De arte praedicatoria

Si quis a verbositate et effrenata linguae evagatione cavere studet, haec quae sequuntur diligenter attendat. Ait Apostolus: Ineptas et viles fabulas devita.¹ Hieronymus ait: «Scurrilitas atque lascivia, te praesente non habeant locum.» Omne quod non aedificat audientes, in periculum vertitur audientium; Corrumpunt enim bonos mores colloquia mala.²

Sixtus etiam ait: «Lingua maliloqua indicium est malae mentis:» Lingua tua sensum tuum sequitur, verbum sine sensu opprobrium est. Ad Nepotianum quoque Augustinus dicit: «Officii tui sit, charissime, non tantum oculos servare castos, sed et linguam: nunquam ad luxuriam moveatur corpus, ad jocos vel inania verba nec moveatur lingua.» Sixtus etiam ait: «Sermo vanus vanae conscientiae index est: Qualis sermo ostenditur, talis etiam animus comprobatur.

O homo, qualis futurus es in factis, si dissolutus inveniaris in verbis? non major est gloria dicere nota, quam silere otiosa. Stultus est qui primum non inducit verbum ad limam rationis, quam educat ad linguam sui oris. Prius debet homo habere verbi scrutinium, quam dicendi usurpet officium. Cave ne in publico verba facturus, verbositas tua verecundiam pariat imperitis, indignationem peritis. Fluxus verbi significat animum fluxum; et qualis sit homo in mente verbositas depingit in ore. Verbositas hominem mutat in scurram, transformat in mimum, in joculatorem dejicit, humanae naturae deponit dignitatem.

Refrenanda est lingua, ut ait Jacobus,³ quae inflammat rotam nativitatis nostrae. Rota autem nativitatis nostrae est praesens vita, quae ab ineunte aetate, in multiplici volvitur volubilitate. Hanc inflammat linguae mobilitas in adolescentia ad jocosa, in aetate virili ad fraudulenta, in senili ad detractoria. Sedanda est ista scintilla ne evadat in flammam; surculus ne excrescat in silvam; gutta ne intumescat in torrentis abundantiam. Majus est refrenare linguam quam capere civitatem, quia illud insultat interius, hoc exterius. Hic sumuntur arma contra te de te ipso, ibi vero pugnatur de alieno.

Summa tamen verecundia est et depressa dejectio unicum non posse refrenare membrum, vile non posse sibi subjugare mancipium. Si in humido locata est lingua, sistatur per constantiam; si egredi vult, refrenetur per temperantiam, apponatur pessulum rationis, circumcidatur lima discretionis. Si equo frenum imponitur ne contra equitem evagetur ubi non imminet nisi corporis periculum, multo magis frenum apponendum est linguae, per quam periculum imminet animae. Melior est vera simplicitas, quam abundans loquacitas: melior est sancta rusticitas, quam peccatrix eloquentia. Facile contemnitur qui frequentius non vocatus in garritum resolvitur.

Assuesce igitur linguam tuam bene loqui; pretiosa est lingua quae non novit nisi de divinis rebus verba construere; et sanctum est os, unde semper coelestia proferuntur eloquia. Considera te redditurum rationem de omni verbo otioso: Otiosum autem est verbum,⁴ ut dicit Gregorius, «quod caret aut utilitate rectitudinis, aut ratione justae necessitatis.» Verbositas est semen quod fructum non facit, sal infatuatum quod ad nullius rei valet condimentum, sed potius terram sterilem reddit, quia auditores in cachinnum convertit. Noli, homo, stude pluralitati verborum sed fructuosae brevitati sententiarum, quia, ut ait Hieronymus, brevitati studens, non debes plura dicere.

Et si castitatem habes in mente, non eam foedes inhonesto sermone, «non loquendo et discurrendo, sed tacendo et sedendo te sapientem monstra.» Garrulus nunquam loqui erubescit, non considerat quid, sed quantum dicat, non metitur sententiarum sed verborum abundantiam. Sermo moderatus sancta reverentia est, sermo immoderatus impudicitiae nota. Quidam, ut verbositati indulgeant, imprudenter Scripturas demonstrant, quas tamen non intelligunt, et cum aliis persuaserint, eruditorum sibi supercilium assumunt. Revera garruli sunt vitandi velut venenosa animalia, qui verbositate sua alios infatuant, et quae nec sibi nec aliis prosunt imprudenter eructant; et, ut Hieronymus ait: «Quidam rumores turpissimos ferunt, et quod ab ipsorum egressum est labiis, audisse se dicunt.» Quidam adversus alios sunt loquaces et garruli, pro se vero elingues et muti. Verbositas est speculum mentis, et garrula lingua littera cordis.

Audi quid dicat Evangelium: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona.⁵ Salomon quoque ait: In multiloquio peccatum non deerit, et qui moderatur labia sua prudentissimus est.⁶ Qui custodit os suum, custodit animam suam; qui autem inconsideratus est, sentiet mala.⁷ Homo sapiens tacebit usque ad tempus, lascivus autem et imprudens vel impudens non servabit tempus. Item David ait: Vir linguosus non dirigetur in terra.⁸ Et Gregorius: Vir linguosus imperitus est, prudens paucis utitur verbis. Brevis sermo scientiam facit, loqui multum stultitia est. In principio audi, loquere novissimus, finis plus habet honoris; melior novissimus sermo quam primus.