De docta ignorantia

Sapientes omnes in hoc concordant, quod posse esse ad actu esse non potest nisi per actu esse deduci; quoniam nihil seipsum ad actu esse perducere potest, ne sit sui ipsius causa; esset enim, antequam esset, unde illud, quod possibilitatem actu esse facit, ex intentione agere dixerunt, ut ordinatione rationabili possibilitas ad actu esse deveniret et non casu. Hanc excelsam naturam alii mentem, alii animam mundi, alii fatum in substantia, alii, ut Platonici, necessitatem complexionis nominarunt, qui aestimabant possibilitatem necessitate per ipsam determinari, ut sit nunc actu, quod prius natura potuit. In illa enim mente formas rerum actu intelligibiliter esse aiebant, sicut in materia possibiliter; et ipsa necessitas complexionis in se veritatem habens formarum, cum iis, quae ipsas concomitantur, secundum naturae ordinem moveret coelum, ut mediante motu tanquam instrumento, possibilitatem ad actum et, quanto conformius posset, conceptui veritatis intelligibili adaequare deduceret, concedentes formam, ut in materia est, per hanc operationem mentis, mediante motu, esse imaginem verae intelligibilis formae, etsi non veram, sed verisimilem. Et ita aiebant Platonici non tempore, sed natura prius esse formas veras in anima mundi quam in rebus. Quod Peripatetici non concedunt, quoniam dicunt formas aliud esse non habere nisi in materia et per abstractionem in intellectu, quae sequitur rem, ut patet. Placuit autem Platonicis talia distincta exemplaria in necessitate complexionis plura cum naturali ordine ab una infinita ratione esse, in qua omnia sunt unum, non tamen ab illa ista exemplaria creata crediderunt, sed taliter descendere, quod nunquam verum fuit dicere: Deus est, quin etiam esset verum: anima mundi est, affirmantes eam esse explicationem mentis divinae, ut omnia, quae in Deo sunt unum exemplar, sint in mundi anima plura et distincta; addentes Deum naturaliter praecedere hanc complexionis necessitatem et ipsam animam mundi praecedere naturaliter motum et instrumentum explicationis temporalis rerum, ita quod illa, quae essent veraciter essent in anima, possibiliter in materia per motum temporaliter explicarentur. Quae quidem temporalis explicatio sequitur ordinem naturalem, qui est in anima mundi et dicitur fatum in substantia; et eius explicatio temporalis est fatum ab illo descendens, actu et opere nominatum a plerisque. Et ita modus essendi in anima mundi est secundum quem dicimus mundum intelligibilem. Modus essendi actu per determinationem possibilitatis id est per explicationem, ut iam dictum est, est modus essendi secundum quem mundus est sensibilis secundum eos. Neque voluerunt illas formas, ut sunt in materia, esse alias ab ipsis, quae sunt in anima mundi, sed tantum secundum modum essendi differre, ut in anima mundi veraciter et in se, in materia verisimiliter, non in sua puritate, sed cum adumbratione; adjicientes veritatem formarum solum per intellectum attingi; per rationem, imaginationem et sensum solum secundum imagines, prout formae sunt permixtae possibilitati; et quod propterea non vere attingimus quidquam, sed opinative. Ab hac mundi anima omnem motum descendere putarunt, quam totam in toto et in qualibet parte mundi esse dixerunt, licet non easdem virtutes in omnibus partibus exerceat; sicut anima rationalis in homine non exercet in capillis et in corde eandem operationem, licet tota sit in toto et in qualibet parte. Unde in ipsa omnes animas complicari voluerunt, sive in corporibus, sive extra, quoniam per totum universum eam diffusam dixerunt, non per partes, quia simplex et impartibilis, sed totam in terra, ubi terram connectit, totam in lapide, ubi partium tenacitatem operatur, totam in aqua, totam in arboribus, et ita de singulis. Quoniam ipsa est prima explicatio circularis mente divina se ut puncto centrali habente, et anima mundi ut circulo centrum explicante et complicatio naturalis omnis temporalis ordinis rerum, ideo ipsam propter discretionem et ordinem numerum se moventem dixerunt ac esse ex eodem et diverso affirmarunt; quam etiam solo numero ab anima hominis differre putabant, ut sicut hominis anima ad hominem se habet, ita ipsa ad universum, credentes omnes animas ab ipsa et in ipsam finaliter resolvi, si demerita non obstarent.

Multi Christianorum illi viae Platonicae acquieverunt, ex eo praesertim, cum alia sit ratio lapidis, alia hominis, et in Deo non cadat distinctio et alietas, necessarium putabant has rationes distinctas, secundum quas res distinctae sunt, post Deum et ante res esse, cum ratio rem praecedat; et hoc in intelligentia rectrice orbium; quodque ipsae tales distinctae rationes sive notiones sint rerum in ipsa anima mundi nunquam delebiles. Immo ipsam animam ex omnibus omnium notionibus esse voluerunt, ita quod omnes notiones in ipsa substantia sint ipsius, licet dictu et cognitu hoc asserant difficile. Hoc quidem auctoritate divinae Scripturae astruunt. Dixit enim Deus: fiat lux et lux facta est. Si enim lucis veritas prius naturaliter non fuisset, quomodo dixisset: fiat lux? Postquam autem temporaliter fuit explicata illa lux, quae potius dicta lux quam aliquod aliud fuisset, si non fuisset prius lucis veritas? Et multa consimilia tales adducunt pro fortificatione huius.

Peripatetici vero, quamvis fateantur opus naturae esse opus intelligentiae, exemplaria tamen illa non admittunt; quos certe, nisi per intelligentiam Deum intelligant, deficere puto. Nam si non est notitia in intelligentia, quomodo haec movet secundum propositum? Si est notitia rei explicandae temporaliter, quae est ratio motus, talis a re, quae nondum est temporaliter, abstrahi non potuit. Si igitur est notitia sine abstractione, certe tunc est illa, de qua loquuntur Platonici, quae non est a rebus, sed res secundum eam. Unde Platonici non voluerunt tales rerum rationes esse quid distinctum et diversum ab ipsa intelligentia, sed potius quod tales distinctae inter se unam quandam intelligentiam simplicem, in se omnes rationes complicantem, efficiant; ut, quamvis ratio hominis non sit ratio lapidis, sed sint distinctae rationes, tamen ipsa humanitas, a qua descendit homo, sicut ab albedine album, non habet aliud esse quam in ipsa intelligibilitate secundum naturam intelligentiae intelligibiliter, et in ipsa re realiter; non quod sit alia humanitas Platonis et alia separata, sed eadem secundum diversos modos essendi, existens prius naturaliter in intelligentia quam in materia, non prius tempore, sed sicut ratio rem natura praecedit.

Acute satis atque rationabiliter locuti sunt Platonici, forte irrationabiliter per Aristotelem reprehensi, qui notius in cortice verborum quam medullari intelligentia eos redarguere nisus est. Sed quid sit verius, per doctam ignorantiam eliciemus. Nam ostensum est non perveniri ad maximum simpliciter, et ita non posse esse aut absolutam potentiam aut absolutam formam sive actum, quod non sit Deus, et quod non sit ens praeter Deum non contractum, et quod non nisi una forma formarum et veritas veritatum, et non est alia veritas maximae circuli et quadranguli. Unde formae rerum non sunt distinctae, nisi ut sunt contractae; ut sunt absolute, sunt una indistincta, quae est Verbum in divinis. Anima igitur mundi non habet esse nisi cum possibilitate, per quam contrahitur, et non est mens separata a rebus aut separabilis. Nam si de mente consideremus, prout separata est a possibilitate, ipsa est mens divina, quae sola penitus actu est. Non est igitur possibile plura distincta exemplata esse; quodlibet enim ad sua exemplata esset maximum atque verissimum; sed hoc non est possibile, ut plura maxima et verissima sint; unum enim infinitum exemplar tantum est sufficiens et necessarium, in quo omnia sunt ut ordinata in ordine, omnes quantumcunque distinctas rationes adaequatissime complicans; Ita quod ipsa infinita ratio est verissima ratio circuli et non maior nec minor nec diversa aut alia; Et ipsamet est ratio quadranguli, non maior nec minor, nec diversa; et ita de reliquis, ut ex exemplo lineae infinitae comprehendi potest. Nos autem rerum diversitates videntes, admiramur, quomodo unica ratio simplicissima omnium sit etiam singulorum, quod tamen necessarium scimus ex docta ignorantia, quae diversitatem in Deo ostendit identitatem. In hoc enim, quod videmus diversitatem rationum rerum omnium verissime esse, tunc in hoc, quod hoc est verissimum, apprehendimus unam omnium rationum verissimam, quae est ipsa veritas maxima. Quando igitur dicitur Deum alia ratione creasse hominem, alia lapidem, verum est habendo respectum ad res, non ad creantem, sicut in numeris videmus: ternarius est ratio simplicissima, non recipiens nec magis nec minus, in se una; ut autem ad res diversas refertur, secundum hoc alia ratio existit. Nam alia est ratio ternarii triangulorum in triangulo, alia materiae, formae et compositi in substantia, alia patris, matris et filii, aut trium hominum et trium asinorum. Unde necessitas complexionis non est, ut posuerunt Platonici, mens minor gignente, sed est Verbum et Filius aequalis Patri in divinis, et dicitur λόγος seu ratio, quoniam est ratio omnium. Nihil est ergo illud, quod de imaginationibus formarum Platonici dixerunt, quoniam non est nisi una infinita forma formarum, cuius omnes formae sunt imagines, ut superius quodam loco diximus.

Oportet igitur acute intelligere ista, quoniam anima mundi est consideranda ut quaedam forma universalis in se complicans omnes formas, non tamen existens actu nisi contracte in rebus, quae in qualibet re est forma contracta rei, uti de universo superius dictum est. Est igitur Deus causa efficiens et finalis atque formalis omnium, qui efficit in Verbo uno omnia quantumcunque diversa inter se; et nulla potest esse creatura, quae non sit ex contractione diminuta ab isto opere divino per infinitum cadens. Solus Deus est absolutus, omnia alia contracta. Nec cadit eo modo medium inter absolutum et contractum, ut illi imaginati sunt, qui animam mundi mentem putarunt post Deum et ante contractionem mundi. Solus enim Deus anima et mens mundi est eo modo, quo anima quasi quid absolutum, in quo omnes rerum formae actu sunt, consideratur. Philosophi quidem de Verbo divino et maximo absolute sufficiente instructi non erant; ideo mentem et animam ac necessitatem in quadam explicatione necessitatis absolutae sine contractione considerarunt. Non sunt igitur formae actu nisi in Verbo ipsum Verbum et in rebus contractae. Formae autem, quae sunt in natura intellectuali creata, licet secundum intellectualem naturam sint magis absolutae, tamen sine contractione non sunt, ut est intellectus, cuius operatio est intelligere per similitudinem abstractivam, ut ait Aristoteles, de quo quaedam in libro De Coniecturis. Et ista de anima mundi dicta sufficiant.