrenum emolumentum, vel favorem humanum; qui in lectione non quaerit Christum, sed nummum; terram, non coelum. Isti tales deflorant virgines, id est corrumpunt scientias virginales, quoniam eas pro lucro prostituunt, et quantum in ipsis est, eas inficiunt, et quod pejus est et omni monstro monstruosius! auditores theologiae aures vendunt ut audiant, doctores eas emunt, ut scientiam suam jactanter exponant. Jam theologia venalis prostituitur, et in quaestu pro meretrice sedet. Olim in summo honore habebantur magistri, sed modo, jure reputantur insipientes et fatui. Modo non quaeritur quid sit in mentis armario, sed quid sit in aerario. Qui sunt qui honorantur? divites. Qui sunt qui despiciuntur? doctores. Qui sunt qui assistunt palatiis regum? pecuniosi. Qui sunt qui excluduntur ab aula? litterati. Jam honoratur familia Cresi, contemnitur familia Christi. Quam gloriosum est legere, quam fructuosum Scripturis insudare, perscrutari mentem Dei, investigare instructionem sui! Debet autem quisque in triplici libro legere; in libro creaturarum, ut inveniat Deum; in libro conscientiae, ut cognoscat seipsum; in libro Scripturae, ut diligat proximum.