De arte praedicatoria

Si quis de prudentia doctrinam habere cupit, hac via procedat: Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae.¹ Item: Sapientia vincit malitiam.² Et alibi: Beatus vir qui in sapientia morabitur.³ Item: Stultus suscitat rixas, sed et sapiens suscitatas mitigat.⁴

Seneca ait: « Quisquis prudentiam sequi desiderat, ductu rationis bene vivere incipiat, et non dignitatem rebus ex opinione, sed ex earum natura constituat. » Prudentia est rerum bonarum et malarum, et utrarumque discretio, cum fuga mali et electione boni. Dicitur utrarumque, quia non sufficit bona et mala a se invicem dividere, sed etiam bona a se invicem, et mala similiter; et bona a melioribus et minus bonis; et mala a pejoribus et minus malis. Non sufficit illa discernere, nisi sequatur boni electio et mali aspernatio. Prudentia docet quae videantur esse bona, et non sunt; et quae non videantur esse bona et sunt.

O homo, prudentia te docet, ut non mireris de rebus transitoriis quae possides, nec quod caducum est magnum existimes. Prudentia te docebit, ut ea quae tanquam aliena possides prudenter dispenses, et quae non potes perpetuo tenere fructuose permittas abire. Si amplecteris prudentiam, ubique idem permanes, in nulla patieris jacturam, et prout rerum vel temporum varietas exigit, ita te accommodabis tempori, loco, personae, causae, nec te in aliquibus mutabis, sed potius in omnibus adaptabis; sicut manus, quae eadem est et cum in palmam extenditur, et cum in pugnum constringitur.

Prudentia nec fallere vult, nec falli potest. Prudentia laudat parce, vituperat parcius; nam similiter reprehensibilis est nimia laudatio, quam immoderata vituperatio; illa siquidem adulatione, ista suspecta est malignitate. Prudentia testimonium veritati non amicitiae reddit. Cum discretione promittit, promissum accelerat, plenius quam promiserat praestat.

Prudentia tribus temporibus dispensatur, praesentia ordinat, praevidet futura, praeteritorum recordatur; nam qui nihil de praeterito cogitat, vitam perdit; qui nihil de futuro praemeditatur, in omnia incautus incedit. Prudens proponit in animo et mala futura et bona, ut illa possit sustinere, et ista temperare. Non semper in actu est, sed interdum animum recreat pausatione quietis. Et requies ipsa plena est sapientiae studiis et cogitationibus bonis; nam prudens nunquam otio marcet, nunquam desidia torpet, animum aliquando remissum habet, nunquam resolutum, accelerat tarda, expedit perplexa, emollit dura, aggreditur ardua.

Sapientem non movet dicentis auctoritas, non generis sublimitas, nec quid dicat vel agat, nec quam multum, sed qualibus placeat cogitat. Id optat et petit, quod optari coram omnibus possit. Nec altiori se imponit in quo vel stanti tremendum, vel descendenti cadendum.

Tunc sibi salubria consilia advocat, cum sibi alludit vitae prosperitas, saecularis dignitas, tunc velut in lubrico pedem retinet et sistit; nec impetuose, sed circumscripte gressum procedere sinit. Ad prudentiam pertinent, circumspectio et cautio. Prudentia metitur futura secundum praeterita; ut, si prudens aliquem videt cecidisse in tale vitium, tali occasione, secundum hoc metitur futurum, ne ex simili occasione decidat in consimile peccatum. O quantae prudentiae est, ex praeteritis metiri futura! ex ante factis instantia, ex similibus similia, ex signis consequentia!

Ad eamdem prudentiam pertinet circumspectio, quae nihil aliud est, quam cautela contrariorum vitiorum, qua ita fugimus unum vitium, quod non incurramus in contrarium. Verbi gratia: sic avaritiam cavemus, quod non incurramus prodigalitatem, hanc virtutem Salomon persuadebat, dicens: Omni custodia serva cor tuum.⁵ Dicturus custodia, praemisit omni, ne si huic ostio seras claudas, alia ex parte aditum pandas. Sunt enim multi, qui sic unius vitii evadunt insultum, quod in alterius retinaculum labuntur. Sic enim vitia sibi invicem subministrant, ut dum quis latenter effugit unum, aliud vicaria vicissitudine retinet fugitivum.

Ad eamdem prudentiam pertinet cautio, qua prudentia discernit vitia virtutum speciem praeferentia. Unde ait Isidorus: « Vitia virtutum praeferunt speciem, unde perniciosius sectatores suos decipiunt, quia sub velamine se virtutis tegunt; nam sub praetextu justitiae crudelitas agitur, et remissa segnities mansuetudo creditur: Plerumque hoc agit torporis negligentia quod agere creditur indulgentia. » Ex his liquet quod se contentus est prudens ad beate vivendum. Unde Crispus ait, « Sapientem nulla re egere, » summum enim in se bonum habet, et ideo extrinsecus instrumenta bonitatis quaeri non oportet. Intus in mente colitur summum bonum, intus totum complectitur, quia exterius formam non amplectitur. Incipit enim fortunae esse subjectus, qui aliquam partem bonitatis quaerit extrinsecus. Prudens vero intra se omne bonum terminat, et si omne bonum fortunae amittat, clamabit: Omnia mea mecum sunt, scilicet prudentia, justitia, fortitudo, temperantia. Omnia quae eripi possunt, bona non putat. Imprudenti nihil sufficit, sed non est contentus, sibi relinqui non debet. Si nulla res opus est, nulla re scit uti, sed eget omnibus.