De docta ignorantia

Pagani pariformiter Deum variis creaturarum respectibus nominabant: Iovem quidem propter mirabilem pietatem; ait enim Iulius Firmicus quod Iupiter adeo prosperum sidus sit, quod si solus in coelo Iupiter regnasset, homines essent immortales. Ita Saturnum propter profunditatem cogitationum et inventionum in rebus vitae necessariis, Martem propter victorias bellicas, Mercurium propter consiliarem prudentiam, Venerem propter amorem conservativum naturae, Solem propter vigorem motuum naturalium, Lunam propter humoralem conservationem, in qua vita consistit, Cupidinem propter unitatem duplicis sexus, ob quam rem etiam naturam ipsam vocarunt, quoniam per duplicem sexum species rerum conservat. Hermes ait omnia tam animalia quam non animalia duplicis sexus, propterea causam omnium, scilicet Deum, in se masculinum et foemininum sexum dixit complicare, cuius Cupidinem et Venerem explicationem credebat. Valerius etiam Romanus idem affirmans canebat Iovem omnipotentem, genitorem genitricemque Deum, unde dicebat Cupidinem, prout scilicet una res cupit aliam, filiam Veneris, hoc est ipsius pulcritudinis naturalis. Venerem vero Iovis aiebant omnipotentis filiam, a qua natura et cuncta ipsam comitantia. Templa etiam pacis scilicet et aeternitatis ac concordiae, πάντων, in quo erat altare Termini infiniti, cuius non est terminus in medio sub dio, et consimilia nos instruunt paganos Deum secundum respectum ad creaturas varie nominasse, quae quidem omnia nomina unius ineffabilis nominis complicationem sunt explicantia et secundum quod nomen proprium est infinitum, ita infinita nomina talia particularium perfectionum complicant. Quare et explicantia possunt esse multa et numquam tot et tanta, quin possent esse plura, quorum quodlibet se habet ad proprium et ineffabile, ut finitum ad infinitum. Deridebant veteres pagani Iudaeos, qui Deum unum infinitum, quem ignorabant, adorabant, quem tamen ipsi in explicationibus venerabantur, ipsum scilicet ibi venerantes, ubi divina sua opera conspiciebant. Et ista inter omnes homines differentia tunc fuit ut omnes Deum unum maximum, quo maius esse non posset, crederent, quem alii, ut Iudaei et Sissennii in sua simplicissima unitate, ut est rerum omnium complicatio, colebant; alii vero in his colebant, ubi explicationem divinitatis reperiebant, recipiendo notum sensibiliter pro manuductione ad causam et principium. Et in hac ultima via seducti sunt simplices populares, qui non sunt usi explicatione ut imagine, sed ut veritate, ex qua re idolatria introducta est in vulgus, sapientibus ut plurimum de unitate Dei recte credentibus, uti haec nota eique esse possunt, qui Tullium de deorum natura, philosophos veteres diligenter perspexerit. Non negamus tamen quosdam ex paganis non intellexisse Deum, cum sit entitas rerum, aliter quam per abstractionem extra res esse, sicut materia prima extra res non nisi per abstractionem intellectum existit, et hi tales Deum in creaturis adorarunt, qui etiam idolatriam astruebant. Quidam etiam Deum devocabilem putarunt, quorum quidam in angelis eum devocabant, ut Sissennii; Gentiles vero devocabant eum in arboribus, qualia de arbore solis et lunae leguntur; et quidam in aere, aqua vel templis certis carminibus eum devocabant, qui omnes qualiter seducti sint et longe fuerint a veritate praemissa ostendunt.