De docta ignorantia

Si ante iam dicta attendis, non erit tibi difficile videre veritatis illius Anaxagoricae quodlibet esse in quolibet fundamentum fortassis altius Anaxagora. Nam, cum manifestum sit ex libro primo Deum ita esse in omnibus, quod omnia sunt in ipso, et nunc constet Deum quasi mediante universo esse in omnibus, hinc omnia in omnibus esse constat et quodlibet in quolibet: universum enim quasi ordine naturae, ut perfectissimum praecessit omnia, ut quodlibet in quolibet esse posset. In qualibet enim creatura universum est ipsa creatura, et ita quodlibet recipit omnia, ut in ipso sint ipsum contracte; cum quodlibet non possit esse actu omnia, cum sit contractum, contrahit omnia, ut sint ipsum. Si igitur omnia sunt in omnibus, omnia videntur quodlibet praecedere. Non igitur omnia sunt plura, quoniam pluralitas non praecedit quodlibet. Unde omnia sine pluralitate praecesserunt quodlibet ordine naturae; non sunt igitur plura in quolibet actu, sed omnia sine pluralitate sunt id ipsum.

Non est autem universum nisi contracte in rebus, et omnis res actu existens contrahit universa, ut sit actu id, quod est. Omne autem actu existens in Deo est, quia ipse est actus omnium. Actus autem est perfectio et finis potentiae. Unde, cum universum in quolibet actu existenti sit contractum, patet Deum, qui est in universo, esse in quolibet, et quodlibet actu existens immediate in Deo, sicut universum. Non est ergo aliud dicere quodlibet esse in quolibet, quam Deum per omnia esse in omnibus et omnia per omnia esse in Deo.

Subtili intellectu ista altissime clare comprehenduntur: quomodo Deus est absque diversitate in omnibus, quia quodlibet in quolibet, et omnia in Deo, quia omnia in omnibus. Sed, cum universum ita sit in quolibet, quod quodlibet in ipso, et universum est in quolibet contracte id quod est ipsum contracte, et quodlibet in universo est ipsum universum, quamvis universum in quolibet sit diverse et quodlibet in universo diverse. Vide exemplum: manifestum est lineam infinitam esse lineam, triangulum, circulum et sphaeram. Omnis autem linea finita habet esse suum ab infinita, quae est omne id quod est. Quare in linea finita omne id quod est est linea infinita ut autem est linea, triangularis, circularis, sphaerica, est linea finita. Omnis igitur figura in linea finita est ipsa linea; et non est in ipsa aut triangularis aut circularis aut sphaera actu, quoniam ex pluribus actu non fit unum actu, cum quodlibet actu non sit in quolibet, sed triangulus in linea est linea, et circulus in linea est linea, et ita de reliquis. Et, ut clarius videas, linea actu esse nequit nisi in corpore, ut ostendetur alibi. In corpore autem longo, lato et profundo omnes figurae explicari nemo dubitat. Sunt igitur in linea actu omnes figurae actu ipsa linea, et in triangulo triangulus, et ita de reliquis. Nam omnia in lapide lapis, et in anima vegetativa ipsa anima, et in vita vita, et in sensu sensus, in visu visus, in auditu auditus, in imagine imaginatio, in ratione ratio, in intellectu intellectus, in Deo Deus.

— Et nunc vide quomodo rerum unitas sive universum est in pluralitate et e converso pluralitas in unitate. Considera attentius, et videbis quomodo quodlibet res actu existens ex eo quiescat, quia omnia in ipsa sunt ipsa et ipsa in Deo Deus. Mirabilem rerum unitatem, admiramdam aequalitatem, et mirabilissimam vides connexionem, ut omnia sint in omnibus. Rerum etiam diversitatem et connexionem in hoc exoriri intelligis. Nam, cum qualibet res actu omnia esse non potuit, quia fuisset Deus, et propterea omnia in quolibet essent eo modo, quo possent secundum id, quod est quodlibet, nec potuit quodlibet esse consimile per omnia alteri, ut patuit supra, fecit omnia in diversis gradibus esse; sicut et illud esse, quod non potuit simul incorruptibiliter esse, fecit incorruptibiliter in temporali successione esse; ut ita omnia id sint, quod sunt, quoniam aliter et melius esse non potuerunt.

Quiescunt igitur omnia in quolibet, quoniam non posset unus gradus esse sine alio, sicut in membris corporis quodlibet confert cuilibet, et omnia in omnibus continentur. Postquam enim oculus non potest esse manus, et pedes, et alia omnia actu, contentatur se esse oculum, et pes pedem, et omnia membra sibi mutuo conferunt, ut quodlibet sit meliori modo quo potest, id quod est, et non est manus manus nec pes pes in oculo, sed in oculo sunt oculus, in quantum ipse oculus est immediate in homine; et ita omnia membra in pede, in quantum pes immediate in homine, ut quodlibet membrum per quodlibet immediate sit in homine, et homo, sive totum, per quodlibet membrum sit in quolibet, sicut totum in partibus est per quamlibet in quolibet. Si igitur consideras humanitatem quasi esse quid absolutum, impermiscibile et incontrahibile, et hominem consideras, in quo est ipsa absoluta humanitas absolute, et a qua est ipsa contracta humanitas, quae est homo, est ipsa humanitas absoluta quasi Deus, et contracta quasi universum. Et sicut ipsa absoluta humanitas est in homine principaliter seu prioriter et consequenter in quolibet membro aut qualibet parte, et ipsa contracta humanitas est in oculo oculus, in corde cor, et ita de reliquis, et ita contracte in quolibet quodlibet, tunc secundum hanc quidem positionem, reperta est similitudo Dei et mundi, et eorum omnium manuductio, quae in istis duobus capitibus tacta sunt, cum aliis multis, quae ex hoc sequuntur.