De docta ignorantia

Paucis his de universo praemissis, quomodo in contractione subsistat, ad finem ut de maximo absoluto pariter et contracto Ihesu Cristo semper benedicto aliqua docte et ignoranter perquiramus in augmentum fidei et perfectionis nostrae, amplius tuae admirandae industriae quam brevissime de Ihesu conceptum pandemus, ipsum invocantes ut sit via ad seipsum, qui est veritas qua nunc per fidem et posthac per adeptionem vivificemur in ipso per ipsum, qui et vita extat sempiterna.

Primo libello ostenditur unum absolute maximum incommunicabile, immensibile et incontrahibile ad hoc vel illud in se aeternaliter, aequaliter et immobiliter idem ipsum persistere. Post haec secundo loco universi contractio manifestatur, quoniam non aliter quam contracte hoc et illud existat. Unitas itaque maximi est in se absoluta, unitas universi est in pluralitate contracta. Plura autem, in quibus universum actu contractum est, nequaquam summa aequalitate convenire possunt; nam tunc plura esse desinerent. Omnia igitur ab invicem differre necesse est aut genere, specie numero aut specie et numero aut genere et numero, ut unumquodque in proprio numero, pondere et mensura subsistat. Quapropter universa ab invicem gradibus distinguuntur, ut nullum cum alio coincidet. Nullum igitur contractum gradum contractionis alterius praecise participare potest, ita ut necessario quodlibet excedat aut excedatur a quocunque alio. Consistunt igitur inter maximum et minimum omnia contracta, ut quocunque dato possit dari maior et minor contractionis gradus, absque hoc quod hic processus fiat in infinitum actu, quia infinitas graduum est impossibilis, cum non sit aliud dicere infinitos gradus esse actu quam nullum esse, ut de numero in primo diximus. Non potest igitur ascensus vel descensus in contractis esse ad maximum vel minimum absolute. Hinc sicut divini natura, quae est absolute maxima, non potest minueri, ut transeat in finitum et contractam, ita nec contracta potest in contractione minui, ut fiat penitus absoluta.

Omne igitur contractum cum possit esse minus et magis contractum, terminum non attingit neque universi, neque generis, neque speciei. Nam universi prima generalis contractio per generum pluralitatem est, quae graduatim differre necesse est. Non autem subsistant genera, nisi contracta in speciebus, neque species nisi in individuis, quae solum actu existunt. Sicut igitur non est dabile secundum naturam contractorum individuum nisi intra terminum suae speciei, sic etiam omne individuum terminum generis et universi attingere nequit. Inter plura etenim eiusdem speciei individua diversitatem graduum perfectionis cadere necesse est, quare nullum secundum datam speciem erit maxime perfectum, quo perfectius dari non possit; neque etiam adeo imperfectum est dabile, quod imperfectius dabile non sit. Terminum igitur speciei nullum attingit.

Non est igitur nisi unus terminus aut specierum, aut generum, aut universi, qui est centrum, circumferentia atque connexio omnium; et universum non evacuat ipsam infinitam absolute maximam Dei potentiam, ut sit simpliciter maximum terminans Dei potentiam. Non attingit itaque universum terminum maximitatis absolutae, neque genera terminum attingunt neque species terminum generum neque individua terminum specierum, ut omnia sint id quod sunt meliori modo intra maximum et minimum, et Deus principium, medium et finis universi et singulorum, ut omnia sive ascendant sive descendant sive ad medium tendant, ad Deum accedant. Connexio autem universorum per ipsum est, ut omnia, quamquam sint differentia, sint et connexa. Quapropter inter genera unum universum contrahentia talis est inferioris et superioris connexio, ut in medio coincidant, ac inter species diversas talis combinationis ordo existit, ut suprema species generis unius coincidat cum infima immediate superioris, ut sit unum continuum perfectum universum.

Omnis autem connexio gradativa est, et non devenitur ad maximam, quia illa Deus est. Non ergo connectuntur diversae species inferioris et superioris generis in quodam indivisibili magis et minus non recipienti, sed in tertia specie, cuius individua gradualiter differentia ut nullum sit aequaliter participans utramque, quasi ex ipsius sit compositum, sed propriae speciei naturam unam in gradu suo contrahit, quae ad alias relata ex inferiori et superiori composita videtur, neque aequaliter ex ipsis, cum nullum compositum praecise ex aequalibus esse possit, et inter ipsas species media cadens, secundum unam superiorem aut inferiorem scilicet, necessario vincit, uti de hoc in philosophorum libris, in ostraceis et conchis marinis et aliis exempla reperiuntur.

Non igitur descendit species aliqua, ut sit minima alicuius generis, quoniam antequam ad minimum deveniat, commutatur in aliam priusquam minima sit. In genere animalitatis species humana altiorem gradum inter sensibilia dum attingere nititur, in commixtionem intellectualis naturae rapitur; vincit tamen pars inferior, secundum quam animal dicitur. Sunt fortassis alii spiritus, de quibus in fine coniecturis, libris, et hi quidem large dicuntur de genere animalitatis propter sensibilem quandam naturam, sed quoniam in ipsis natura intellectualis vincit aliam, potius spiritus quam animalia dicuntur, licet Platonici ipsos animalia intellectualia credant. Quapropter concluditur species ad instar numeri esse ordinatim progredientes, qui finitus est necessario, ut ordo, harmonia ac proportio sit in diversitate, ut in primo ostendimus, et ad infimam speciem infimi generis, qua actu minor non est, et supremam supremi, qua pariformiter actu nulla maior et altior est, quibus tamen minor et maior dari posset absque processu in infinitum devenire necesse est; ut sive sursum numeremus sive deorsum, ab unitate absoluta, quae Deus est, ut ab omnium principio initium sumamus, ut sint species quasi obviante numeri, de minimo quod est maximum, et de maximo cui minimum non opponitur, progredientes; ut nihil sit in universo, quod non gaudeat quadam singularitate, quae in nullo alio reperibilis est, ita quod nullum omnia in omnibus vincat aut diversa aequaliter, sicut cum nullo ullo unquam tempore aequale in quocunque esse potest, etiam si uno tempore minus eo fuerit et alio maius, hunc transitum facit in quadam singularitate, ut numquam aequalitatem praecisam attingat, sicut quadratum inscriptum in circulo transit ad magnitudinem circumscripti, de quadrato quod est minus circulo ad quadratum circulo maius, absque hoc quod unquam perveniat ad aequale sibi, et angulus incidentiae de minori recto ad maiorem, ascendit absque medio aequalitatis, et plura his in libro coniecturarum efficienter.

Principia enim individuantia in nullo individuo in tali possunt harmonica proportione concurrere sicut in alio, ut quodlibet per se sit unum et eo modo, quo potest, perfectum. Et quamvis in quacunque specie, puta humana, in dato tempore aliqui reperiantur aliis perfectiores et excellentiores secundum certa, uti Salomon vicit sapientia, Absalon pulcritudine, Sampson fortitudine, et illi, qui magis in parte intellectiva ceteros vicerunt, meruerunt prae ceteris honorari. Tamen quia diversitas opinionum secundum diversitatem religionum et sectarum ac regionum diversa facit iudicia comparationum, ut laudabile secundum unam sit vituperabile secundum aliam, sintque nobis per orbem dispersi incogniti, ignoramus quis ceteris mundi excellentior, quando nec unum ex omnibus perfecte cognoscere valemus. Et hoc quidem a Deo factum est, ut quisque in seipso contentetur, licet alios admiretur, et in propria patria, ut videatur natale solum dulcius et in moribus regni et lingua ac ceteris, ut sit unitas et pax absque invidia, quanto hoc possibile esse potest, cum omnimoda esse nequeat, nisi cum ipso regnantibus, qui est pax nostra omnem sensum exsuperans.

Bene satis apertum est universum non nisi contracte esse plura, quae actu ita sunt, quod nullum pertingit ad simpliciter maximum. Amplius adiciam, si maximum contractum ad speciem actu subsistens dabile esset, quod tunc ipsum secundum datam contractionis speciem omnia actu esset, quae in potentia generis aut speciei illius esse possent. Maximum enim absolute est omnia possibilia actu absolute, et in hoc est infinitissimum absolute; maximum ad genus et speciem contractum pariformiter est actu possibilis perfectio secundum datam contractionem, in qua cum maius dabile non sit, est infinitum ambiens omnem naturam datae contractionis. Et quemadmodum minimum coincidit cum maximo absoluto, ita etiam ipsum contracte coincidit cum maximo contracto. Huius exemplum clarissimum de maxima linea, quae nullam patitur oppositionem, et quae est omnis figura, et aequalis omnium figurarum mensura, cum qua punctus coincidit, ut in primo libro ostendimus. Quapropter si aliquod dabile esset maximum contractionis individuum alicuius speciei, ipsum tale esse illius generis ac speciei plenitudinem necesse esset, ut vita, forma, ratio atque veritas in plenitudine perfectionis omnium, quae in ipsa specie possibilia forent. Hoc tale maximum contractum supra omnem naturam contractionis illius terminus finalis existens, in se complicans omnem eius perfectionem, cum quocunque dato supra omnem proportionem summam teneret aequalitatem, ut nulli maior et nulli minor esset, omnium perfectiones in sua plenitudine complicans.

Ex hoc manifestum est ipsum maximum contractum non posse ut pure contractum subsistere, secundum ea quae paulo ante ostendimus, cum nullum tale plenitudinem perfectionis in genere perfectionis contractionis attingere possit. Neque etiam ipsum tale, ut contractum, Deus, qui est absolutissimus, esset, sed necessario esset maximum contractum, hoc est Deus et creatura, absolutum et contractum, contractione, quae in se ipsa subsistere non posset nisi in absoluta maximitate subsistente. Non enim nisi una tantum maximitas, ut in primo ostendimus, per quam contractum dici posset maximum; si maxima potentia ipsum contractum sibi taliter uniret, ut plus uniri non posset, salvis naturis, ut sit ipsum tale, servata natura contractionis, secundum quam est plenitudo speciei contracta et creata, propter hypostaticam Deus et omnia; haec admiranda unio omnem nostrum intellectum excelleret; nam si ipsa conciperetur, quemadmodum diversa uniuntur, error est. Non enim maximitas absoluta est alia aut diversa, cum sit omnia. Si ut duo conciperetur prius divisa, nunc coniuncta, error; non enim aliter se habet divinitas secundum prius et posterius, neque est potius hoc quam illud; neque ipsum contractum ante unionem potuit hoc esse vel illud, quemadmodum individualis persona in se subsistens; neque ut partes coniunguntur in toto, cum Deus pars esse non possit. Quis igitur tam admirabilem conciperet unionem, quae neque ut formae ad materiam, cum Deus absolutus sit impermiscibilis materiae non informans? Omnibus profecto unionibus intelligibilibus haec maior esset, ubi contractum non subsisteret, cum sit maximum, nisi in ipsa absoluta maximitate, nihil ei addiciens, cum sit maximitas absoluta, neque in eius naturam transiens, cum sit contractum. Subsisteret igitur contractum in absoluto taliter, quod, si ipsum Deum conciperemus, falleremur, cum contractam naturam non mutet; si ipsum esse creaturam imaginaremur, deciperemur, cum maximitas absoluta, quae Deus est, naturam non deserat; si vero ut compositum ab utroque putaremus, erraremus, cum ex Deo et creatura, contracto et absoluto maxime, compositio sit impossibilis. Oportet igitur ipsum tale, ita Deum esse mente concipere, ut sit et creatura, ita creaturam ut sit et creator, creatorem et creaturam absque confusione et compositione. Quis itaque excellensum adeo elevari possit, ut in unitate diversitatem et in diversitate unitatem concipiat? Supra omnem igitur intellectum haec unio esset.

Facile ad ista consequenter inquiri poterit, cuius naturae contractum ipsum maximum esse deberet. Postquam enim ipsum necessario est unum, sicut unitas absoluta est maximitas absoluta, et cum hoc contractum ad hoc vel illud; primo quidem manifestum est ordinem rerum necessario deposcere, ut quaedam res sint inferioris naturae comparatione aliarum, ut sunt illae, quae carent vita et intelligentia, quaedam superioris naturae, quae sunt intelligentia, ac quaedam mediae. Si igitur maximitas absoluta est omnium entitas universalissime, ita ut non magis unius quam alterius, clarum est hoc eius maximo sociabile, quod magis universalitati entium est commune. Si enim ipsa inferior natura consideretur, et aliquod talium entium ad maximitatem elevetur, erit tale Deus et ipsum, ut in linea maxima exemplum datur. Nam ipsa cum sit infinita per infinitatem absolutam, et maxima per maximitatem, necessario ea, cui unitur maxima, Deus erit per maximitatem, et remanebit linea per contractionem, et ita erit actu omne id, quod ex linea fieri potest. Linea autem non includit neque vitam neque intellectum. Quomodo ergo linea ad ipsum maximum gradum poterit assumi, si plenitudinem naturarum non attingit? Esset enim maximum quod maius esse posset, et perfectionibus careret. Pariformiter de suprema natura dicendum, quae inferiorem non complectitur, nisi ita ut maior sit inferioris et superioris adunatio quam separatio. Maximo autem, cui minimum coincidit, convenit ita unum complecti, quod et aliud non dimittat, sed simul omnia. Quapropter natura media, quae est medium connexionis inferioris et superioris, est solum illa, quae ad maximum convenienter elevabilis est potentia maximi infiniti Dei. Nam cum ipsa intra se complicet omnes naturas, ut supremum inferioris et infimum superioris, si ipsa secundum omnia sui ad unionem maximitatis ascenderit, omnes naturas ac totum universum omni possibili modo ad summum gradum in ipsa pervenisse constat.

Humana vero natura est illa, quae est supra omnia Dei opera elevata, et paulo minus angelis minorata, intellectualem et sensibilem naturam complicans, ac universa intra se coestringens, ut microcosmus aut parvus mundus rationabiliter vocitetur. Hinc ipsa est illa, quae si elevata esset in unionem maximitatis, plenitudo omnium perfectionum universi et singulorum existeret, ita ut in ipsa humanitate omne supremum gradum adipisceretur. Humanitas autem non est nisi contracte in hoc vel illo. Quare si non esset possibile plus quam unum verum hominem ad unionem maximitatis posse ascendere, et hic certe ita esset homo, quod Deus, et ita Deus quod homo, perfecto universi, in omnibus primatum tenens, in quo minima, maxima ac media naturae maximitati absolutae unitae coinciderent, ut ipse omnium perfectio esset, et cuncta, ut contracta sunt, in eo ut in sua perfectione quiescerent, cuius mensura hominis esset et angeli, ut Ioannes ait in Apocalypsi, et singulorum, quoniam esset universalis contracta entitas singularum creaturarum per unionem ad absolutam entitatem, quae est entitas absoluta universorum, per quem cuncta initium contractionis atque finem reciperent per ipsum, qui est maximum contractum, a maximo absoluto in esse contractionis prodiret, et in absolutum per medium eiusdem redirent tanquam per principium emanationis et per finem reductionis. Deus autem, ut est aequalitas essendi omnia, creator est universi, cum ipsum sit ad ipsum creatum. Aequalitas igitur summa atque maxima essendi omnia absolute illa est, cui ipsa humanitatis natura uniretur, ut ipse Deus per assumptam humanitatem ita esset omnia contracte in ipsa humanitate, quemadmodum est aequalitas essendi omnia absolute. Homo igitur ille cum in ipsa maxima aequalitate essendi per unionem subsisteret, filius Dei esset, sicut Verbum, in quo omnia facta sunt, aut ipsa essendi aequalitas, quae Dei filius nominatur, secundum ostensa in prioribus; nec tamen desineret esse filius hominis, sicut nec desineret esse homo, prout infra dicetur. Et quoniam Deo optimo atque perfectissimo non repugnant ista, quae absque sui variatione, diminutione aut minoratione per ipsum fieri possunt, sed potius immensae bonitati conveniunt, ut optime atque perfectissime congruo ordine universa ab ipso et ad ipsum creata sint et tunc, cum semota haec via omnia perfectiora esse non possent, nemo nisi aut Deum aut ipsum optimum negans his rationabiliter poterit dissentire. Relegata est enim procul omnis invidia ab eo, qui summe bonus est, cuius operatio defectuosa esse nequit, sed sicut ipse est maximus, ita et opus eius, quanto hoc possibilis est, ad maximum accedit. Potentia autem maxima non est terminata nisi in seipsa, quoniam nihil extra ipsam est, et ipsa est infinita. In nulla igitur creatura terminatur, quin, data quacunque, ipsa infinita potentia possit creare meliorem ac perfectiorem. Sed si homo elevatur ad unitatem ipsius potentiae, ut non sit homo in se subsistens creatura, sed in unitate cum infinita potentia, non est illa potentia in creatura, sed in se ipsa terminata. Haec autem est perfectissima operatio maximae Dei potentiae infinitae et interminabilis, in qua deficere nequit, alioquin neque creator esset neque creatura, quod enim creatura esset contracte ab esse divino absoluto, si ipsa contractio ipsi unibilis non esset? per quam cuncta, ut sunt ab ipso, qui absolute est, contracte existerent, ac ipsa, ut sunt contracta, ab ipso sint, cui contractio est summe unita, ut sic primo sit Deus creator; secundo Deus et homo, creata humanitate supreme in unitatem sui assumpta, quasi universalis rerum omnium contractio aequalitati omnia essendi hypostatice ac personaliter unita, ut sic per Deum absolutissimum, mediante contractione universali, quae humanitas est, tertio loco omnia in esse contractum prodeant, ut sic ad hoc ipsum, quod sunt, esse possint ordine et modo meliori. Hic autem ordo non temporaliter considerari debet, quasi Deus in tempore praecesserit primogenitum creaturae, aut quod primogenitus Deus et homo tempore mundum antevenerit, sed natura et ordine perfectionis supra omne tempus, ut ille apud Deum supra tempus cunctis prior existens in plenitudine temporis, multis revolutionibus praeteritis, mundo appareret.

Quoniam quidem ad hoc indubia nunc fide his talibus ratiocinationibus provecti sumus, ut in nullo haesitantes firmiter teneamus praemissa verissima esse, subiungentes dicimus temporis plenitudinem praeteritam ad Ihesum semper benedictum primogenitum omnis creaturae esse.

Nam ex iis, quae ipse existens homo supra hominem divine operatus est, ac aliis, quae ipse in omnibus verax repertus de seipso affirmavit, testimonium in sanguine suo perhibentes etiam iis, qui cum ipso conversati sunt, constantia invariabili infinitis dudum infallibilibus probata argumentis, iuste asserimus ipsum esse, quem omnis creatura in tempore futura ab initio expectavit, et qui per prophetas se in mundo appariturum praedixerat. Venit enim, ut omnia adimpleret, quoniam ipse voluntate cunctos sanitati restituit, et omnia occulta et secreta sapientiae tanquam potens super omnia edocuit, peccata tollens ut Deus, mortuos suscitans, naturam transmutans, imperans spiritibus, mari et ventis, supra aquam ambulans, legem statuens in plenitudine supplimenti ad omnes leges. In quo secundum testimonium illius singularissimi praedicatoris veritatis Pauli desuper in raptu illuminati habemus perfectionem omnium, redemptionem et remissionem peccatorum; qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, quia in ipso condita universa in coelis et in terris, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare, et per eum reconciliari omnia in ipsum.

Talia quidem et alia plura perhibentur sanctorum de eo testimonia, quoniam ipse Deus est et homo; in quo ipsa humanitas in ipsa divinitate Verbo unita est, ut non in se, sed in ipso subsisteret, postquam humanitas in summo gradu et omni plenitudine aliter esse non potuit, nisi in divina Filii persona.

Et ad hoc, ut supra omnem intellectualem nostram comprehensionem quasi in docta ignorantia hanc personam concipiamus, quae hominem sibi univit, ascendentes in nostro intellectu consideremus, cum Deus per omnia sit in omnibus, et omnia per omnia in Deo, ut quodam loco superius ostendimus, tunc, cum ista simul copulative consideranda sint, sic quod Deus sit in omnibus, quod omnia in Deo, et cum esse ipsum divinum sit supremae aequalitatis et simplicitatis, hinc Deus, ut est in omnibus, non est secundum gradus in ipsis quasi se gradatim et particulariter communicando. Omnia autem sine diversitate graduali esse non possunt. Quapropter in Deo sunt secundum se cum graduum diversitate. Hinc cum Deus sit in omnibus, ita ut omnia in eo, est manifestum Deum absque sui mutatione in aequalitate essendi omnia esse in unitate cum humanitate Ihesu maxima, quoniam maximus homo in ipso non aliter quam maxime esse potest, et ita in Ihesu, qui sic est aequalitas omnia essendi, tamquam in Filio in divinis, qui est media persona, Pater aeternus et Spiritus Sanctus existunt, et omnia ut in Verbo, et omnis creatura in ipsa humanitate summa et perfectissima universaliter omnia creabilia complicantis, ut sit omnis plenitudo ipsum inhabitans. Manuducamur aequaliter ad ista hoc exemplo: sensualis cognitio est quaedam contracta cognitio, propter quod sensus non attingit nisi particularia. Intellectualis cognitio est universalis, propter quod respectu sensualis absoluta existit atque abstracta a contractione particulari. Contrahitur autem sensatio varie ad varios gradus, per quas quidem contractiones variae animalium species exoriuntur secundum gradus nobilitatis et perfectionis, et quamvis ad maximum gradum simpliciter non ascendat, ut superius ostendimus, in specie tamen illa, quae actu suprema est in genere animalitatis, puta humana, ibi sensus tale animal efficit, quod ita est animal, ut et sit intellectus. Homo enim est suus intellectus, ubi contractio sensualis quodammodo in intellectuali natura suppositatur, intellectualis natura existit, quoddam divinum separatum abstractum esse, sensuali remanente temporali et corruptibili secundum suam naturam. Quare, quoad licet remota similitudine, ita in Ihesu considerandum, ubi humanitas in divinitate suppositatur, quoniam aliter in sua plenitudine maxima esse non posset.

Intellectus enim sensu cum sit perfectissimus penitus in actu existens, non potest nisi in divino intellectu, qui solus est actu omnia, suppositari personaliter. Intellectus enim in omnibus hominibus est omnia, crescens gradatim de possibilitate in actum, ut quanto sit maior, minor sit in potentia. Maximus autem cum sit terminus potentiae omnis intellectualis naturae, in actu existens pleniter nequaquam existere potest, quin ita sit intellectus, quod et sit Deus, qui est omnia in omnibus, quasi ut si polygonia circulo inscripta, natura esset humana, et circulus divina; si ipsa polygonia maxima esse debet, qua maior esse non potest, nequaquam in angulis finitis per se subsisteret, sed in circulari figura, ita non haberet proprium subsistendi figuram, etiam intellectualiter ab ipsa circulari et aeterna figura separabilem.

Maximitas autem perfectionis humanae naturae in substantialibus et essentialibus attenditur, puta quod intellectum, cui cetera corporalia serviunt, et hinc maxime perfectus homo non debet esse in accidentalibus eminens, nisi in respectu intellectus. Non enim requiritur, ut sit aut gigas aut nanus aut illius vel illius magnitudinis, coloris, figurae et sic de ceteris accidentalibus; sed hoc tantum est necessarium, quod ipsum corpus declinet ita ab extremis, ut sit aptissimum instrumentum intellectualis naturae, cui absque renitentia, murmuratione ac fatigatione ipsum obediat et obtemperet.

Ihesus noster, in quo omnes thesauri scientiae et sapientiae, etiam dum in mundo apparuit, absconditi fuerunt, quasi lux in tenebris, ad hunc finem eminentissimae intellectualis naturae corpus aptissimum atque perfectissimum ut etiam a sanctissimis testibus suae conversationis memoriae traditum est, creditur habuisse.

Amplius considerandum, quoniam humanitas perfectissima sursum suppositata, cum sit terminalis contracta praecisio, naturae illius penitus speciem non exit. Simile autem a simili generatur, et hinc secundum naturae proportionem procedit generatum a genitore. Terminus autem cum careat termino, caret finitatione et proportione. Quare homo maximus via naturae non est generabilis, neque etiam omnino carere potest principio speciei, cuius ultima perfectio existit. Partim igitur secundum humanam naturam procedit, quia homo, et quoniam est altissimum principiatum immediatissime principio unitum, tunc ipsum principium, a quo est immediatissime, est ut creans aut generans, ut pater, et principium humanum est ut passivum, materiam receptibilem ministrans; quare a matre sine virili semine. Omnis autem operatio ex spiritu et amore quodam procedit, uniente activum passivo, ut quodam loco in superioribus ostensum reperitur. Et hinc maxima operatio supra omnem naturae proportionem, per quam creator unitur creaturae, ex maximo uniente amore procedens, non dubie a sancto spiritu, qui absolute amor est, necessario existit, per quem solum sine adminiculo agentis contracti infra latitudinem speciei concipere potuit mater filium Dei patris, ut sicut Deus pater omnia spiritu suo formavit, quae ex non extantibus ab ipso in esse prodierunt, ita principalis hoc egit eodem sanctissimo spiritu, quando perfectissime operatus est. Quasi ut exemplo instruatur ignorantia nostra, dum excellentissimus aliquis doctor verbum intellectuale ac mentale suum vult discipulis pandere, ut ostensa ipsis concepta veritate spiritualiter pascantur, agit ut ipsum tale suum mentale verbum vocem induat, quoniam aliter ostensibile discipulis non est, si non induat sensibilem figuram; non potest autem aliter hoc fieri nisi per spiritum naturalem doctoris, qui ex attracto aere adaptat vocalem figuram mentali verbo convenientem, cui taliter ipsum verbum unit, ut vox ipsa in ipso verbo subsistat, ita quod audientes mediante voce verbum attingant. Haec, licet remotissima, similitudine supra id, quod intelligi per nos potest, elevamur parumper in nostra meditatione, quoniam pater aeternus immensae bonitatis, nobis volens divitias gloriae suae ad omnem scientiae et sapientiae plenitudinem ostendere, Verbum aeternum, filium suum, qui ista et plenitudo omnium exsistit, nostris infirmitatibus compatiens, quoniam aliter quam in sensibili et nobis simili forma percipere non poteramus, ipsum secundum nostram capacitatem manifestans, humana natura induit per Spiritum Sanctum sibi consubstantialem, qui quidem spiritus, quasi ut vox ex aere attracto per inspirationem, de puritate fecunditatis virginalis sanguinis corpus ipsum animale contexuit, rationem adiiciens, ut homo esset Verbum Dei patris, et adeo interne adunavit, ut centrum substantiae humanae naturae existeret. Et haec omnia non seriatim, ut in nobis conceptus temporaliter exprimitur, sed operatione momentanea supra omne tempus, secundum voluntatem conformem infinitae potentiae, peracta sunt.

Hanc autem matrem, talem virtute plenam, materiam ministrantem, nemo dubitare debet cunctas virgines omni virtutis perfectione excessisse, et inter omnes mulieres fecundas excellentiorem benedictionem habuisse. Ipsa enim, quae per omnia fuit ad tantum tamque excellentem unicum partum virginalem praeordinata, omnibus ex debito carere debuit, quae aut puritati aut vigorositati simul et unitati tam praeexcellentis partus obesse potuissent. Si enim sine virili semine apta fuisset? Si sanctissima et superbenedicta a Domino non fuisset, quomodo sacrarium Spiritus Sancti, in quo filio Dei corpus effingeret, facta fuisset? Si post partum virgo non remansisset, prius excellentissimo partui centrum maternae fecunditatis in sua suprema perfectione limpiditatis non communicasset, sed divisive et diminute, non ut tanto filio unico et supremo debuisset. Si igitur virgo sanctissima se totam Deo obtulit, cui operatione Spiritus Sancti etiam omnem fecunditatis naturam penitus communicavit, remansit in ipsa immaculata virginitas ante partum, in partu, et post partum supra omnem naturalem communem generationem incorrupta.

Ex patre igitur aeterno et matre temporali, virgine scilicet gloriosissima Maria, Deus et homo Iesus Christus natus est, ex patre maximo et absoluto plenissime, ex matre plenissima virginali fecunditate, suprema benedictione referta in temporis plenitudine. Non enim potuit esse homo ex matre virgine nisi temporaliter, neque ex patre Deo nisi aeternaliter; sed ipsa temporalis nativitas requisivit in tempore plenitudinem perfectionis, sicut in matre plenitudinem fecunditatis.

Quando igitur venit plenitudo temporis, cum sine tempore homo nasci non posset, tunc natus est in tempore et loco ad hoc aptissimo, omnibus tamen creaturis occultissimo. Summae enim plenitudines incomparabiles sunt aliis quotidianis experientiis, hinc nullo signo quaecumque ratio eas apprehendere potuit, quamvis quadam occultissima prophetica inspiratione quaedam signa obscura tradita fuerint, obumbrata humanis similitudinibus, ex quibus rationabiliter incarnandum Verbum in temporis plenitudine praevidisse potuissent sapientes. Praecisionem vero loci vel temporis solus aeternus genitor praescivit, qui ordinavit, ut, dum medium silentium tenerent omnia, tunc in noctis discursu Filius ab arce superna in uterum virginalem descenderet, et ordinato convenienti tempore in forma servi se mundo manifestaret.

Digressionem parvam ad expressionem intenti praemitti convenit, ut mysterium crucis clarius attingamus. Non dubium hominem ex sensu et intellectu atque ratione media, quae utrumque nectit, existere. Ordo autem submittit sensum rationi, rationem vero intellectui. Intellectus de tempore et mundo non est, sed absolutus ab his; sensus de mundo sub tempore, motibus subiectus existit. Ratio quasi in horizonte est, quoad intellectum, sed in auge, quoad sensum, ut in ipsa coincidant, quae sunt infra et supra tempus. Sensus incapax est supertemporalium et spiritualium. Animal igitur non percipit ea, quae Dei sunt, cum Deus spiritus et plus quam spiritus existat, et propter hoc sensualis cognitio in tenebris est ignorantiae aeternorum, et movetur secundum carnem ad carnalia desideria per concupiscibilem potentiam et ad repellendum impediens per irascibilem. Ratio vero supraeminens in sua natura ex participatione intellectualis naturae leges quasdam continet, per quas ut rectrix passiones desiderii ipsas moderetur, et ad aequum reducat, ne homo, in sensibilibus finem ponens, desiderio spirituali intellectus privetur.

Et est potissima legum, ne quis faciat alteri, quod sibi fieri nollet, et quod aeterna temporalibus praeponantur, et munda atque sancta caducis et immundis; et ad hoc cooperantur leges, ex ipsa ratione elicitae a sanctissimis legislatoribus, secundum diversitatem loci et temporis, pro remediis in ratione peccantium promulgatae. Intellectus altius volans videt, etiam si sensus rationi subiiceretur per omnia, sibi connaturales passiones non insequendo, quod nihilominus homo per se in finem intellectualium et aeternorum affectuum pervenire non valeret. Nam cum homo ex semine Adam in carnalibus voluptatibus sit genitus, in quo ipsa animalitas secundum propagationem vincit spiritualitatem, tunc ipsa natura, in radice originis carnalibus deliciis immersa, per quas homo in esse a patre prodiit, penitus impotens remanet ad transcendendum temporalia pro amplexu spiritualium. Quapropter si pondus delectationum carnalium attrahit deorsum rationem et intellectum, ut consentiant illis motibus non resistendo, clarum est hominem, ita deorsum tractum a Deo aversum fruitione optimi boni, quod est intellectualiter sursum et aeternum, penitus privari. Si vero ratio dominatur sensui, adhuc opus est, ut intellectus dominetur rationi, ut supra rationem fide formata mediatori adhaereat, ut sic per Deum attrahi possit ad gloriam. Nemo unquam fuit ex se potens supra seipsum ac propriam suam naturam ita peccatis desiderii carnalis originaliter subditam posse ascendere supra suam radicem ad aeterna et coelestia, nisi qui de coelo descendit Christus Iesus, hic est, qui et propria virtute ascendit, in quo ipsa humana natura, non ex voluntate carnis, sed ex Deo nata, nihil obstaculi habuit, quin potenter ad Deum patrem rediret. In Christo igitur ipsa humana natura per unionem ad summam potentiam exaltata est, et erepta de pondere temporalium et gravantium desideriorum. Voluit autem Christus hominus omnia humanae naturae facinora, nos ad terrena attrahentia, in suo humano corpore non propter se, cum peccatum non fecerit, sed propter nos penitus mortificare, et mortificando purgare, ut omnes homines eiusdem humanitatis cum ipso omnem peccatorum suorum purgationem reperirent in ipso. Voluntaria et innocentissima, turpissima atque crudelissima hominis Christi crucis mors omnium carnalium desideriorum humanae naturae extinctio, satisfactio atque purgatio fuit. Quicquid humanae naturae contra charitatem proximi fieri potest in plenitudine charitatis Christi, qua seipsum etiam dedit pro inimicis, abundanter extat adimpletum. Humanitas igitur in Christo Iesu omnes omnium hominum defectus adimplevit. Nam ipsa cum sit maxima, totam speciem potentiam amplectitur, ut sit cuiuslibet hominis talis essendi aequalitas, quod multo amplius quam frater et amicus specialissimus cuilibet coniunctus sit. Nam hoc agit maximitas humanae naturae, ut in quolibet homine sibi per formatam fidem adhaerente Christus sit ipse idem homo, unione perfectissima, cuiuslibet numero salvo. Per quam hoc verum est, quod ipsemet ait: Quicquid uni minimo ex meis feceritis, mihi fecistis; et converso, quicquid Christus Iesus passione sua meruit, illi meruerunt, qui unum sunt cum ipso, salva differentia graduum meriti, secundum differentiam graduum unionis cuiusque cum ipso per fidem charitate formatam. Hinc in ipso circumcisi, in ipso baptizati, in ipso mortui, in ipso denuo per resurrectionem vivificati, in ipso Deo uniti et glorificati fideles existunt. Non est igitur iustificatio nostra ex nobis, sed ex Christo, qui cum sit omnis plenitudo, in ipso omnia consequimur, si ipsum habuerimus; quem cum in hac vita per fidem formatam attingamus, non aliter quam ipsa fide iustificari poterimus, ut infra quodam loco extensius dicemus. Hoc est illud ineffabile crucis mysterium nostrae redemptionis, in quo, ultra ea, quae tacta sunt, Christus ostendit, quomodo veritas et iustitia et virtutes divinae temporali vitae, ut aeterna caducis, praeferri debeant; ac quod in homine perfectissimo summa constantia atque fortitudo, charitas et humanitas esse debent, sicut mors Christi in cruce in maximo Iesu illas ac omnes alias virtutes maxime fuisse ostendit. Quanto igitur homo plus in ipsis immortalibus virtutibus ascenderit, tanto Christo similior erit; coincidunt enim minima maximis, ut maxima humiliatio cum exaltatione, turpissima mors supreme virtuosi cum gloriosa vita, et ita de caeteris, ut omnia ista nobis Christi vita, passio atque crucifixio manifestant.

Christus homo passibilis et mortalis non aliter ad gloriam patris pervenire potuit, qui est ipsa immortalitas, quoniam absoluta vita, nisi mortale immortalitatem indueret. Quod fieri nequaquam potuit citra mortem, quoniam enim mortale aliter induere posset immortalitatem, nisi spoliaretur mortalitate? Quomodo ab illa absolveretur, nisi soluto debito mortis? Propter quod ait ipsa veritas: Stultos et tardi cordis eos esse, qui non intelligunt Christum oportere mori et ita in gloriam intrare. Quoniam autem in prioribus ostendimus Christum propter nos mortuum morte quidem crudelissima, dicendum consequenter, quoniam aliter humanam naturam ad immortalitatis templum quam per mortis victoriam traduci non conveniebat; hinc mortem subiit, ut secum resurgeret humana natura ad vitam perpetuam, et animale mortale corpus fieret spirituale incorruptibile.

Non potuit verus homo esse nisi mortalis, et non potuit ad immortalitatem mortalem naturam vehere, nisi spoliata mortalitate per mortem. Ad quam pulcre nos instruit ipsa veritas de hoc loquens, cum ait: Nisi granum frumenti in terram cadens mortuum fuerit, ipsum solum manet; si vero mortuum fuerit, multum fructum affert. Christus igitur si semper mortalis remansisset, etiamsi nunquam mortuus fuisset, quomodo naturae humanae immortalitatem praestitisset mortalis homo? Et si ipse mortuus non fuisset, solus remansisset mortalis sine morte. Oportebat ergo ipsum a possibilitate moriendi per mortem liberari, si multum fructum afferre debuit, ut, sic exaltatus, ad se omnia traheret, quando eius potestas non tantum esset in mundo ac terra corruptibili, sed in coelo incorruptibili. Hoc autem aliqualiter in nostra ignorantia attingere poterimus, si ea, quae saepe dicta sunt, menti habuerimus. Ostendimus in antehabitis hominem Iesum maximum in se separatim a divinitate personam subsistendi habere non posse, quia maximus. Et ob hoc communicatio idiomatum admittitur, ut humana coinciderent divinis, quoniam humanitas illa, inseparabilis a divinitate propter supremam unionem, quasi per divinitatem induta et assumpta seorsum personaliter subsistere nequit; homo vero ex corpore et anima unitus est, quorum separatio mors est. Quia igitur ipsa maxima humanitas in divina suppositatura persona, non erat possibile aut animam aut corpus, etiam post divisionem localem, mortis tempore separari a persona divina, sine qua homo ille non subsistebat. Non igitur mortuus fuit Christus, quasi persona eius defecisset, sed absque etiam locali divisione quoddam centrum, in quo humanitas suppositabatur, remansit divinitati hypostatice unitus, et secundum naturam inferiorem, quae divisionem animae a corpore secundum suae naturae veritatem pati potuit, temporalis et localiter divisio facta est, ut eodem loco et eodem tempore non essent simul mortis hora anima et corpus.

Quare in corpore et anima non fuit corruptibilitas possibilis, cum unita essent aeternitati, sed temporalis nativitas morti et separationi temporali subdita fuit, ita quod completo circulo reditionis ad soliditatem de compositione temporali absolutoque amplexus corpore ab his motibus temporalibus veritas humanitatis, quae supra tempus est, ut divinitati unita incorrupta remanens, prout eius requirebat veritas, veritatem corporis veritati animae adunaret, ut sic, dimissa umbrosa imagine veritatis hominis, qui in tempore apparuit verus homo, ab omni temporali passione absolutus resurgeret; ut idem Iesus, supra omnes temporales motus, amplexus non moriturus, verissime resurgeret per unionem animae ad corpus supra omnem motum temporalem. Sine qua quidem unione veritas humanitatis incorruptibilis verissime absque confusione naturae divinae personae hypostatice unita non fuisset. Adiuva ingenii parvitatem ac ignorantiam tuam exemplo Christi in frumenti grano, ubi numerus grani corrumpitur, remanente essentia specifica sana, qua mediante natura multa grana resuscitat; quod si ipsum granum esset maximum atque perfectissimum, tale in terra optima atque foecundissima moriens, non tantum centesimum aut millesimum fructum afferre posset, sed tantum quantum natura speciei in sua possibilitate amplecteretur. Hoc est quidem, quod ait Veritas: Quomodo fructum afferret; multitudo enim finita est sine numero. Intellige itaque acute: humanitas enim Iesu, eo ipso, quod ad hominem Christum contracta consideratur, ob ipso etiam divinitati unita simul intelligitur; cui ut unita est, plurimum absoluta est, ut consideratur Christus verus homo illa, contracta est, ut per humanitatem homo sit; et ita humanitas Iesu est ut medium inter pure absolutum et pure contractum. Secundum hoc itaque non fuit corruptibilis, nisi secundum quid, et simpliciter incorruptibilis. Fuit igitur secundum temporalitatem, ad quam contracta fuit, corruptibilis, et secundum hoc, quod fuit absoluta a tempore, et supra tempus, et divinitati unita, incorruptibilis. Veritas autem, ut est temporaliter contracta, est quasi signum et imago veritatis supertemporalis, ita veritas corporis, temporaliter contracta, est quasi umbra veritatis corporis supertemporalis; sic et veritas animae contracta est ut umbra animae a tempore absolutae; videtur enim potius sensus aut ratio quam intellectus, dum est in tempore, ubi sine phantasmatibus non apprehendit, et supra tempus elevata intellectus est ab his liber et absolutus. Et quoniam ipsa humanitas sursum fuit in incorruptibilitate divina radicata inseparabiliter, tunc, completo motu temporali corruptibili, non potuit resolutio fieri, nisi versus radicem incorruptibilitatis. Quare post finem motus temporalis, qui mors fuit, sublatis his omnibus, quae temporaliter veritati naturae humanae accesserunt, resurrexit idem Iesus non in corpore gravi, corruptibili, umbroso, passibili et caeteris, quae temporalem compositionem consequuntur, sed in corpore vero, glorioso, impassibili, agili et immortali, ut veritas a conditionibus absoluta temporalibus requirebat. Et hanc quidem unionem necessario exposcebat ipsa veritas hypostaticae unionis humanae naturae divinae. Quapropter Iesum benedictum a mortuis resurgere oportebat, ut ipsemet ait dicens: Oportebat Christum sic pati et tertia die resurgere a mortuis.

Ostensis his, facile est videre Christum primogenitum ex mortuis esse. Nemo enim ante ipsum resurgere potuit, quando humana natura nondum in tempore ad maximum perveniens incorruptibilitati et immortalitati fuit in Christo unita. Omnes enim impotentes erant, quousque veniret ille, qui ait: Potestatem habeo ponere animam meam et iterum sumere. Induit igitur in Christo humana natura immortalitatem, qui est primitiae dormientium. Non est autem nisi una indivisibilis humanitas et omnium hominum specifica essentia, per quam omnes particulares homines sunt homines inter se numeraliter distincti, ita ut eadem etiam humanitas sit Christi et omnium hominum, distinctione numerali individuorum inconfusa remanente. Hinc manifestum est omnium hominum, qui temporaliter ante aut post Christum fuerant aut erunt, humanitatem in Christo immortalitatem induisse. Quapropter patet rationem hanc concludere: Christus homo resurrexit; hinc omnes homines resurgent per ipsum, post omnem temporalem corruptibilitatis motum, ut sint perpetuo incorruptibiles. Et quamvis omnium hominum una sit humanitas, sunt tamen individuantia principia ipsam ad hoc vel illud suppositum contrahentia varia et diversa; ita quod in Iesu Christo erant solum perfectissima et potentissima essentiae humanitatis propinquissima, quae divinitati unita fuit, in cuius virtute potens erat Christus propria virtute resurgere; quae quidem virtus ipsa divinitate advenit, propter quod Deus ipsum a mortuis dicitur suscitasse; qui cum Deus et homo esset, propria virtute resurrexit, et nullus hominum praeter ipsum, nisi in Christi virtute, qui Deus est, poterit ad coelum resurgere. Est igitur Christus, per quem secundum humanitatem naturam immortalitatem humana natura contraxit, et per quem etiam supra tempus in suam similitudinem resurgemus cessante motu, qui penitus sub motu nati sumus; hoc erit in fine saeculorum. Christus autem, qui solum ut a matre prodiit, temporaliter natus fuit, non totum temporis fluxum in resurrectione expectavit, quia eius nativitatem tempus penitus non apprehendit. Adverte naturam immortalitatem in Christo induisse; propter quod omnes quidem sive boni sive mali resurgemus, sed non omnes immutabimur per gloriam transformantem nos in filios adoptionis per Christum Dei filium. Resurgent igitur omnes per Christum, sed non omnes ut Christus, et in ipso per unionem, nisi illi qui sunt Christi per fidem, spem et charitatem. Vides, ni fallor, nullam perfectam religionem homines ad ultimum desideratissimum pacis finem ducentem esse, quae Christum non amplectitur mediatorem et salvatorem, Deum et hominem, viam, vitam et veritatem. Age quam absona est Sarracenorum credulitas, qui Christum maximum atque perfectissimum hominem de Virgine natum et ad coelos vivum translatum affirmant, Deum negant. Obcoecati sunt profecto, quia asserunt impossibile. Verum luce clarius intellectum habenti apparere potest, etiam ex talibus praemissis, non hominem posse esse per omnia perfectissimum atque maximum, supra naturam ex virgine natum, qui simul Deus non sit. Sunt illi sine ratione crucis persecutores, eius mysteria ignorantes, cuius etiam divinam redemptionis fructum non gustabunt, nec ex lege sua Machometi, quae non aliud quam voluptatis desideria implere promittit; quae in Christi morte extincta sunt in nobis, expectant ad quae nos sperantes apprehensionem incorruptibilis gloriae anhelamus.

Fatentur pariter Iudaei cum istis Messiam maximum, perfectissimum et immortalem hominem, quem Deum negant eadem diabolica coecitate detenti; qui etiam supremam beatitudinem fruitionis Dei, secus quam nos Christi servuli, ut futuram non sperant, sic nec consequentur. Et id, quod mirabilius iudico, est, quod tam ipsi Iudaei quam Saraceni resurrectionem generalem credunt futuram, et possibilitatem per hominem, qui etiam Deus est, non admittunt. Nam, etsi diceretur, quod, cessante motu generationis et corruptionis, perfectio universi absque resurrectione esse non posset, cum natura humana sit pars una essentialis universi, sine qua non solum perfectum, sed nec universum esset, et quod propter hoc necessarium sit, si aliquando cessat motus, totum universum perire aut homines ad incorruptibilitatem resurgere, in quibus omnium mediorum natura completa est, ita ut alia animalia non sit necesse resurgere, cum homo sit ipsorum perfectio; aut si resurrectio propterea futura diceretur, ut totus homo retributionem condignam meritorum a Deo iusto recipiat; tamen ad haec super omnia necessarium est Christum hominem et Deum credi, per quem solum natura humana ad incorruptibilitatem potest pervenire. Obcoecati itaque sunt omnes resurrectionem credentes et Christum medium possibilitatis ipsius defitentes, cum resurrectionis fides sit divinitatis et humanitatis Christi et ipsius mortis ac resurrectionis affirmatio, qui primogenitus est ex mortuis, secundum praemissa. Resurrexit enim, ut ita intraret in gloriam per ascensionem ad coelos. Quem quidem ascensum arbitror intelligendum; nam cum secundum divinitatem sit ubique, ibi tamen proprius eius locus dicitur, ubi non est ulla unquam mutatio, passio, tristitia et caetera, quae temporalitati accidunt. Et hunc quidem locum aeterni gaudii et pacis supra coelos esse nominamus, licet loco non apprehensibilis nec descriptibilis aut diffinibilis existat. Ipse centrum atque circumferentia intellectualis naturae est, et, cum intellectus omnia ambiat, supra omnia est. In sanctis tamen animabus rationalibus et spiritibus intellectualibus, qui sunt coeli enarrantes gloriam eius, est requiescens quasi in templo suo. Sic igitur supra omnem locum et omne tempus ad incorruptibilem mansionem, supra omne id, quod dici potest, intelligimus Christum ascendisse, in hoc quod supra omnes coelos ascendit, ut adimpleret omnia; qui cum sit Deus, est omnia in omnibus, et ipse regnat in coelis illis intellectualibus, cum sit ipsa veritas, et non secundum locum potius in circumferentia quam centro sedens, cum sit centrum omnium rationalium spirituum, ut vita eorum. Et propter hoc intra homines hoc regnum coelorum etiam esse ipse affirmat, qui est fons vitae animarum finisque earum.

Quis iudex iustior quam qui est ipsa iustitia? Christus enim, caput et principium omnis rationalis creaturae, est ipsa ratio maxima, a qua est omnis ratio. Ratio autem est iudicium discretivum faciens. Unde merito vivorum et mortuorum iudex est, qui cum omnium rationalibus creaturis humanam naturam rationalem assumpsit, manens Deus, qui est remunerator omnium. Iudicat autem supra omne tempus per se et in se omnia, quoniam complectitur omnes creaturas, cum sit maximus homo, in quo omnia; quia Deus, ut Deus est lux infinita, in qua non sunt tenebrae; quae quidem lux omnia illuminat, ita ut omnia in ipsa luce sint ipsi luci manifestissima. Haec enim infinita lux intellectualis supra omne tempus ita praesens sicut praeteritum, ita vivum sicut mortuum complicat, sicut lux corporalis hypostasis est omnium colorum. Christus autem est ut ignis purissimus, qui est inseparabilis a luce, et in se non subsistit, sed in luce; et est ignis ille spiritualis vitae intellectualis, qui ut omnia consumit intra se receptans omnia et probat et iudicat, quasi iudicium materialis ignis, cuncta examinans. Iudicantur autem in Christo omnes rationales spiritus, quasi ignibile in igne, quorum aliud persistenter in ipso transformatur in similitudinem ignis, ut aurum optimum atque perfectissimum; ita est aurum et adeo vehementer ignitum, ut appareat non plus aurum quam ignis, et aliud non intantum participat de intensitate ignis, uti argentum depuratum aut aes aut ferrum. Omnia tamen transformata in ignem videntur, licet quodlibet in gradu suo. Et hoc iudicium est ignis tantum, non ignitorum, cum quodlibet ignitum in quolibet ignito ignem illum ardentissimum tantum apprehendat et non differentiam ignitorum, quasi uti nos, si fusum aurum et argentum atque cuprum in maximo igne conspiceremus, differentias metallorum, postquam in ignis formam transformata sunt, non apprehendimus. Ignis autem ipse si intellectualis esset, gradus perfectionis cuiusque sciret, et ad quantum secundum gradus ipsos capacitas intensitatis ignis in quolibet differenter se haberet. Unde, uti quaedam ignibilia sunt in igne incorruptibiliter perseverantia, capacia lucis et caloris, quae in similitudinem ignis sunt transformabilia propter sui puritatem, et hoc differenter secundum plus et minus, quaedam vero sunt, quae propter impuritatem suam, etiam si calefactibilia, non tamen in lucem transformabilia, ita Christus iudex secundum unicum simplicissimum atque indivisum iudicium in uno momento omnibus iustissime et absque invidia quasi ordine naturae non temporis calorem creatae rationis communicat, ut recepto calore lumen intellectuale divinum desuper infundat, ut sit Deus omnia in omnibus, et omnia per ipsum mediatorem in Deo, et aequalia, quanto hoc secundum capacitatem cuiusque possibilis fuerit. Sed quod quaedam propter hoc, quia magis unita et pura sint, non tantum caloris, sed et lucis perceptibilia, et alia vix caloris, sed non lucis, accidit ex indispositione subiectarum. Unde, cum lux illa infinita sit ipsa aeternitas atque veritas, necesse est, ut rationalis creatura, quae per ipsam illuminari desiderat, ad vera et aeterna se convertat, supra ista mundana et corruptibilia. Contrario modo se habent corporalia et spiritualia. Virtus enim vegetativa corporalis est, quae convertit alimentum ab extrinseco receptum in naturam aliti; et non convertitur animal in panem, sed e converso. Spiritus autem intellectualis, cuius operatio est supra tempus quasi in horizonte aeternitatis, quando se ad aeterna convertit, non potest ipsa in se convertere, cum sint aeterna et incorruptibilia; sed nec ipse, cum sit incorruptibilis, ita se in ipsa convertit, ut desinat esse intellectualis substantia, sed convertitur in ipsa, ut absorbeatur in similitudinem aeternorum secundum gradus tamen, ut magis ad ipsa et ferventius conversus magis et profundius ab aeternis perficiatur et abscondatur eius esse in ipso aeterno esse. Christus autem cum sit immortalis amplexus et vivat et sit vita et veritas, qui se ad ipsum convertit, ad vitam se convertit et ad veritatem; et quanto hoc ardentius, tanto magis a mundanis et corruptibilibus se ad aeterna elevat, ut vita sua sit abscondita in Christo. Virtutes enim sunt aeterna, iustitia permanens in saeculum saeculi, vita et veritas. Qui se ad virtutes convertit, ambulat in viis Christi, quae sunt viae puritatis et immortalitatis. Virtutes verae divinae illuminationes sunt. Quare qui se in hac vita per Christum convertit, qui est virtus, dum de hac temporali vita absolvetur, in puritate spiritus reperietur, ut intrare possit ad gaudium aeternae apprehensionis.

Conversio vero spiritus nostri est, quando secundum omnes suas potentias intellectuales ad ipsam purissimam aeternam veritatem se convertit per fidem, cui omnia postponit, et ipsam talem veritatem solam amandam eligit atque amat.

Conversio enim per fidem certissimam ad veritatem, quae Christus est, est mundum istum deserere atque in victoria calcare. Ipsum autem ardentissime amare est per spiritualem motum in ipsum pergere, quia ipse non tantum est amabilis, sed charitas ipsa. Dum enim spiritus pergit per gradus amoris ad ipsam charitatem, in ipsam charitatem non quidem temporaliter, sed supra omne tempus et omnem mundanum motum profundatur. Sicut igitur omnis amans est in amore, ita omnes viventem amantes in Christo; et sicut omnis amans est per amorem amans, ita omnes amantes veritatem per Christum sunt ipsam amantes. Hinc nemo novit veritatem, nisi spiritus Christi fuerit in illo. Et sicut impossibile est amantem esse sine amore, ita impossibile est quemquam habere Deum sine spiritu Christi, in quo spiritu tantum Deum adorare valemus. Propter quod increduli ad Christum non conversi, incapaces luminis gloriae transformationis iam iudicati sunt ad tenebrositatem et umbram mortis a vita aversi, quae Christus est, de cuius tantum plenitudine omnes in gloria satiantur per unionem. De qua infra, cum de ecclesia loquemur, ex eodem fundamento pro consolatione nostra nonnulla subiciemus.

Neminem mortalium comprehendere iudicium illud ac eius iudicis sententiam manifestum est. Quoniam cum sit supra omne tempus et motum, non discussione comparativa vel praesumptiva ac prolatione vocali et signis talibus expeditur, quae moram et protractionem capiunt; sed sicut in verbo omnia creata sunt, quoniam dixit et facta sunt, ita in eodem verbo, quod et ratio dicitur, omnia iudicantur. Nec inter sententiam et executionem quicquam interest, sed hoc est, quod in momento fit, scilicet quod et resurrectio et apprehensio finis differenter, glorificatio in translatione filiorum Dei et damnatio in exclusione aversorum nullo etiam indivisibili temporis momento distinguuntur.

Intellectualis natura, quae supra tempus est et corruptioni temporali non subdita, ex sui natura intra se formas incorruptibiles complectens, ut puta mathematicas suo modo abstractas, et etiam naturales, quae in ipsa intellectuali absconduntur et transformantur de facili, quae sunt nobis manuductiva signa incorruptibilitatis eius, quia locus incorruptibilium incorruptibilis, naturalis motu ad veritatem moveretur abstractissimam, quasi ad finem desideriorum suorum, ac ad ultimum obiectum delectabilissimum. Et quoniam hoc tale obiectum est omnia, quia Deus, intellectus immortalis et incorruptibilis quousque attingat ipsum, insatiabilis est, cum non satietur nisi in obiecto aeterno. Quod si intellectus, absolutus ab hoc corpore, in quo opinionibus ex tempore subditur, ad optatum finem non contingit, sed potius, cum appetat, veritatem, cadit in ignorantiam, et cum ultimo desiderio non aliud desideret quam ipsum veritatem non in aenigmate aut signis, sed certitudinaliter facietenus apprehendere, tunc cum ob aversionem ipsius a veritate in hora separationis et conversionem ad corruptibile, cadat ad desideratum corruptibile, ad incertitudinem et confusionem in ipsum tenebrosum chaos merae possibilitatis, ubi nihil certi actu est, recte ad intellectualem mortem descendisse dicitur. Est enim animae intellectuali intelligere esse, et intelligere desideratum est ipsi vivere. Propter hoc, sicut ei est vita aeterna apprehendere ultimum desideratum stabile aeternum, ita est ei mors aeterna separari ab illo stabili desiderato et praecipitari in ipsum chaos confusionis, ubi igne perpetuo cruciatur, modo suo, a nobis non intelligibili aliter quam ut cruciatur privatus vitali alimento et sanitate, et non illis tantum, sed et spe aliquando assequendi, ut sine extinctione et fine semper moriatur agonizando. Haec est vita aerumnosa supra id quod cogitari potest; quae ita est vita ut sit mors, quae ita est esse, ut sit non esse, quae ita est intelligere, ut sit ignorare. Et quoniam in antehabitis probatum est, quod supra omnem motum et tempus et quantitatem et caetera tempori subdita resurrectio hominum est, ita quod corruptibile in incorruptibile, animale in spirituale resolvitur, ut totus homo sit suus intellectus, qui est spiritus, et corpus verum sit in spiritu absorptum, ut non sit corpus in se, quasi in suis corporalibus qualificativis et temporalibus proportionibus, sed translatum in spiritum, quasi contrario modo ad hoc nostrum corpus, ubi non videtur intellectus, sed corpus, in quo ipse intellectus quasi incarceratus apparet; ibi vero corpus est ita in spiritu, sicut hic spiritus in corpore, et propter hoc ut hic anima aggravatur per corpus, ita ibi corpus alleviatur per spiritum. Hinc, ut gaudia spiritualia vitae intellectualis sunt maxima, quae et ipsum corpus glorificatum in spiritu participat, ita infernales tristitiae spiritualis mortis sunt maximae, quas et corpus in spiritu recipit. Et quoniam Deus noster, qui apprehensus est vita aeterna, est supra omnem intellectum comprehensibilis, tunc aeterna illa gaudia, omnem intellectum nostrum excedentia, maiora sunt quam ullo signo tradi possint. Pariformiter et poenae damnatorum supra omnes cogitabiles atque descriptibiles poenas existunt. Quare in omnibus illis musicalibus harmonicis signis gaudii, laetitiae, gloriae, quae, ut signa cognita nobis, cogitandi iudicia vitae aeternae a patribus tradita reperiuntur, sunt remotissima quaedam signa sensibilia per infinitum distanter ad ipsa intellectualia nulla imaginatione perceptibilia. Ita et poenis infernalibus, quae aut igni elementali sulfureo ac pice et caeteris cruciatibus sensibilibus assimilantur, nullam comparationem habent ad igniles illas intellectuales aerumnas, a quibus nos Iesus Christus, vita et salvatio nostra, praeservare dignetur, qui est in saecula benedictus. Amen.