De docta ignorantia

Doctrina ignorantiae taliter circa absoluti maximi naturam expedita per symbolicos quosdam characteres, amplius per ipsam aliquantulum in umbra nobis resplendentem eadem via inquiramus, quae omne id quod sunt, ab ipso absoluto maximo sunt. Cum autem causatum sit penitus a causa, et a se nihil, et originem atque rationem, qua est id quod est, quanto propinquius et similius potest, concomitetur, patet difficile contractionis naturam attingi, exemplari absoluto incognito. Supra igitur nostram apprehensionem in quadam ignorantia nos doctos esse convenit, ut praecisionem veritatis uti est non capientes, ad hoc saltem ducamur, ut ipsam esse videamus, quam nunc comprehendere non valemus. Hic est mei laboris finis in hac parte, quem clementia tua iudicet et acceptet.

Proderit plurimum doctrinae ignorantiae correlaria praeambularia ex principio nostro praemitti. Praestabunt enim quandam facilitatem ad infinita similia, quae pari arte elici poterunt, et dicenda facient clariora. Habuimus in radice dictorum, in excessis et excedentibus ad maximum in esse et posse non deveniri. Hinc in prioribus ostendimus praecisam aequalitatem soli Deo convenire; ex quo sequitur omnia dabilia praeter ipsum differre. Non potest igitur unus motus cum alio aequalis esse, nec unus alteri mensura, cum mensura a mensurato necessario differat.

Haec quidem, etsi ad infinita tibi deserviant, tamen si ad astronomiam transfers, apprehendis calculatoriam artem praecisione carere, quoniam per solis motum omnium aliorum planetarum motum mensurari posse praesupponit. Coeli etiam dispositio, quoad qualemcumque locum, sive quoad ortus et occasus signorum sive poli elevationem, ac quae circa hoc sunt, praecise scibilis non est. Et cum nulla duo loca in tempore et situ praecise concordent, manifestum est indicia astrorum longe in sua particularitate a praecisione esse.

Si consequenter hanc regulam mathematicae adaptas in geometricis figuris, aequalitatem actu impossibilem vides, et nullam rem cum alia in figura praecise posse concordare, nec in magnitudine. Et quamvis regulae verae sint in sua ratione datae figurae aequalem describere, in actu tamen aequalitas impossibilis est in diversis. Ex quo ascendis, quomodo veritas abstracta a materialibus, ut in ratione aequalitatem videt, quam in rebus experiri per omnia impossibile est, quoniam ibi non est nisi cum defectu.

Age: in musica ex regula praecisio non est. Nulla ergo res cum alia in pondere concordat, neque longitudine, neque spissitudine; neque est possibile proportiones harmonicas inter varias voces fistularum, campanarum, hominum et ceterorum instrumentorum praecise reperiri, quin praecisior dari possit, neque in diversis instrumentis idem gradus veritatis proportionis est, sicut nec in diversis hominibus; sed in omnibus secundum locum, tempus, complexionem et alia diversitas necessaria est. Praecisa itaque proportio in ratione sua videtur tantum; et non possumus in rebus sensibilibus dulcissimam harmoniam absque defectu reperire, quia ibi non est. Ascende hic, quomodo praecisissima maxima harmonia est proportio in aequalitate, quam vivus homo audire non potest in carne, quoniam ad se attraheret rationem animae nostrae, cum sit omnis ratio, sicut lux infinita omnem lucem; ita quod anima a sensibilibus absoluta sine raptu ipsam supreme concordantem harmoniam aure intellectus non audiret. Magna quaedam dulcedo contemplationis hic hauriri posset, tam circa immortalitatem intellectualis et rationalis nostri spiritus, qui rationem incorruptibilem in sua natura gestat, per quam similitudinem concordantem et discordantem ex se attingit in musicis; quam circa gaudium aeternum, in quod beati a mundanis absoluti transferuntur. Sed de hoc alias.

Praeterea, si regulam nostram arithmeticae applicamus, nulla duo in numero convenire posse videmus; quoniam ad veritatem numeri compositio, complexio, proportio, harmonia, motus et omnia variantur extendendo in infinitum. Ex hoc nos ignorare intelligimus, quoniam nemo est ut alius in quocumque, neque sensu, neque imaginatione, neque intellectu, neque operatione aut scriptura aut pictura vel arte, etiam si mille annis unus alium imitari studeret et in quocumque nunquam tamen praecisionem attingeret, licet differentialia sensibilis aliquando non percipiatur. — Ars etiam naturam imitatur quantum potest, sed nunquam ad ipsius praecisionem poterit pervenire. Carent igitur medicina, alchimia, magica et ceterae artes transmutationum veritatis praecisione, licet una verior sit in comparatione ad aliam, ut medicina verior quam artes transmutationum, ut ista ex se patet.

Adhuc ex eodem fundamento elicientes dicamus: quoniam in oppositis excedens et excessum reperimus, ut in simplici et composito, abstracto et concreto, formali et materiali, corruptibili et incorruptibili et ceteris, hinc ad alterum purum oppositorum non devenitur, aut in quo concurrant praecise aequaliter. Omnia igitur ex oppositis sunt in gradus diversitate, habendo uno plus, de alio minus, sortiendo naturam unius oppositorum per victoriam unius supra aliud. Ex quo rerum notitia rationaliter investigatur, ut sciamus, quomodo compositio in uno est in quadam simplicitate, et in alio implicitas in compositione, ut corruptibilitas in incorruptibilitate in uno, contrarium in alio, ut de reliquis, prout ostendemus in libro Coniecturarum, ubi de hoc latius agetur. Sufficiant ista pauca pro mirabili potestate doctae ignorantiae ostendenda.

Amplius, magis ad propositum descendendo, dico, quod ascensus ad maximum et descensus ad minimum simpliciter non est possibilis, ne fiat transitus in infinitum, ut in numero et divisione continui constat. Tunc patet, quod dato quocumque finito, semper est maius et minus, sive in quantitate aut virtute vel perfectione, et in ceteris necessario dabile, cum maximum aut minimum simpliciter dabile in rebus non sit, nec processus sit in infinitum, ut statim ostensum est. Nam cum quaelibet pars infiniti sit infinita, implicat contradictionem magis et minus reperiri, ubi ad infinitum deveniretur, cum magis et minus sicut nec infinito convenire possunt, ita nec qualemcumque proportionem ad infinitum habent, cum necessario ipsum etiam infinitum sit. Binarius enim non esset minor centenario in numero infinito, si per ascensum ad ipsum posset actu deveniri, sicut nec linea infinita ex infinitis bipedalibus minor esset linea infinita ex infinitis quadripedalibus lineis. Nihil est itaque dabile, quod divinam terminet potentiam, quare omni dato dabile est maius et minus per ipsam, nisi datum esset absolutum maximum, ut in tertio libello deducetur. Solum igitur absolute maximum est negative infinitum, quare solum illud est id, quod esse potest omni potentia. Universum vero cum omnia complectitur, quae Deus non sunt, non potest esse negative infinitum, licet sit sine termino et ita privative infinitum; et hac consideratione nec finitum nec infinitum est. Non enim potest esse maius quam est: hoc quidem ex defectu evenit; possibilitas enim, sive materia, ultra se non extendit. Nam non est aliud dicere universum posse semper actu esse maius quam dicere posse esse transire in actu infinitum esse, quod est impossibile, cum infiniti actualitas, quae est absoluta aeternitas, ex posse oriri nequeat, quae est omnis essendi possibilitas. Quare licet in respectu infinitae Dei potentiae, quae est interminabilis, universum posset esse maius, tamen, resistente possibilitate essendi, aut materia, quae in infinitum non est actu extensibilis, universum maius esse nequit, et ita interminatum, cum actu maius eo dabile non sit ad quod terminetur, et sit privative infinitum. Ipsum autem non est actu nisi contracte, ut sit meliori quidem modo, quo suae naturae patitur conditio. Est enim creatura, quae necessario est, ab esse divino simpliciter absoluto, prout consequenter in docta ignorantia, quanto clarius et simplicius fieri poterit, quam brevissime sumus ostensuri.

Docent nos sacra ignorantia in prioribus nihil a se esse nisi maximum simpliciter, ubi a se, in se, per se omnia idem sunt, ipsum scilicet absolutum esse; necesseque esse omne, quod est, id quod est, in quantum est, ab ipso esse. Quomodo enim id, quod a se non est, aliter esse posset quam ab aeterno esse? Quoniam autem ipsum maximum procul est ab omni invidia, non potest esse diminutum, ut tale, communicare. Non habet igitur creatura, quae ab esse est, omne id quod est, corruptibilitatem, divisibilitatem, imperfectionem, diversitatem, pluralitatem et caetera huiusmodi, a maximo, aeterno, indivisibili, perfectissimo, indistincto, uno, neque ab aliqua causa positiva. Sicut enim linea infinita est rectitudo infinita, quae est causa omnis esse linealis, linea vero curva, in hoc quod linea, ab infinita est, in hoc quod curva, non ab infinita est, sed curvitas sequitur finitatem, quoniam ex eo curva, quia non maxima (si enim maxima esset, curva non esset, ut superius est ostensum). Ita quidem contingit rebus, quoniam maximum esse non possunt, ut sint diminuta, altera, distincta et caetera huiusmodi, quae quidem causam non habent. Habet igitur creatura a Deo, ut sit una, discreta et connexa universo, et quanto magis una, tanto Deo similior.

Quod autem eius unitas est in pluralitate, discretio in confusione, et connexio in discordantia, a Deo non habet, neque ab aliqua causa positiva, sed contingenter. Quis igitur copulando simul in creatura necessitatem absolutam, a qua est, et contingentiam, sine qua non est, potest intelligere esse eius? Nam videtur, quod ipsa creatura, quae nec est Deus nec nihil, sit quasi post Deum et ante nihil, intra Deum et nihil, ut ait unus sapientum: 'Deus est oppositio nihil mediatione entis'. Nec tamen potest esse ab esse et nonesse composita. Videtur igitur neque esse, per hoc quod descendit de esse, neque non esse, quia est ante nihil, neque compositum ex illis. Noster autem intellectus, qui nequit transire contradictoria, divisive aut composite esse creaturae non attingit, quamvis sciat eius esse non esse nisi ab esse maximi. Non est igitur esse creaturae intelligibile, postquam esse, a quo non est intelligibile, sicut nec esse accidentis est intelligibile, si substantia, cui adest, non intelligitur. Igitur non potest creatura, ut creatura, dici una, quia descendit ab unitate, neque plures, quia eius esse est ab uno, neque ambo copulative, sed est unitas eius in quadam pluralitate contingenter; ita de simplicitate et compositione et reliquis oppositis pariformiter dicendum videtur.

Quoniam vero creatura per esse maximi creata est, in maximo vero idem est esse, facere et creare, tunc non aliud videtur esse creare quam Deum omnia esse. Si igitur Deus est omnia, et hoc est creare, quomodo intelligi hoc poterit, quod creatura non est aeterna, cum Dei esse sit aeternum, immo ipsa aeternitas? In quantum enim ipsa creatura est esse Dei, nemo dubitat esse aeternitatem; in quantum igitur cadit sub tempore, non est a Deo, qui est aeternus. Quis igitur intelligit creaturam ab aeterno et cum hoc temporaliter esse? Non potuit enim creatura in esse ipso in aeternitate non esse, neque potuit prius tempore esse, quando ante tempus non fuit prius; et ita semper fuit, quando esse potuit. Quis denique intelligere potest Deum esse essendi formam, nec tamen immisceri creaturae? Non enim ex infinita linea et finita curva potest unum exoriri compositum, quod absque proportione esse nequit. Proportionem vero inter infinitum et finitum cadere non posse nemo dubitat. Quomodo igitur capere potest intellectus esse lineae curvae ab infinita recta esse, quae tamen ipsam non informat ut forma, sed ut causa et ratio, quam quidem rationem non potest participare partem capiendo, cum sit infinita et indivisibilis: ut materia participat formam, ut Socrates et Plato humanitatem, aut ut totum participatur a partibus, sicut universum a suis partibus, nec ut plura specula eandem faciem diversimode, cum non sit esse creaturae ante ab esse, cum sit ipsum sicut speculum, ante et speculum quam imaginem faciei recipiat. Quis est igitur qui intelligere queat, quomodo diversimode una infinita forma participetur in diversis creaturis, cum creaturae esse non possit aliud esse quam ipsa resplendentia, non aliquo alio positive recepta, sed contingenter diversa? Quemadmodum fortassis si penitus artificiatum ab idea artificis dependens non haberet aliud esse quam dependentiae, a quo haberet esse et sub cuius influentia conservaretur, sicut imago speciei in speculo, posito quod eandem speculum ante aut post per se et in se nihil sit.

Neque potest intelligi quomodo Deus per creaturas visibiles possit nobis manifestus fieri; nam non sicut intellectus noster solum Deo et nobis cognitus, qui, dum in cogitationem venerit, ex quibusdam phantasiis formam quandam in memoria recipit coloris aut soni aut alterius, qui prius informis fuit, et post hoc aliam assumens signorum, vocum aut litterarum formam, se aliis insinuat. Nam quamvis Deus propter suam cognoscendam bonitatem, ut volunt, aut ex eo quia maxima absoluta necessitas creavit mundum, qui ei oboediat, ut sint qui cognantur et eum timeant et quos iudicet, vel aliter tamen manifestum est eum nec aliam formam induere, cum sit forma omnium formarum, nec in positivis signis apparere, cum ipsa signa pariformiter in eo, quod sunt, alia requirerent, in quibus essent, et ita in infinitum. Quis ista intelligere posset, quomodo omnia illius unicae infinitae formae sint imago diversitatem ex contingenti habendo, quasi creatura sit Deus occasionatus, sicut accidens substantia occasionata, et mulier vir occasionatus? Quoniam ipsa forma infinita non est, nisi finite recepta, ut omnis creatura sit quasi infinitas finita, aut Deus creatus, ut sit eo modo, quo hoc melius esse non possit; ac si dixisset creator: 'Fiat, et quia Deus fieri non potuit, qui est ipsa aeternitas, hoc factum est, quod fieri potuit Deo similissimum. Ex quo subinfertur omnem creaturam ut talem perfectam, etiam si alterius respectu minus perfecta videatur. Communicat enim piissimus Deus esse omnibus eo modo, quo percipi potest. Cum igitur Deus absque diversitate et invidia communicet et recipiatur, ita quod aliter et alterius contingentia recipi non sinat, quiescit omne esse creatum in sua perfectione, quam habet ab esse divino liberaliter, nullum aliud creatum esse appetens, tamquam perfectius, sed ipsum, quod habet a maximo, praediligens, quasi quoddam divinum munus hoc incorruptibiliter perfici et conservari optans.

Nihil dici aut cogitari potest de veritate investigabili de qua in prima parte, quod in prima veritate non sit complicatum. Omnia enim, quae cum eo, quod de veritate prima hic dictum est, concordant, vera esse necesse est; caetera, quae discordant, falsa sunt. Ibi autem ostensum reperitur non posse esse nisi unum maximum omnium maximorum. Maximum autem est, cui nihil potest opponi, ubi et minimum est maximum. Unitas igitur infinita est omnium complicatio;

Hoc quidem dicitur unitas, quae omnia unit, et non solum ut unitas numeri complicatio est, est maxima, sed quia omnium. Et sicut in numero explicante unitatem non reperitur nisi unitas, ita in omnibus, quae sunt, non nisi maximum reperitur. Ipsa quidem unitas punctus dicitur respectu quantitatis ipsam unitatem explicantis, quando nihil in quantitate reperitur nisi punctus. Sicut ubique in linea est punctus, ubique diversis, ita in superficie et corpore. Nec est plus quam unus punctus, qui non est aliud quam ipsa unitas infinita, quoniam ipsa punctus, qui est terminus, perfectio et totalitas lineae et quantitatis, ipsam complicans eius prima explicatio linea est, in qua non reperitur nisi punctus. Ita quidem quies est unitas, motum complicans, qui est quies seriatim ordinata, si subtiliter advertas. Motus igitur est explicatio quietis. Ita nunc sive praesentia complicat tempus. Praeteritum fuit praesens, futurum erit praesens; nihil ergo reperitur in tempore nisi praesentia ordinata. Praeteritum igitur et futurum est explicatio praesentis, praesens est omnium praesentium temporum complicatio, et praesentia tempora illius seriatim sunt explicatio, et non reperitur in ipsis nisi praesens. Una est ergo praesentia omnium temporum complicatio; et illa quidem praesentia est ipsa unitas. Ita identitas est diversitatis complicatio, aequalitas inaequalitatis, et simplicitas divisionum sive discretionum. Una est ergo complicatio, et non est alia substantiae, alia qualitatis, aut quantitatis, et ita de reliquis complicatio, quoniam non est nisi unum maximum, cum quo coincidet minimum, ubi diversitas complicata identitati complicanti non opponitur. Sicut enim unitas alteritatem praecedit, ita et punctus, qui est perfecto, magnitudinem, perfectum enim omne imperfectum antecedit, ita quies motum, identitas diversitatem, aequalitas inaequalitatem, et ita de reliquis, quae cum unitate convertuntur, quae est ipsa aeternitas; plura enim aeterna esse nonpossunt. Deus ergo est omnia complicans in hoc quod omnia in eo; est omnia explicans in hoc quod ipse in omnibus est. Et ut in numeris intentionem declaremus, numerus est explicatio unitatis; numerus autem rationem dicit, ratio autem ex mente est; propterea bruta, quae mentem non habent, numerare nequeunt. Sicut igitur ex nostra mente, per hoc quod circa unum commune multa singulariter intelligimus, numerus exoritur; ita rerum pluralitas ex divina mente, in qua sunt plura sine pluralitate, quia in unitate complicante. Per hoc enim quod res non possunt ipsam aequalitatem essendi aequaliter participare, Deus in aeternitate unam sic, aliam sic intellexit, ex quo pluralitas, quae est in ipso unitas, exorta est. Non habet autem pluralitas sive numerus aliud esse quam ut est ab ipsa unitate. Unitas igitur, sine qua numerus non esset, numerus, est in pluralitate; et hoc quidem est unitatem explicare, omnia scilicet in pluralitate esse. Excedit autem mentem nostram modus complicationis et explicationis; quis, rogo, intelligeret quomodo ex divina mente rerum sit pluralitas, postquam intelligere Dei est esse eius, qui est unitas infinita? Si pergis ad numerum, similitudinem considerando, quomodo numerus est unius communis per mentem multiplicatio; videtur quasi Deus, qui est unitas, sit in rebus multiplicatus, postquam intelligere eius est esse, et tamen intelligis non esse possibile illam unitatem, quae est infinita et maxima, multiplicari. Quomodo igitur intelligis pluralitatem, cuius esse est ab uno, absque multiplicatione? Aut quomodo intelligis multiplicationem unitatis absque multiplicatione? Non quidem sicut speciei unius aut unius generis in multis speciebus aut individuis, extra quae genus aut species non est nisi per intellectum abstrahentem.

Deus igitur, cuius esse unitatis non est per intellectum a rebus abstrahentem, neque rebus unitum aut immersum, quomodo explicatur per numerum rerum, nemo intelligit. Si consideras res sine eo, ita nihil sunt, sicut numerus sine unitate. Si consideras ipsum sine rebus, ipse est et res sunt nihil. Si consideras ipsum, ut est in rebus, res aliquid esse, in quo ipse est, consideras; et in hoc erras, ut patuit in proximo capite, quoniam esse rei non est aliud, ut est diversa res, sed eius esse est a maximi esse. Si consideras rem ut est in Deo, tunc est Deus et unitas. Non restat nisi dicere, quod pluralitas rerum exoriatur eo, quod Deus est in nihilo. Nam tolle Deum a creatura, et remanet nihil; tolle substantiam a composito, et non remanet aliud quod accidens, et ita nihil remanet. Quomodo hoc possit per nostrum intellectum attingi, nam quamvis accidens pereat, sublata substantia, non est propterea accidens nihil, perit autem quia accidentis esse est adesse. Et propterea sicut quantitas non est nisi per esse substantiae, tamen quia adest, tunc substantia per quantitatem est quanta. Non sic est hic, nam creatura non ita Deo adest; nihil enim confert Deo, sicut accidens substantiae; immo accidens in tantum confert substantiae, quod quamvis ab eo habeat esse, tamen ex consequenti substantia sine omni accidenti esse nequit; hoc quidem in Deo similiter esse nequit.

Quomodo igitur intelligere poterimus creaturam, ut creaturam, quae a Deo est, et nihil etiam ex consequenti ei tribuere potest, qui est maximus? et si ut creatura non habet etiam tantum entitatis sicut accidens, sed est penitus nihil, quomodo intelligitur pluralitatem rerum per hoc explicari, quod Deus est in nihilo, cum nihil non sit alicuius entitatis? Si dicis: eius voluntas omnipotens causa est, et voluntas et omnipotentia sunt suum esse; nam tota est in circulo theologia, necesse est igitur fateri te penitus et complicationem et explicationem, quomodo fiat, ignorare; et hoc tantum scire, quod tu ignoras modum, licet etiam scias Deum omnium rerum complicationem et explicationem, et, ut est complicatio, omnia in ipso esse ipsum, et, ut est explicatio, ipsum in omnibus esse id quod sunt, sicut veritas in imagine; ac si facies esset in imagine propria, quae ab ipsa multiplicatur distanter et propinque, quoad imaginis multiplicationem, non dico secundum distantiam localem, sed gradualem a veritate faciei, cum aliter multiplicari non possit; in ipsis multiplicatis ab una facie diversis imaginibus diversimode et multipliciter una facies appareret, supra omnem sensum et mentem inintelligibiliter.

Si ea, quae in praemissis nobis per doctam ignorantiam manifestata sunt, subtili consideratione extenderimus, ex hoc tamen quod omnia absolutum maximum esse, aut ab eo esse scimus, de mundo seu universum, quod maximum contractum tantum esse volo, multa nobis patere poterunt. Nam ipsum contractum seu concretum, cum ab absoluto omne id habeat, quod est, tunc illud, quod est maximum, maxime absolutum quantum potest imitatur. Igitur quae in primo libro de absoluto maximo nobis nota sunt, ut tunc ei ut absoluto absolute maxime conveniunt, illa contracto contracte convenire affirmamus, aliqua autem explicemus, ut inquirenti ingressum paremus.

Deus est absoluta maximitas atque unitas absoluta, differentia atque distantia praeveniens atque uniens, uti sunt contradictoria, quorum non est medium: quae absolute est id, quod sunt omnia, in omnibus absolutum principium atque finis rerum atque entitas. In quo omnia sunt sine pluralitate, ipsum maximum absolutum simplicissime, indistincte, sicut infinita linea omnes figurae. Ita pariformiter mundus sive universum est contractum maximum atque unum, opposita praeveniens contracte, ut sunt contraria: existens contracte id, quod sunt omnia; in omnibus principium contractum atque contractus finis rerum, ens contractum, infinitas contracta, ut sit contracte infinitus; in quo omnia sine pluralitate, sunt ipsum maximum contractum cum contracta simplicitate et indistinctione, sicut linea maxima contracta est contracte omnes figurae. Unde, quando recte consideratur de contractione, omnia sunt clara. Nam infinitas contracta aut simplicitas, seu indistinctio per infinitum descendit in contractionem ab eo, quod est absolutum, ut infinitus et aeternus mundus cadat absque proportione, ab absoluta infinitate et aeternitate et unum ab unitate. Unde unitas absoluta ab omni pluralitate absoluta est; sed contracta unitas, quae est unum universum, licet sit unum maximum cum sit contractum, non est a pluralitate absolutum, licet non sit nisi unum maximum contractum. Quare, quamvis sit maxime unum, est tamen illa eius unitas per pluralitatem contracta, sicut infinitas per finitatem, simplicitas per compositionem, aeternitas per successionem, necessitas per possibilitatem et ita de reliquis, quasi absoluta necessitas se communicet absque permixtione et in eius opposito contracte terminetur, ac si albedo haberet in se esse absolutum sine abstractione nostri intellectus, a qua album esset contracte album: tunc albedo per nonalbedinem in actu albo terminaretur, ut hoc esset album per albedinem, quod absque ea album non esset. Ex his multa investigator elicere poterit. Nam sicut Deus, cum sit immensus, non est nec in sole nec in luna, licet in illis sit id, quod sunt, absolute, ita universum nec est in sole, nec in luna, licet in ipsis est id, quod sunt, contracte. Et quia quidditas solis non est aliud a quidditate absoluta lunae, quoniam est ipse Deus, qui est entitas et quidditas absoluta omnium, et quidditas contracta solis est alia a quidditate contracta lunae, quia ut quidditas absoluta rei non est res ipsa, ita contracta non est aliud quam ipsa. Quare patet quod, cum universum sit quidditas contracta, quae aliter est in sole contracta et aliter in luna, hinc identitas universi est in diversitate, sicut unitas in pluralitate.

Unde universum, licet non sit nec sol nec luna, est tamen in sole sol et in luna luna, sed id, quod est sol et luna, sine pluralitate et diversitate. Universum dicit universitatem, hoc est unitatem plurium. Propter hoc sicut humanitas non est nec Socrates, nec Plato, sed in Socrate est Socrates, in Platone Plato, ita universum ad omnia. Quoniam vero dictum est universum esse principium contractum tantum, atque in hoc maximum, patet quomodo per simplicem emanationem maximi contracti a maximo absoluto totum universum prodit in esse. Omnia autem entia, quae sunt partes universi, sine quibus universum, cum sit contractum, unum, totum et perfectum esse non posset, simul cum universo in esse prodierunt, et non prius intelligentialia, deinde anima nobilis, deinde natura, ut voluerunt Avicenna, et alii philosophi; sicut in intentione artificis est prius totum, puta domus, quam pars, puta paries, ita dicimus, cum ex intentione Dei omnia in esse prodierunt, quod tunc universum prius prodiit, et in eius consequentiam omnia, sine quibus nec universum nec perfectum esse potest. Unde, sicut abstractum est in concreto, ita absolutum maximum in contracto maximo prioriter consideramus, ut sit consequenter in omnibus particularibus, quia est absolute in eo, quod est omnia contracte. Est enim Deus quidditas absoluta mundi seu universi. Universum vero est ipsa quidditas contracta. Contractio dicitur ad aliquid, ut ad essendum hoc vel illud. Deus igitur, qui est unus, est in uno universo; universum vero est in universis contracte. Et ita intelligi poterit quomodo Deus, qui est unitas simplicissima, existendo in uno universo, est quasi ex consequenti mediante universo in omnibus, et pluralitas rerum mediante uno universo in Deo.

Si ante iam dicta attendis, non erit tibi difficile videre veritatis illius Anaxagoricae quodlibet esse in quolibet fundamentum fortassis altius Anaxagora. Nam, cum manifestum sit ex libro primo Deum ita esse in omnibus, quod omnia sunt in ipso, et nunc constet Deum quasi mediante universo esse in omnibus, hinc omnia in omnibus esse constat et quodlibet in quolibet: universum enim quasi ordine naturae, ut perfectissimum praecessit omnia, ut quodlibet in quolibet esse posset. In qualibet enim creatura universum est ipsa creatura, et ita quodlibet recipit omnia, ut in ipso sint ipsum contracte; cum quodlibet non possit esse actu omnia, cum sit contractum, contrahit omnia, ut sint ipsum. Si igitur omnia sunt in omnibus, omnia videntur quodlibet praecedere. Non igitur omnia sunt plura, quoniam pluralitas non praecedit quodlibet. Unde omnia sine pluralitate praecesserunt quodlibet ordine naturae; non sunt igitur plura in quolibet actu, sed omnia sine pluralitate sunt id ipsum.

Non est autem universum nisi contracte in rebus, et omnis res actu existens contrahit universa, ut sit actu id, quod est. Omne autem actu existens in Deo est, quia ipse est actus omnium. Actus autem est perfectio et finis potentiae. Unde, cum universum in quolibet actu existenti sit contractum, patet Deum, qui est in universo, esse in quolibet, et quodlibet actu existens immediate in Deo, sicut universum. Non est ergo aliud dicere quodlibet esse in quolibet, quam Deum per omnia esse in omnibus et omnia per omnia esse in Deo.

Subtili intellectu ista altissime clare comprehenduntur: quomodo Deus est absque diversitate in omnibus, quia quodlibet in quolibet, et omnia in Deo, quia omnia in omnibus. Sed, cum universum ita sit in quolibet, quod quodlibet in ipso, et universum est in quolibet contracte id quod est ipsum contracte, et quodlibet in universo est ipsum universum, quamvis universum in quolibet sit diverse et quodlibet in universo diverse. Vide exemplum: manifestum est lineam infinitam esse lineam, triangulum, circulum et sphaeram. Omnis autem linea finita habet esse suum ab infinita, quae est omne id quod est. Quare in linea finita omne id quod est est linea infinita ut autem est linea, triangularis, circularis, sphaerica, est linea finita. Omnis igitur figura in linea finita est ipsa linea; et non est in ipsa aut triangularis aut circularis aut sphaera actu, quoniam ex pluribus actu non fit unum actu, cum quodlibet actu non sit in quolibet, sed triangulus in linea est linea, et circulus in linea est linea, et ita de reliquis. Et, ut clarius videas, linea actu esse nequit nisi in corpore, ut ostendetur alibi. In corpore autem longo, lato et profundo omnes figurae explicari nemo dubitat. Sunt igitur in linea actu omnes figurae actu ipsa linea, et in triangulo triangulus, et ita de reliquis. Nam omnia in lapide lapis, et in anima vegetativa ipsa anima, et in vita vita, et in sensu sensus, in visu visus, in auditu auditus, in imagine imaginatio, in ratione ratio, in intellectu intellectus, in Deo Deus.

— Et nunc vide quomodo rerum unitas sive universum est in pluralitate et e converso pluralitas in unitate. Considera attentius, et videbis quomodo quodlibet res actu existens ex eo quiescat, quia omnia in ipsa sunt ipsa et ipsa in Deo Deus. Mirabilem rerum unitatem, admiramdam aequalitatem, et mirabilissimam vides connexionem, ut omnia sint in omnibus. Rerum etiam diversitatem et connexionem in hoc exoriri intelligis. Nam, cum qualibet res actu omnia esse non potuit, quia fuisset Deus, et propterea omnia in quolibet essent eo modo, quo possent secundum id, quod est quodlibet, nec potuit quodlibet esse consimile per omnia alteri, ut patuit supra, fecit omnia in diversis gradibus esse; sicut et illud esse, quod non potuit simul incorruptibiliter esse, fecit incorruptibiliter in temporali successione esse; ut ita omnia id sint, quod sunt, quoniam aliter et melius esse non potuerunt.

Quiescunt igitur omnia in quolibet, quoniam non posset unus gradus esse sine alio, sicut in membris corporis quodlibet confert cuilibet, et omnia in omnibus continentur. Postquam enim oculus non potest esse manus, et pedes, et alia omnia actu, contentatur se esse oculum, et pes pedem, et omnia membra sibi mutuo conferunt, ut quodlibet sit meliori modo quo potest, id quod est, et non est manus manus nec pes pes in oculo, sed in oculo sunt oculus, in quantum ipse oculus est immediate in homine; et ita omnia membra in pede, in quantum pes immediate in homine, ut quodlibet membrum per quodlibet immediate sit in homine, et homo, sive totum, per quodlibet membrum sit in quolibet, sicut totum in partibus est per quamlibet in quolibet. Si igitur consideras humanitatem quasi esse quid absolutum, impermiscibile et incontrahibile, et hominem consideras, in quo est ipsa absoluta humanitas absolute, et a qua est ipsa contracta humanitas, quae est homo, est ipsa humanitas absoluta quasi Deus, et contracta quasi universum. Et sicut ipsa absoluta humanitas est in homine principaliter seu prioriter et consequenter in quolibet membro aut qualibet parte, et ipsa contracta humanitas est in oculo oculus, in corde cor, et ita de reliquis, et ita contracte in quolibet quodlibet, tunc secundum hanc quidem positionem, reperta est similitudo Dei et mundi, et eorum omnium manuductio, quae in istis duobus capitibus tacta sunt, cum aliis multis, quae ex hoc sequuntur.

Supra omnem intellectum in prioribus universum sive mundum esse comperimus unum, cuius unitas contracta est per pluralitatem, ut sit unitas in pluralitate. Et quia unitas absoluta est prima, et unitas universi ab ista, erit unitas universi secunda unitas, quae in quadam pluralitate consistit. Et quoniam, ut in De coniecturis ostendetur, secunda unitas est denaria, decem uniens praedicamenta, erit universum unum explicans primam absolutam unitatem simplicem denaria contractione. Complicantur autem omnia in denario, quoniam non est numerus supra ipsum. Quare unitas universi denaria pluralitatem omnium contractorum complicat. Et quia illa universi unitas ut principium contractum omnium, est in omnibus, tunc, ut denarius est radix quadrata centenarii, et cubica millenarii, ita unitas universi est radix universorum. A qua quidem radice primo oritur quasi numerus quadratorum, ut unitas tertia, et cubicus numerus oritur, ut unitas ultima sive quarta. Et est unitatis universi prima explicatio unitas tertia, centenaria; et ultima explicatio unitas quarta, millenaria.

Et ita reperimus tres universales unitates gradatim descendentes ad particulare, in quo contrahuntur, ut sint actu ipsum. Prima absoluta unitas omnia complicat absolute, prima contracta omnia contracte; sed ordo habet, ut absoluta unitas videatur quasi primam contractam complicare, ut per eius medium alia omnia; et contracta prima videatur secundam contractam complicare, et eius medio tertiam contractam; et secunda contracta tertiam contractam, quae est ultima universalis unitas, et quarta a prima, ut eius medio in particulare deveniat. Et sic videmus quomodo universum per gradus tres in quolibet particulari contrahitur.

Est igitur universum quasi decem generalissimorum universitas, et deinde genera, deinde species, et ita universalia sunt illa secundum gradus suos, quae ordine quodam naturae gradatim ante rem, quae actu ipsa contrahit, existunt. Et quoniam universum est contractum, tunc non reperitur nisi in generibus explicatum, et genera non reperiuntur nisi in speciebus; individua sunt actu, in quibus sunt contractae universa, et in ista consideratione videtur, quomodo universalia non sunt nisi contracte actu;

Et eo quidem modo verum dicunt Peripatetici universalia extra res non esse actu. Solum enim singulare actu est, in quo universalia sunt contracte ipsum. Habent tamen universalia ordine naturae quoddam esse universale contrahibile per singulare, non quod sint actu ante contractionem aliter quam naturali ordine, ut contrahibile in non subsistens, sed in eo quod actu est; sicut punctus, linea, superficies, ordine progressivo, corpus, in quo actu tantum sunt, praecedunt. Universum enim, quia non est actu nisi contracte, ideo est solum ens rationis; ita universalia non sunt solum entia rationis, licet non reperiantur extra singularia actu; sicut linea et superficies, licet extra corpus non reperiantur, propterea non sunt entia rationis tantum, quoniam sunt in corpore, sicut universalia in singularibus. Intellectus tamen facit ea extra res per abstractionem esse. Quae quidem abstractio est ens rationis, quoniam absolutum esse eis convenire non potest. Universale enim penitus absolutum Deus est. Quomodo autem universale sit in intellectu, in libro Coniecturarum videbimus; — licet ex superioribus hoc satis patere possit, cum non sint ibi nisi intellectus, et ita intellectualiter contracte; cuius intelligere, cum non sit esse clarius et altius, apprehendit universalium contractionem in se et in aliis. Canis enim et cetera animalia eiusdem speciei uniuntur propter naturam communem specificam, quae in eis est, quae et in ipsis contracta esset, si Platonis intellectus species ex comparatione similitudinum sibi non fabricaret.

Sequitur igitur intelligere esse et vivere quoad operationem suam, quoniam per operationem suam nec potest dare esse nec vivere nec intelligere ipsius intellectus, quod res intellectas, sequitur esse et vivere et intelligere naturae in similitudine. Quare universalia, quae ex comparatione facit, sunt similitudo universalium contractorum in rebus; quae universalia in ipso intellectu iam sunt contracte, antequam etiam exterius illis notis explicet per intelligere, quod est operari ipsius. Nihil enim intelligere potest, quod non sit iam in ipso contracte ipsum. Intelligendo igitur mundum quendam similitudinarium, qui est in ipso contracte, notis et signis similitudinariis explicatur.

De unitate igitur et contractione universi in rebus hoc loco satis dictum est; amplius de trinitate eius subiiciamus.

Postquam unitas absoluta est necessario trina, non quidem contracte, sed absolute, nam non est aliud absoluta unitas quam trinitas, quae quidem in quadam correllatione familiariter apprehenditur, ut de hoc satis in primo libro dictum est; ita quidem unitas maxima contracta, etiam ut est unitas, est trina, non quidem absolute, ut trinitas sit unitas, sed contracte, ita quod unitas non sit nisi in trinitate, sicut totum in partibus contracte. In divinis unitas non est contracte in trinitate, ut totum in partibus, seu universale in particularibus, sed ipsa unitas est trinitas. Propterea qualibet personarum est ipsa unitas; et quoniam unitas est trinitas, una persona non est alia. In universo vero non potest ita esse. Propter hoc tres illae correlationes, quae in divinis personae vocantur, non habent esse actu, nisi in unitate simul.

Oportet acute ista advertere. Nam in divinis tanta est perfectio unitatis, quae est trinitas, quod Pater est actu Deus, Filius actu Deus, Spiritus Sanctus actu Deus; Filius et Spiritus Sanctus actu in Patre, Filius et Pater in Spiritu Sancto, Pater et Spiritus Sanctus in Filio; ita quidem in contracto esse nequit. Nam correlationes non sunt subsistentes per se nisi copulate. Neque qualibet propterea potest esse universum, sed simul omnes. Neque una est in aliis actu, sed sunt eo modo, quo hoc patitur conditio contractionis perfectissime ad invicem contractae, ut sit ex ipsis unum universum, quod sine illa trinitate esse non posset unum. Non potest enim contractum esse sine contrahibili, contrahente et nexu, qui per communem actum utriusque perficitur. Contrahibilitas vero dicit quandam possibilitatem, et ab illa unitate gignente in divinis descendit, sicut alteritas ab unitate. Dicit enim mutabilitatem et alteritatem in consideratione principii. Nihil enim praecedere videtur posse. Quomodo enim quid esset, si non potuisset esse? Possibilitas igitur ab aeterna unitate descendit. Ipsum autem contrahens, cum terminet possibilitatem contrahibilis, ab aequalitate unitatis descendit. Aequalitas enim unitatis est aequalitas essendi. Ens enim et unum convertuntur. Unde, cum contrahens sit adaequans possibilitatem ad contracte istud vel illud essendum, recte ab aequalitate essendi, quae est Verbum in divinis, descendere dicitur. Et quoniam ipsum Verbum, quod est ratio et idea atque absoluta rerum necessitas, possibilitatem per ipsum tale contrahens necessitat et constringit. Hinc ipsum contrahens quidam formam aut anima mundi, et possibilitatem materiam vocaverunt. Alii fatum in substantia, alii, ut Platonici, necessitatem complexionis, quoniam a necessitate absoluta descendit, ut sit quasi quaedam contracta necessitas et forma contracta, in qua sint omnes formae in veritate. De quo infra dicetur. Est deinde nexus contrahentis et contrahibilis sive materiae et formae aut possibilitatis et necessitatis complexionis, qui actu perficitur quasi quodam spiritu amoris motu quodam illa unientis. Et hic nexus determinata possibilitas a quibusdam nominari consuevit, quoniam posse esse ad actu esse hoc vel illud determinatur ex unione ipsius determinantis formae et determinabilis materiae. Hinc autem nexum a Spiritu Sancto, qui est nexus infinitus, descendere manifestum est. Est igitur unitas universi trina, quoniam ex possibilitate, necessitate complexionis et nexu, quae potentia, actus et nexus dici possunt. Et ex hoc quattuor modos universales essendi collige. Nam est modus essendi, qui absoluta necessitas dicitur, ut scilicet Deus est forma formarum, ens entium, rerum ratio sive quidditas; et in hoc essendi modo omnia in Deo sunt ipsa necessitas absoluta. Alius modus est, ut res sunt in necessitate complexionis, in qua sunt rerum formae in se verae cum distinctione et ordine naturae, sicut in mente; an autem hoc ita sit, videbimus infra.

Alius modus essendi est, ut res sunt in possibilitate determinata actu, hoc vel illud. Et infimus modus essendi est, ut res possunt esse, et est possibilitas pura. Tres modi essendi ultimi sunt in una universitate, quae est maximum contractum; ex quibus est unus universalis modus essendi, quoniam nihil sine ipsis esse potest. Dico essendi modos, quoniam non est universalis essendi modus quasi ex tribus illis ut partibus taliter compositus, sicut domus ex tecto, fundamento et pariete; sed ex essendi modis, quoniam rosa, quae est in rosario in potentia in hieme et in actu in aestate, transivit de uno modo essendi possibilitatis ad determinatum actu. Ex quo videmus alium esse essendi modum possibilitatis, alium necessitatis, et alium actualis determinationis; ex quibus est unus universalis modus essendi, quoniam sine illis nihil est, neque est unus sine alio actu.

Ut summatim saltem ea, quae nostram ignorantiam doctam efficere possunt, hic enarremus, iam dictos essendi trinos modos aliquantulum discutiamus, a possibilitate inchoantes. De qua multa quidem per veteres dicta sunt, quorum omnium sententia fuit ex nihilo nihil fieri, et ideo quandam absolutam omnia essendi possibilitatem, et illam aeternam affirmarunt, in qua omnia possibiliter complicate credebant. Quam quidem materiam, seu possibilitatem, contrario modo ratiocinando sicut de absoluta necessitate conceperunt, ut per abstractionem formae corporeitatis a corpore, corpus non corporaliter intelligendo. Et ita non nisi ignoranter materiam attigerunt. Quomodo enim intelligitur corpus sine forma in corpore?

Hanc omnem rem natura praeire dicebant, ita quod numquam verum fuit dicere: Deus est, quin etiam verum esset dicere Absoluta possibilitas est. Non tamen affirmarunt eam Deo coaeternam, quoniam ab ipso est, quae neque est aliquid neque nihil, neque una neque plures, neque hoc neque illud, neque quid neque quale, sed possibilitas ad omnia, et nihil omnium actu. Quam Platonici, quia omni forma caret, carentiam dixerunt; et quia caret, appetit; et per hoc est aptitudo, quae oboedit necessitati, quae ei imperat, id est attrahit ad esse actu, sicut imperata cera artifici ex ea aliquid facere volenti. Procedit autem informitas ex carentia et aptitudine, ipsa connectens, ut sit possibilitas absoluta quasi trina incomposita, quoniam carentia, aptitudo et informitas non possunt esse eius partes, alioquin possibilitatem absolutam praecederet aliquid, quod est impossibile. Unde sunt modi, sine quibus possibilitas absoluta talis non esset. Carentia enim contingenter est in possibilitate. Ex eo enim quod formam non habet, quam habere potest, carere dicitur; ex quo carentia. Informitas vero est quasi forma possibilitatis, quae, ut voluerunt Platonici, est quasi materia formarum. Nam anima mundi materiae secundum ipsam connectitur; quam stirpem vegetabilem dixerunt, ita quod, cum anima mundi possibilitati immiscetur, vegetabilitas illa informis in actu vegetativa anima perducitur ex motu ab anima mundi descendente et ex motu possibilitatis sive vegetabilitatis. Ex quo affirmarunt ipsam informitatem quasi materiam formarum, quae per sensitivam, rationalem et intellectualem formatur, ut sit actu.

Unde Hermes aiebat τὰν esse corporum nutricem et illam informitatem nutricem animarum; et ex nostris quidam aiebat chaos mundum naturaliter praecessisse, et fuisse rerum, possibilitatem, in quo ille informis spiritus fuit, in quo omnes animae sunt possibiliter.

Unde aiebant veteres Stoici formas omnes in possibilitate actu esse, sed latitare, et per sublationem tegumenti apparere, quemadmodum si coclear ex ligno fit per ablationem partium tantum.

Peripatetici vero solum possibiliter formas in materia esse dicebant, et per efficientem educi. Unde istud verius est, quod scilicet formae non solum sunt ex possibilitate, sed efficiente. Qui enim tollit ex ligno partes, ut fiat ex ligno statua, addit de forma. Et hoc quidem manifestum est; nam quod ex lapide non potest fieri arca per artificem, defectus est materiae, et quod alius ab artifice ex ligno eam efficere nequit, defectus est in efficiente. Requiritur igitur materia et efficiens. Et hinc formae quodammodo possibiliter sunt in materia, quae ad actum secundum convenientiam efficientis deducuntur. Sic in possibilitate absoluta universitatem rerum possibiliter dixerunt, et est ipsa possibilitas absoluta interminata et infinita propter carentiam formae et aptitudinem ad omnes, ut possibilitas figurandi ceram in leonis aut leporis figuram, aut alterius cuiuscumque interminata est. Et ista infinitas contraria est infinitati Dei, quia ista est propter carentiam, Dei vero propter abundantiam, quoniam omnia in ipso actu. Ita infinitas materiae est privativa. Dei negativa. Haec est positio eorum, qui de possibilitate absoluta locuti sunt. Nos autem per doctam ignorantiam reperimus impossibile fore possibilitatem absolutam esse. Nam cum inter possibilia nihil minus possit esse quam possibilitas absoluta, quae est propinquissime circa nonesse, secundum etiam positionem authorum: hinc ad minimum deveniretur atque ad maximum in recipientibus magis et minus, quod est impossibile. Quare possibilitas absoluta in Deo est Deus, extra ipsum vero non est possibilis, numquam enim est dabile aliquid posse, quod sit in potentia absoluta, cum omnia, praeter primum, necessario sint contracta. Si enim reperiuntur diversa in mundo ita se habentia, quod ex uno possit plura esse quam ex alio, ad maximum et minimum simpliciter et absolute non devenitur; sed quia ista reperiuntur, patet absolutam possibilitatem non esse dabilem. Omnis igitur possibilitas contracta est; per actum autem contrahitur. Quare non reperitur pura possibilitas, penitus indeterminata per quemcumque actum neque aptitudo possibilitatis potest esse infinita et absoluta, omni carens contractione. Deus enim, cum sit actus infinitus, non est nisi causa actus; sed possibilitas essendi est contingenter. Si igitur possibilitas est absoluta, cui contingit? Contingit autem possibilitas per hoc, quod esse a primo non potest esse penitus et simpliciter et absolute actus. Quare contrahitur actus per possibilitatem, ut non sit absolute nisi in potentia, et potentia non est absolute nisi per actum sit contracta.

Cadunt autem differentiae et gradationes, ut unum magis actu sit, aliud magis potentia, absque hoc quod deveniatur ad maximum et minimum simpliciter, quoniam maximus et minimus actus coincidit cum maxima et minima potentia, et sunt maximum absolute dictum, ut in primo libro est ostensum.

Amplius, nisi possibilitas rerum contracta esset, non posset ratio rerum haberi, sed casu omnia essent, ut falso voluit Epicurus. Quod enim hic mundus prodiit rationabiliter ex possibilitate, ex eo necessario fuit, quod possibilitas ad essendum mundum istum tantum aptitudinem habuit.

Contracta igitur et non absoluta fuit aptitudo possibilitatis; ita de terra et sole et ceteris, quae, nisi quadam contracta possibilitate latitassent in materia, non maior ratio fuisset cur ad actum potius quam non prodissent. Unde, quamvis Deus infinitus sit, et mundum secundum hoc creare infinitum potuisset, tamen quia possibilitas necessario contracta fuit, et non penitus absoluta nec infinita aptitudo, hinc secundum possibilitatem essendi mundus actu infinitus aut maior vel aliter esse non potuit.

Contractio autem possibilitatis ex actu est, actus autem ab ipso maximo actu est. Quare, cum contractio possibilitatis sit ex Deo et contractio actus ex contingenti, hinc mundus necessario contractus ex contingenti finitus est. Unde ex notitia possibilitatis videmus, quomodo maximitas contracta evenit ex possibilitate necessario contracta: quae quidem contractio non est ex contingenti, quia per actum, et ita universum rationalem et necessariam causam contractionis habet, ut mundus, qui non est nisi esse contractum, non sit contingenter a Deo, qui est maximitas absoluta.

Et hoc quidem singularius considerandum. Unde, cum possibilitas absoluta sit Deus, si mundum consideramus, ut in ipsa est, tunc est ut in Deo et est ipsa aeternitas; si ut est in possibilitate contracta consideramus, tunc possibilitas natura tantum mundum praecedit, et non est illa possibilitas contracta aeternitas, nec Deo coeterna, sed cadens ab ipsa, ut contractum ab absoluto, quae distant per infinitum. Hoc enim modo ea, quae de potentia aut possibilitate sive materia dicuntur, secundum regulas doctae ignorantiae limitare necesse est. Quomodo autem possibilitas gradatim progrediatur, libro De coniecturis tangendum relinquimus.

Sapientes omnes in hoc concordant, quod posse esse ad actu esse non potest nisi per actu esse deduci; quoniam nihil seipsum ad actu esse perducere potest, ne sit sui ipsius causa; esset enim, antequam esset, unde illud, quod possibilitatem actu esse facit, ex intentione agere dixerunt, ut ordinatione rationabili possibilitas ad actu esse deveniret et non casu. Hanc excelsam naturam alii mentem, alii animam mundi, alii fatum in substantia, alii, ut Platonici, necessitatem complexionis nominarunt, qui aestimabant possibilitatem necessitate per ipsam determinari, ut sit nunc actu, quod prius natura potuit. In illa enim mente formas rerum actu intelligibiliter esse aiebant, sicut in materia possibiliter; et ipsa necessitas complexionis in se veritatem habens formarum, cum iis, quae ipsas concomitantur, secundum naturae ordinem moveret coelum, ut mediante motu tanquam instrumento, possibilitatem ad actum et, quanto conformius posset, conceptui veritatis intelligibili adaequare deduceret, concedentes formam, ut in materia est, per hanc operationem mentis, mediante motu, esse imaginem verae intelligibilis formae, etsi non veram, sed verisimilem. Et ita aiebant Platonici non tempore, sed natura prius esse formas veras in anima mundi quam in rebus. Quod Peripatetici non concedunt, quoniam dicunt formas aliud esse non habere nisi in materia et per abstractionem in intellectu, quae sequitur rem, ut patet. Placuit autem Platonicis talia distincta exemplaria in necessitate complexionis plura cum naturali ordine ab una infinita ratione esse, in qua omnia sunt unum, non tamen ab illa ista exemplaria creata crediderunt, sed taliter descendere, quod nunquam verum fuit dicere: Deus est, quin etiam esset verum: anima mundi est, affirmantes eam esse explicationem mentis divinae, ut omnia, quae in Deo sunt unum exemplar, sint in mundi anima plura et distincta; addentes Deum naturaliter praecedere hanc complexionis necessitatem et ipsam animam mundi praecedere naturaliter motum et instrumentum explicationis temporalis rerum, ita quod illa, quae essent veraciter essent in anima, possibiliter in materia per motum temporaliter explicarentur. Quae quidem temporalis explicatio sequitur ordinem naturalem, qui est in anima mundi et dicitur fatum in substantia; et eius explicatio temporalis est fatum ab illo descendens, actu et opere nominatum a plerisque. Et ita modus essendi in anima mundi est secundum quem dicimus mundum intelligibilem. Modus essendi actu per determinationem possibilitatis id est per explicationem, ut iam dictum est, est modus essendi secundum quem mundus est sensibilis secundum eos. Neque voluerunt illas formas, ut sunt in materia, esse alias ab ipsis, quae sunt in anima mundi, sed tantum secundum modum essendi differre, ut in anima mundi veraciter et in se, in materia verisimiliter, non in sua puritate, sed cum adumbratione; adjicientes veritatem formarum solum per intellectum attingi; per rationem, imaginationem et sensum solum secundum imagines, prout formae sunt permixtae possibilitati; et quod propterea non vere attingimus quidquam, sed opinative. Ab hac mundi anima omnem motum descendere putarunt, quam totam in toto et in qualibet parte mundi esse dixerunt, licet non easdem virtutes in omnibus partibus exerceat; sicut anima rationalis in homine non exercet in capillis et in corde eandem operationem, licet tota sit in toto et in qualibet parte. Unde in ipsa omnes animas complicari voluerunt, sive in corporibus, sive extra, quoniam per totum universum eam diffusam dixerunt, non per partes, quia simplex et impartibilis, sed totam in terra, ubi terram connectit, totam in lapide, ubi partium tenacitatem operatur, totam in aqua, totam in arboribus, et ita de singulis. Quoniam ipsa est prima explicatio circularis mente divina se ut puncto centrali habente, et anima mundi ut circulo centrum explicante et complicatio naturalis omnis temporalis ordinis rerum, ideo ipsam propter discretionem et ordinem numerum se moventem dixerunt ac esse ex eodem et diverso affirmarunt; quam etiam solo numero ab anima hominis differre putabant, ut sicut hominis anima ad hominem se habet, ita ipsa ad universum, credentes omnes animas ab ipsa et in ipsam finaliter resolvi, si demerita non obstarent.

Multi Christianorum illi viae Platonicae acquieverunt, ex eo praesertim, cum alia sit ratio lapidis, alia hominis, et in Deo non cadat distinctio et alietas, necessarium putabant has rationes distinctas, secundum quas res distinctae sunt, post Deum et ante res esse, cum ratio rem praecedat; et hoc in intelligentia rectrice orbium; quodque ipsae tales distinctae rationes sive notiones sint rerum in ipsa anima mundi nunquam delebiles. Immo ipsam animam ex omnibus omnium notionibus esse voluerunt, ita quod omnes notiones in ipsa substantia sint ipsius, licet dictu et cognitu hoc asserant difficile. Hoc quidem auctoritate divinae Scripturae astruunt. Dixit enim Deus: fiat lux et lux facta est. Si enim lucis veritas prius naturaliter non fuisset, quomodo dixisset: fiat lux? Postquam autem temporaliter fuit explicata illa lux, quae potius dicta lux quam aliquod aliud fuisset, si non fuisset prius lucis veritas? Et multa consimilia tales adducunt pro fortificatione huius.

Peripatetici vero, quamvis fateantur opus naturae esse opus intelligentiae, exemplaria tamen illa non admittunt; quos certe, nisi per intelligentiam Deum intelligant, deficere puto. Nam si non est notitia in intelligentia, quomodo haec movet secundum propositum? Si est notitia rei explicandae temporaliter, quae est ratio motus, talis a re, quae nondum est temporaliter, abstrahi non potuit. Si igitur est notitia sine abstractione, certe tunc est illa, de qua loquuntur Platonici, quae non est a rebus, sed res secundum eam. Unde Platonici non voluerunt tales rerum rationes esse quid distinctum et diversum ab ipsa intelligentia, sed potius quod tales distinctae inter se unam quandam intelligentiam simplicem, in se omnes rationes complicantem, efficiant; ut, quamvis ratio hominis non sit ratio lapidis, sed sint distinctae rationes, tamen ipsa humanitas, a qua descendit homo, sicut ab albedine album, non habet aliud esse quam in ipsa intelligibilitate secundum naturam intelligentiae intelligibiliter, et in ipsa re realiter; non quod sit alia humanitas Platonis et alia separata, sed eadem secundum diversos modos essendi, existens prius naturaliter in intelligentia quam in materia, non prius tempore, sed sicut ratio rem natura praecedit.

Acute satis atque rationabiliter locuti sunt Platonici, forte irrationabiliter per Aristotelem reprehensi, qui notius in cortice verborum quam medullari intelligentia eos redarguere nisus est. Sed quid sit verius, per doctam ignorantiam eliciemus. Nam ostensum est non perveniri ad maximum simpliciter, et ita non posse esse aut absolutam potentiam aut absolutam formam sive actum, quod non sit Deus, et quod non sit ens praeter Deum non contractum, et quod non nisi una forma formarum et veritas veritatum, et non est alia veritas maximae circuli et quadranguli. Unde formae rerum non sunt distinctae, nisi ut sunt contractae; ut sunt absolute, sunt una indistincta, quae est Verbum in divinis. Anima igitur mundi non habet esse nisi cum possibilitate, per quam contrahitur, et non est mens separata a rebus aut separabilis. Nam si de mente consideremus, prout separata est a possibilitate, ipsa est mens divina, quae sola penitus actu est. Non est igitur possibile plura distincta exemplata esse; quodlibet enim ad sua exemplata esset maximum atque verissimum; sed hoc non est possibile, ut plura maxima et verissima sint; unum enim infinitum exemplar tantum est sufficiens et necessarium, in quo omnia sunt ut ordinata in ordine, omnes quantumcunque distinctas rationes adaequatissime complicans; Ita quod ipsa infinita ratio est verissima ratio circuli et non maior nec minor nec diversa aut alia; Et ipsamet est ratio quadranguli, non maior nec minor, nec diversa; et ita de reliquis, ut ex exemplo lineae infinitae comprehendi potest. Nos autem rerum diversitates videntes, admiramur, quomodo unica ratio simplicissima omnium sit etiam singulorum, quod tamen necessarium scimus ex docta ignorantia, quae diversitatem in Deo ostendit identitatem. In hoc enim, quod videmus diversitatem rationum rerum omnium verissime esse, tunc in hoc, quod hoc est verissimum, apprehendimus unam omnium rationum verissimam, quae est ipsa veritas maxima. Quando igitur dicitur Deum alia ratione creasse hominem, alia lapidem, verum est habendo respectum ad res, non ad creantem, sicut in numeris videmus: ternarius est ratio simplicissima, non recipiens nec magis nec minus, in se una; ut autem ad res diversas refertur, secundum hoc alia ratio existit. Nam alia est ratio ternarii triangulorum in triangulo, alia materiae, formae et compositi in substantia, alia patris, matris et filii, aut trium hominum et trium asinorum. Unde necessitas complexionis non est, ut posuerunt Platonici, mens minor gignente, sed est Verbum et Filius aequalis Patri in divinis, et dicitur λόγος seu ratio, quoniam est ratio omnium. Nihil est ergo illud, quod de imaginationibus formarum Platonici dixerunt, quoniam non est nisi una infinita forma formarum, cuius omnes formae sunt imagines, ut superius quodam loco diximus.

Oportet igitur acute intelligere ista, quoniam anima mundi est consideranda ut quaedam forma universalis in se complicans omnes formas, non tamen existens actu nisi contracte in rebus, quae in qualibet re est forma contracta rei, uti de universo superius dictum est. Est igitur Deus causa efficiens et finalis atque formalis omnium, qui efficit in Verbo uno omnia quantumcunque diversa inter se; et nulla potest esse creatura, quae non sit ex contractione diminuta ab isto opere divino per infinitum cadens. Solus Deus est absolutus, omnia alia contracta. Nec cadit eo modo medium inter absolutum et contractum, ut illi imaginati sunt, qui animam mundi mentem putarunt post Deum et ante contractionem mundi. Solus enim Deus anima et mens mundi est eo modo, quo anima quasi quid absolutum, in quo omnes rerum formae actu sunt, consideratur. Philosophi quidem de Verbo divino et maximo absolute sufficiente instructi non erant; ideo mentem et animam ac necessitatem in quadam explicatione necessitatis absolutae sine contractione considerarunt. Non sunt igitur formae actu nisi in Verbo ipsum Verbum et in rebus contractae. Formae autem, quae sunt in natura intellectuali creata, licet secundum intellectualem naturam sint magis absolutae, tamen sine contractione non sunt, ut est intellectus, cuius operatio est intelligere per similitudinem abstractivam, ut ait Aristoteles, de quo quaedam in libro De Coniecturis. Et ista de anima mundi dicta sufficiant.

Motum, per quem est connexio formae et materiae, spiritum quendam esse quasi inter formam et materiam medium quidam opinati sunt, et hunc in aplane et in planetis et rebus terrenis diffusum considerarunt. Primum Atropos quasi sine conversione vocarunt, quia aplanem simplici motu ab oriente in occidens moveri crediderunt. Secundum Clotho vocarunt, id est conversio, quoniam planetae per conversionem contra aplanem de occidente in oriens moventur. Tertium Lachesim, id est sors, quoniam casus rebus terrenis dominatur. Motus planetarum est ut evolutio primi motus, et motus temporalium et terrenorum est evolutio motus planetarum.

In rebus terrenis latent quaedam eventuum causae ut seges in semine; unde dixerunt, quod ea, quae in anima mundi quasi in globo sunt complicata, per talem motum explicantur et extenduntur. Quasi sicut artifex vult statuam in lapide exculpere, formam statuae in se habens quasi ideam, per quaedam instrumenta quae movet, ipsam formam statuae in figura ideae et in eius imagine efficit, ita putabant sapientes mentem sive animam mundi, in se gestare exemplaria rerum et per motum illa in materia explicare; Et hunc motum per omnia diffusum dixerunt sicut animam mundi; quem in aplane, in planetis et rebus terrenis quasi fatum descendens actu et opera a fato in substantiam dixerunt esse explicationem fati in substantia, quoniam res actu ad sic essendum per ipsum talem motum seu spiritum determinatur. Hunc spiritum connexionis procedere ab utroque, scilicet possibilitate et anima mundi, dixerunt. Nam materia, cum habeat ex aptitudine sui recipiendi formam quendam appetitum, ut turpe appetit bonum et privatio habitum, et cum forma desideret esse actu et non possit absolute subsistere, cum non sit suum esse nec sit Deus, descendit, ut sit contracte in possibilitate; hoc est, ascendente possibilitate versus actu esse, descendit forma, ut sit finiens, perficiens et terminans possibilitatem. Et ita ex ascensu et descensu motus exoritur connectens utrumque, qui motus est medium connexionis potentiae et actus, quoniam ex possibilitate mobili et motore formali oritur ipsum movere medium.

Est igitur hic spiritus per totum universum et singulas eius partes diffusus et contractus, qui natura dicitur. Unde natura est quasi complicatio omnium, quae per motum fiunt. Quomodo autem hic motus ab universali contrahatur usque in particulare servato ordine per gradus suos, hoc exemplo consideratur. Nam dum dico: Deus est, quodam motu progreditur haec oratio, sed ordine tali, ut primo proferam litteras, deinde syllabas, deinde dictiones, deinde orationem ultimo, licet auditus hunc ordinem gradatim non discernat; ita quidem motus gradatim ab universo in particulare descendit et ibi contrahitur ordine temporali aut naturali. Hic autem motus sive spiritus descendit a spiritu divino, qui per ipsum motum cuncta movet. Unde sicut in loquente est quidam spiritus, procedens ab eo, qui loquitur, qui contrahitur in orationem, ut praefertur, ita Deus, qui est spiritus, quo descendit omnis motus. Ait enim Veritas: Non vos estis, qui loquimini, sed spiritus patris vestri, qui loquitur in vobis. Et ita de aliis omnibus motibus et operationibus. Hic igitur spiritus creatus est spiritus, sine quo nihil est unum aut subsistere potest, sed totus iste mundus et omnia, quae in eo sunt, per ipsum spiritum, qui replet orbem terrarum, naturaliter id sunt connexe, quod sunt, ut potentia per eius medium sit in actu et actus eius medio in potentia. Et hic est motus amorosae connexionis omnium ad unitatem, ut sit omnium unum universum. Nam dum omnia moventur singulariter, ut sint hoc, quod sunt, meliori modo et nullum sicut aliud aequaliter, tamen motum cuiuslibet quodlibet suo modo contrahit et participat mediate aut immediate sicut motum coeli elementa et elementata, et motum cordis omnia membra, ut sit unum universum. Et per hunc motum sunt res meliori quodam modo, quo possunt, et ad hoc moventur, ut in se aut in specie conserventur per naturalem sexuum diversorum connexionem, qui natura complicante motum sunt uniti et divisive contracti in individuis. Non est igitur aliquis motus simpliciter maximus, quia ille cum quiete coincidit. Quare non est motus aliquis absolutus, quoniam absolutus est quies et Deus; et ille complicat omnes motus. Sicut igitur omnis possibilitas est in absoluta, quae est Deus aeternus, et omnis forma et actus in absoluta forma, quae est Verbum Patris et Filius in divinis, ita omnis motus connexionis et proportio et harmonia uniens est in absoluta connexione divini Spiritus, ut sit unum omnium principium Deus, in quo omnia et per quem omnia sunt in quadam unitate trinitatis similitudinarie contracta secundum magis et minus intra maximum et minimum simpliciter secundum gradus suos, ut alius sit gradus potentiae, actus et connexionis motus in intelligentiis, ubi intelligere est movere, et alius materiae, formae et nexus in corporalibus, ubi esse est movere, de quibus alibi tangemus. Et ista de trinitate universi sufficiant pro praesenti.