De arte praedicatoria

His auctoritatibus potest aliquis informari ad compunctionem et contritionem cordis; ait propheta: Scindite corda vestra et non vestimenta vestra.¹ Et Joannes: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum.² Et Psalmista: Sacrificium Deo spiritus contribulatus.³ Item sanctus Augustinus: « Qui non habet compunctionem, non habet mundam orationem. » Et sanctus Isidorus: « Prius lacrymis purganda sunt vitia quae gessimus, et tunc mundata mentis acie, id quod quaerimus contemplemur. » Compunctio cordis, est humilitas mentis cum lacrymis, de recordatione peccati, et amore judicis, et timore judicii. Ille perfectior est compunctionis effectus, qui a se omnes carnalium desideriorum affectus repellit, et intentionem suam toto mentis studio in Dei contemplationem defigit.

Gemina quoque compunctione anima electi afficitur, id est dum operum suorum mala considerat, vel dum desiderio vitae aeternae suspirat. Quatuor sunt affectionum qualitates, quibus mens justi compungitur salubriter. Prima est memoria praeteritorum factorum; secunda, consideratio peregrinationis suae in hac vita; tertia, recordatio poenarum suarum; quarta, desiderium supernae patriae, quatenus ad eam citius valeat pervenire. Lacrymae enim poenitentiae apud Deum pro baptismate reputantur. Dilige lacrymas, et tanto sis pronior ad lamenta, quanto pronior fuisti ad culpam. Magna peccata grandia lamenta requirunt: beatus autem est, qui habet compunctionem secundum Deum. Compunctio sanitas est animae, compunctio remissio est peccatorum, compunctio secunda est tabula post naufragium, secunda medicina post peccati remedium.

Compunctio est spirituale lavacrum internae regenerationis, sine quo adultis non valet baptismus; sine quo, ad judicium sumitur Christi corpus; sine quo infructuosa est confessio, sine quo inanis est satisfactio. Haec est aqua mentem purgans, intentionem fecundans, confessionem irrigans, animam satians. Haec est aqua quae submergit Aegyptios, id est exstinguit motus primos. Haec est spirituale diluvium, quod omnem carnem interficit, id est omnem carnalem cogitationem exstinguit. Est autem triplex lavacrum, baptismi, poenitentiae et martyrii. Primum est ingredientium, secundum redeuntium, tertium pervenientium.

De primo dicitur: Lavamini, mundi estote.⁴ De secundo dicitur: Amplius lava me ab iniquitate mea.⁵ De tertio: Laverunt stolas suas in sanguine Agni.⁶ Primum lavacrum est figuratum per aspersionem quae fiebat in Veteri Testamento ex aquis vivis; secundum per cineris aspersionem; tertium, per vitulae rufae sanguinem.⁷ Quid enim aqua viva, nisi baptismus? Quid aspersio cineris, nisi humilitas compunctionis, per quam homo se cinerem ostendit, et sedet in cinere et cilicio? Quid etiam sanguis vitulae rufae, nisi martyrium, rubricatum sanguine, quod efficaciam habuit ex Christi passione? Sic itaque triplex est baptismus: baptismus fluminis, qui fit in aqua; baptismus flaminis qui fit in poenitentia, ex Spiritus sancti gratia; baptismus sanguinis, qui fit in martyrii lucta. Per primum vestitur homo stola prima; per secundum, difformatus renovatur; per tertium, praeparatur secundus. In primo, deletur vetus homo; in secundo, renovatur interior homo; in tertio, moritur caro. Primum est omnium, secundum multorum, tertium paucorum.

O felix lavacrum poenitentiae, quod toties valet ad purgandum, quoties purgatione indiget cor humanum. Haec est herba coelestis fullonis, qua vestes suorum deturpatas a sordibus purgat. Haec est coeleste nitrum quod de rore divinae gratiae descendens, sole justitiae decoctum, abstergit maculas peccatorum. Haec est lixivium, quo interioris hominis caput, id est mens, vitiorum vermibus scaturiens abluitur, quod ex cinere humilitatis, et aqua compunctionis conficitur. Haec est solum contra ruinas hominum solatium, quae passionis Christi vicaria, contra peccata affert remedium, ne toties cogatur Christus mori, quoties homo labitur in abyssum peccati. Haec est circumcisio spiritualis, quae fit per petram, Christum, per hanc amputatur praeputium carnis, id est concupiscentia immunditiae carnalis. Si ergo in abysso peccati naufragaris, adhaereas tabulae contritionis, haec excludit naufragium, haec adducit ad portum.

Intra conscientiam tuam, disquire eam; primo considera statum tuae prudentiae; si visus te incurvaverit per concupiscentiam, si guttur per gulam, si auditus per enervantem melodiam, vel spontaneam detractionis audientiam, et si lingua claudicaverit in verbo, si olfactus erraverit in odoramento, si tactus erraverit in furto, si gressus deviaverit in plano; si in his vel in aliquo istorum inveneris culpam, ablue per compunctionis notam; juxta quantitatem sordium, metire quantitatem ablutionis; juxta magnitudinem morborum, adhibe mensuram medicaminum; juxta excessum culpae, pondera progressum vindictae. Poenitentia autem dicitur a puniendo, quia culpa deletur quae conterendo punitur; Poenitentiae vero mater et origo est timor, qui poenitentiam concipit, et contritionem parit. Unde Isaias: A timore tuo, Domine, concepimus, et peperimus spiritum salutis.⁸ Poenitentia ergo est anteacta peccata deflere, et flenda non committere; nam qui sic alia plorat, ut alia iterum committat, adhuc poenitentiam agere aut ignorat, aut dissimulat. Quid enim prodest alicui, si, verbi gratia, peccata luxuriae defleat, et adhuc avaritiae aestibus anhelat? ait Isidorus: Irrisor est et non poenitens, qui adhuc agit quod poenitet; nec videtur Deum poscere subditus, sed subsannare superbus. Canis reversus ad vomitum⁹ est poenitens ad peccatum rediens. Multi lacrymantur indesinenter, et peccare non desinunt. Quosdam accipere lacrymas ad poenitentiam cerno, et affectum poenitentiae non habere conspicio, quia per justitiam mentis, non recordatione peccati lacrymas fundunt, et statim reviviscente usu ea quae fleverunt iterando committunt.

Hic desinebat antiquissimum exemplar nostrum, cum verbo: Explicit. In alio tamen exemplari subjungebantur omnia sequentia.