De docta ignorantia

Ut summatim saltem ea, quae nostram ignorantiam doctam efficere possunt, hic enarremus, iam dictos essendi trinos modos aliquantulum discutiamus, a possibilitate inchoantes. De qua multa quidem per veteres dicta sunt, quorum omnium sententia fuit ex nihilo nihil fieri, et ideo quandam absolutam omnia essendi possibilitatem, et illam aeternam affirmarunt, in qua omnia possibiliter complicate credebant. Quam quidem materiam, seu possibilitatem, contrario modo ratiocinando sicut de absoluta necessitate conceperunt, ut per abstractionem formae corporeitatis a corpore, corpus non corporaliter intelligendo. Et ita non nisi ignoranter materiam attigerunt. Quomodo enim intelligitur corpus sine forma in corpore?

Hanc omnem rem natura praeire dicebant, ita quod numquam verum fuit dicere: Deus est, quin etiam verum esset dicere Absoluta possibilitas est. Non tamen affirmarunt eam Deo coaeternam, quoniam ab ipso est, quae neque est aliquid neque nihil, neque una neque plures, neque hoc neque illud, neque quid neque quale, sed possibilitas ad omnia, et nihil omnium actu. Quam Platonici, quia omni forma caret, carentiam dixerunt; et quia caret, appetit; et per hoc est aptitudo, quae oboedit necessitati, quae ei imperat, id est attrahit ad esse actu, sicut imperata cera artifici ex ea aliquid facere volenti. Procedit autem informitas ex carentia et aptitudine, ipsa connectens, ut sit possibilitas absoluta quasi trina incomposita, quoniam carentia, aptitudo et informitas non possunt esse eius partes, alioquin possibilitatem absolutam praecederet aliquid, quod est impossibile. Unde sunt modi, sine quibus possibilitas absoluta talis non esset. Carentia enim contingenter est in possibilitate. Ex eo enim quod formam non habet, quam habere potest, carere dicitur; ex quo carentia. Informitas vero est quasi forma possibilitatis, quae, ut voluerunt Platonici, est quasi materia formarum. Nam anima mundi materiae secundum ipsam connectitur; quam stirpem vegetabilem dixerunt, ita quod, cum anima mundi possibilitati immiscetur, vegetabilitas illa informis in actu vegetativa anima perducitur ex motu ab anima mundi descendente et ex motu possibilitatis sive vegetabilitatis. Ex quo affirmarunt ipsam informitatem quasi materiam formarum, quae per sensitivam, rationalem et intellectualem formatur, ut sit actu.

Unde Hermes aiebat τὰν esse corporum nutricem et illam informitatem nutricem animarum; et ex nostris quidam aiebat chaos mundum naturaliter praecessisse, et fuisse rerum, possibilitatem, in quo ille informis spiritus fuit, in quo omnes animae sunt possibiliter.

Unde aiebant veteres Stoici formas omnes in possibilitate actu esse, sed latitare, et per sublationem tegumenti apparere, quemadmodum si coclear ex ligno fit per ablationem partium tantum.

Peripatetici vero solum possibiliter formas in materia esse dicebant, et per efficientem educi. Unde istud verius est, quod scilicet formae non solum sunt ex possibilitate, sed efficiente. Qui enim tollit ex ligno partes, ut fiat ex ligno statua, addit de forma. Et hoc quidem manifestum est; nam quod ex lapide non potest fieri arca per artificem, defectus est materiae, et quod alius ab artifice ex ligno eam efficere nequit, defectus est in efficiente. Requiritur igitur materia et efficiens. Et hinc formae quodammodo possibiliter sunt in materia, quae ad actum secundum convenientiam efficientis deducuntur. Sic in possibilitate absoluta universitatem rerum possibiliter dixerunt, et est ipsa possibilitas absoluta interminata et infinita propter carentiam formae et aptitudinem ad omnes, ut possibilitas figurandi ceram in leonis aut leporis figuram, aut alterius cuiuscumque interminata est. Et ista infinitas contraria est infinitati Dei, quia ista est propter carentiam, Dei vero propter abundantiam, quoniam omnia in ipso actu. Ita infinitas materiae est privativa. Dei negativa. Haec est positio eorum, qui de possibilitate absoluta locuti sunt. Nos autem per doctam ignorantiam reperimus impossibile fore possibilitatem absolutam esse. Nam cum inter possibilia nihil minus possit esse quam possibilitas absoluta, quae est propinquissime circa nonesse, secundum etiam positionem authorum: hinc ad minimum deveniretur atque ad maximum in recipientibus magis et minus, quod est impossibile. Quare possibilitas absoluta in Deo est Deus, extra ipsum vero non est possibilis, numquam enim est dabile aliquid posse, quod sit in potentia absoluta, cum omnia, praeter primum, necessario sint contracta. Si enim reperiuntur diversa in mundo ita se habentia, quod ex uno possit plura esse quam ex alio, ad maximum et minimum simpliciter et absolute non devenitur; sed quia ista reperiuntur, patet absolutam possibilitatem non esse dabilem. Omnis igitur possibilitas contracta est; per actum autem contrahitur. Quare non reperitur pura possibilitas, penitus indeterminata per quemcumque actum neque aptitudo possibilitatis potest esse infinita et absoluta, omni carens contractione. Deus enim, cum sit actus infinitus, non est nisi causa actus; sed possibilitas essendi est contingenter. Si igitur possibilitas est absoluta, cui contingit? Contingit autem possibilitas per hoc, quod esse a primo non potest esse penitus et simpliciter et absolute actus. Quare contrahitur actus per possibilitatem, ut non sit absolute nisi in potentia, et potentia non est absolute nisi per actum sit contracta.

Cadunt autem differentiae et gradationes, ut unum magis actu sit, aliud magis potentia, absque hoc quod deveniatur ad maximum et minimum simpliciter, quoniam maximus et minimus actus coincidit cum maxima et minima potentia, et sunt maximum absolute dictum, ut in primo libro est ostensum.

Amplius, nisi possibilitas rerum contracta esset, non posset ratio rerum haberi, sed casu omnia essent, ut falso voluit Epicurus. Quod enim hic mundus prodiit rationabiliter ex possibilitate, ex eo necessario fuit, quod possibilitas ad essendum mundum istum tantum aptitudinem habuit.

Contracta igitur et non absoluta fuit aptitudo possibilitatis; ita de terra et sole et ceteris, quae, nisi quadam contracta possibilitate latitassent in materia, non maior ratio fuisset cur ad actum potius quam non prodissent. Unde, quamvis Deus infinitus sit, et mundum secundum hoc creare infinitum potuisset, tamen quia possibilitas necessario contracta fuit, et non penitus absoluta nec infinita aptitudo, hinc secundum possibilitatem essendi mundus actu infinitus aut maior vel aliter esse non potuit.

Contractio autem possibilitatis ex actu est, actus autem ab ipso maximo actu est. Quare, cum contractio possibilitatis sit ex Deo et contractio actus ex contingenti, hinc mundus necessario contractus ex contingenti finitus est. Unde ex notitia possibilitatis videmus, quomodo maximitas contracta evenit ex possibilitate necessario contracta: quae quidem contractio non est ex contingenti, quia per actum, et ita universum rationalem et necessariam causam contractionis habet, ut mundus, qui non est nisi esse contractum, non sit contingenter a Deo, qui est maximitas absoluta.

Et hoc quidem singularius considerandum. Unde, cum possibilitas absoluta sit Deus, si mundum consideramus, ut in ipsa est, tunc est ut in Deo et est ipsa aeternitas; si ut est in possibilitate contracta consideramus, tunc possibilitas natura tantum mundum praecedit, et non est illa possibilitas contracta aeternitas, nec Deo coeterna, sed cadens ab ipsa, ut contractum ab absoluto, quae distant per infinitum. Hoc enim modo ea, quae de potentia aut possibilitate sive materia dicuntur, secundum regulas doctae ignorantiae limitare necesse est. Quomodo autem possibilitas gradatim progrediatur, libro De coniecturis tangendum relinquimus.