De arte praedicatoria

Hae auctoritates ad justitiam commonent: Diligite justitiam qui judicatis terram;¹ item: Feci judicium et justitiam, non tradas me calumniantibus me.² Item: Beatus vir qui in sapientia morabitur, et qui in justitia meditabitur.³ Item: Judicate pupillo et humili, ut non apponat ultra magnificare se homo super terram.⁴

Cavendum est tibi, o homo, ad quod inspectas judicium, ne judicium odio exasperes, ne crudelitate inflammes, ne amore pecuniae emollias, ne timore recidas. Non te moveat purpura divitis, non saccus pauperis; regia via incede, non declines ad dexteram, emolliendo judicium, nec ad sinistram, exasperando supplicium. Non est crudelitas punire reatum, sed justitia; non est tyrannicum, sed divinae rectitudinis judicium. Sed cave, ne sic ab alterius oculo festucam ejicias, ut in oculo tuo trabem non videas. Nec sic alterius velis revelare lapsum, ut tuum negligas casum; nec sic cures alterius morbum, ut te postponas aegrotum; dicaturque tibi: Medice cura te ipsum.⁵ Audi quid Dominus dicat Phariseis accusantibus adulteram: Qui sine peccato est, primus mittat in eam lapidem.⁶ Si peccator alium peccatorem judicas, te ipsum condemnas. O homo, qua fronte in alio arguis, quod in te ipso gravius invenis? qua facie judicas proximum, cum te ipsum scias gravius judicandum.

Decet principem justitia, ab omni vitio circumcisa, terminis circumscripta debitis, comitibus vallata: ut eam comitetur rectitudo, ne judicando a recto deviet; discretio, ne errore exorbitet; charitas, ut non odii rancore sed zelo justitiae gladium vindictae exerceat; debet uti misericordia, ne justitia in crudelitatem evadat; deliberatione, ut de poena diu apud se tractet vel deliberet. Unde Seneca ait: « Prope est ut condemnes libenter, qui cito; prope est ut inique puniat subditos, qui nimis; moderate imperare, laudabile est. » Natura convincat esse regem, quod ex aliis animalibus licet cognoscere quibus natura praeficit regem, ut apibus, eum tamen natura nec saevum esse voluit, nec ultionem magno constantem petere. Zelum quoque ejus retrahit et inermem relinquit, quia, ut ait Seneca, iracundissimae et pro captu corporis pugnacissimae sunt apes, et aculeos in vulnere relinquunt, rex ipse sine aculeo est, exemplar magnis rebus existens. Pudeat ab istis animalibus non trahere mores, cum tanto moderatior animus hominum esse debeat, quanto vehementius nocere potest.

Qui justitia praeditus fuerit, cum Moyse mare mundi vitiorum sanguine rubricatum sicco vestigio pertransibit. Haec est virga qua petra percussa in fluenta emanat, quae subditorum lapidea corda in virtutum flumina exuberare facit. Haec est ventilabrum quo dividitur granum a palea, fornax in qua separatur argentum a scoria, gladius quo separatur vivus a mortuo, ferrum quo dividitur sanus a morbido; quia contra morbum peccati, apponendum est mordax emplastrum, ne nimia vitiorum tabes exuberet incurata, et in augmentum facinorum redivivat iniquitas impunita. Haec est mensura qua debemus metiri poenas, ponderare merita. Haec est quae unicuique jus suum tribuit, communi utilitate servata. Aliquando enim de poena relaxandum propter aliorum scandalum; aliquando poena exaggeranda est, ut sit aliorum cautela. Haec est medicina vitiorum, antidotum peccatorum. Haec est gladius qui utramque partem hominis defendit; corpus ab exterioribus injuriis, animam ab interioribus molestiis. Haec est lapis quo David Goliam percussit, et Israel a servitute liberavit. Haec, sine discretione, est gladius in manu furiosi; haec, sine potentia, est gladius in manu contracti; haec, sine misericordia, est gladius in manu tyranni. Cum summa discretione tenendum est exercitium justitiae, ut non judicemus ex suspicione, sed potius ex rectitudine. Nullum condemnes ante judicium; ante proba et sic judica; non enim qui accusatur, sed qui convincitur reus erit.