De arte praedicatoria

Ad misericordiam hae possunt auctoritates hominem invitare: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur.¹ Misericordiam volo, et non sacrificium.² Item: Beatus homo qui miseretur et commodat.³ Et Jacobus in Epistola canonica: Misericordia superexaltat judicium.⁴ Item Salomon: Misericordia et veritas custodiunt regem, et roboratur clementia thronus ejus.⁵ Et in Evangelio: Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis; haec est lex et prophetae.⁶

O homo, si diligenter considerares Dei misericordiam, in te posses habere miserendi formam. Quid incarnavit Christum, nisi misericordia? quid subjecit eum nostrae miseriae, nisi sua clementia: haec est sola via hominis ad Deum, Dei ad hominem. O beata via, quae sola commercium nostrae salutis agnoscit, quae sola ad Deum dirigit hominem, et Deum deducit ad hominem! Ipsa sola mediatrix aversos concilians, disjunctos socians, dispares quodammodo coaequans, Deum humilians, nos sublimans, illum ad ima trahens, nos ad summa erigens; ita tamen, ut non abjecta sit ejus descensio, nec superba sed gloriosa sit nostra exaltatio. Magnam enim vim habuit misericordia, quae sola potuit Deum de coelo trahere ad terram, et hominem de exsilio reducere ad patriam. O magnum misericordiae vinculum, quo Deus ligari potuit, et homo ligatus vincula iniquitatis dirupit!

O homo, si tuam considerares miseriam, in opere Dei erga te, non invenires nisi misericordiam. Misericordia est, si peccantem sustinet, si flagellat ut emendet, si a peccato liberet, si in justitia conservet: misericordia quoque si aeternaliter punit, quia citra merita, misericordia si aeternaliter remunerat, quia supra merita praemiat. Nec in hoc detrahitur ejus justitiae, quia ejus justitia exigit usum misericordiae. Justitia namque semper debet habere comitem misericordiam, quia justitiae veritas in severitatem vertitur, nisi dulcedine misericordiae condiatur. Unde dicitur: quod Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt.⁷ Debet enim justitia misericordiam quodammodo osculari, ut ipsa a tramite misericordiae non recedat, et misericordia justitiae lineam non evadat.

Unde et misericordiae dicitur super altare judicium, quia justitia in crudelitatis abyssum deprimitur, nisi misericordiae gratia relaxetur. Est misericordia justitiae condimentum, judicii medicamentum. Nec tamen pro miseria vel vulgaris debet esse misericordia vel abscissa, nam ut ait Seneca: « Tam omnibus ignoscere crudelitas est, quam nulli. » Disciplina enim vel misericordia multum destruitur, si una sine altera teneatur, sed haec circa subditos debet inesse rectoribus, et juste consolans misericordia, et pie saeviens disciplina. Pensemus quantum Moyses populum amavit, pro cujus vita deleri se petiit, et quanto zelo rectitudinis, cum veniam obtinuisset, ad populum ait: Ponat vir gladium super femur suum, etc.⁸ Ecce, qui petit vitam hominum cum sua morte, paucorum vitam gladio exstinxit; intus amoris igne, foris accensus est zelo severitatis apud Deum. Utrobique fortis legatus, causam populi precibus apud Deum, causam Dei apud populum gladiis allegavit.

O homo, misericordiam secteris in proximo, non intuitu fortunae, sed causae; non aegritudo animi sed charitas Dei clementiam excitet; multi enim sunt, qui nocentissimorum lacrymis moventur, qui, si liceret, carcerem effringerent; quos non movet charitas, sed animi infirmitas. Reddat ergo charitas compassionem homini, puniat aequitas enormitatem vitii. Maxime autem studendum est in operibus misericordiae, ut cibetur esuriens, reficiatur sitiens, vestiatur nudus, recipiatur peregrinus, consoletur pupillus, visitetur aegrotus. Haec sunt opera misericordiae, quae justus disponet in judicio,⁹ quae allegabunt in die judicii pro eo. Sola enim misericordiae opera perorabunt pro homine in causa finali; quia Judicium fiet sine misericordia ei qui non fecerit misericordiam.¹⁰

O homo, in alterius miseria te ipsum recognosce, in alia, miseriam tuam lege. Si justus es, cadere potes; si dives es, donum fortunae est, non naturae. Si sanus es, infirmitas vel instat, vel minatur instantiam. Si sapiens, sapientia hominis non habet constantiam. O homo, si devias a tramite clementiae, quantum in te est, turbas fontem misericordiae; tu qui in Deo expertus es fontem misericordiae et pietatis, saltem in proximum sinas rivulum misericordiae emanare. Quid erit si Salvator tuus clemens et pius sit, et tu in proximum immisericors, et austerus? Tu a Domino recepisti misericordiam et in proximum patras malitiam. Tu in Dei misericordia legere potes quid agere debeas, quam clementiae regulam tenere valeas. Et certe, potius misericordiam quam justitiam teneris amplecti. Applicabilior enim debet esse omnis homo naturaliter ad misericordiam quam ad justitiam; quia misericordia parit amorem, justitia timorem; quia charitas excludit timorem, timore autem dignior est dilectio.

Multa etiam sunt quae nos monent de justitia aliquid relaxare; humanae naturae infirmitas, rei utilitas, misericordiae etiam dignitas, quae superexaltat judicium. Nascatur ergo misericordia non ex negligentia, non ex pusillanimitate, non ex indiscretione, non ex animi infirmitate, sed omnibus modis sit circumscripta, ut sic suum retineat proprium, nec justitiae auferat debitum. Vide, o homo, in Joseph misericordiam, quae fratrum oblita est injuriam.¹¹ Lege in David clementiae gratiam, qui filii persequentis deflebat dementiam.¹² Haec et his similia tibi exempla propone, si vis recta sectari tramitem misericordiae. Si claudis viscera misericordiae indigenti, claudis tibi januam misericordiae Christi. Misericordia etenim clavis est qua reseratur coelum, quae solvit reatum. Haec est porta Domini, justi intrabunt in eam. Haec est misericordia, quae Novum illuminat Testamentum, et rigorem veteris legis extenuat. Haec est lignum quod aquas Mara dulcorat.¹³ Hoc sale Eliseus aquarum amaritudinem exterminavit.¹⁴ Hac farina Eliseus ollae mortem exstirpavit.¹⁵ Hoc oleum infudit Samaritanus vulnerati vulneribus.¹⁶ Clementia non tantum hominem reddit honestum, sed etiam tutum. Principum ornamentum est clementia, et lux certissima. Haec sola dividit inter crudelem et pium, inter regem et tyrannum. Rex armatur clementia, tyrannus armis provocat odia. O homo, ubi pareres, nisi tibi clementia subveniret? Si tecum ageret Deus districta justitia, non posset excogitari poena quae responderet meritis, supplicia quae aequipollerent delictis. Omnia ergo attribue Dei misericordiae, et a simili expendas misericordiam in proximum; non sis avarus in miserendo, quia expertus es misericordiae largitatem in Deo.