De gratia Redemptoris

In hac quaestione supponimus omnem actum virtutis supernaturalem in iustis esse meritorium; solum quaeritur utrum augmentum gratiae, quod quis per tales actus sibi promeruit, iam statim post meritum conferatur. Sunt enim aliqui theologi qui putant hoc augmentum statim haberi solum, si homo dispositus est ad recipiendum hoc augmentum. Haec sententia videtur orta esse maxime ex iis, quae s. Thomas 1, 2 q. 114 a. 8 ad 3 dicit. Secundum aliquos illa dispositio tunc adest in homine, si actus virtutis aeque vel magis intensus est, quam habitus gratiae; alii putant augmentum gratiae, quod quis per actus remissos sibi promeruit, non nisi in altera vita dari.

In fontibus revelationis nihil pro hac sententia invenitur. Augmentum habitus supernaturalis non debet simpliciter comparari cum augmento habitus naturalis, in quo ipse actus ut causa physica in augmentum habitus influit. Hoc autem nullo modo obtinet in opere meritorio relate ad habitum supernaturalem; sed augmentum habitus physice operatur Deus et quidem tamquam praemium, retributionem. Nulla autem apparet ratio, cur Deus non possit et velit tale augmentum ut praemium dare, si actus meritorius sit minus intensus. Videtur in hac sententia non satis attendi ad magnam differentiam, quae est inter dispositionem et meritum. Omnino ergo praeferenda est sententia, quae dicit augmentum gratiae semper conferri statim post actum meritorium, etiam si ille actus sit minus intensus. Concilium tridentinum simpliciter dicit iustos per bona opera, per observationem mandatorum, crescere in iustitia accepta, ire de virtute in virtutem, de die in diem renovari, neque unquam indicat eos non in iustitia crescere, nisi actus sint aeque vel magis intensi, quam habitus.

Sunt qui dicant, saltem pro praxi tutiorem esse sententiam priorem; putant enim periculum esse, ne quis in iudicio se inveniat deceptum, cum credat per omnes illos actus se acquisivisse augmentum gratiae, quod tamen non obtinet. Haec fortasse dici possent, si illa sententia fundamenta haberet in fontibus revelationis. Cum haec autem non inveniantur, neque periculum illud adest. Valet enim etiam hoc loco illud, quod antea dictum est: Si maior intensio actus esset condicio adeo necessaria, uti affirmatur, Deus hoc manifestasset.

Cum autem meritum crescat cum bonitate actus, hortandi sunt fideles ad maiorem semper fervorem, non quidem, ut omnino augmentum gratiae mereantur, sed ut maius meritum habeant et magis Deo placeant.

Tangi adhuc posset hoc loco quaestio utrum actus meritorius procedere debeat ex gratia actuali; melius tamen videtur de hac re dicendum in parte quarta, ubi de natura gratiae actualis.

Obiectiones

Plurimae obiectiones novatorum contra doctrinam catholicam de merito inveniuntur apud s. Bellarmino, De iustificatione, lib. 5.

1. Cum vita aeterna in s. Scriptura merces dicitur, non est hoc intelligendum sensu proprio, sed figurato; nam vita aeterna vocatur hereditas; hereditas autem non est merces; debetur enim filiis quia filii sunt, non quia laboribus suis eam meruerunt.

Resp. « Cum in Scripturis vita aeterna non minus saepe, fortasse etiam saepius dicatur merces quam hereditas, unde probabit Calvinus, dicendam esse proprie hereditatem, improprie mercedem, et non potius contra, mercedem proprie, hereditatem improprie? Deinde, quid si utrumque possit dici proprie? habet enim vita aeterna condicionem mercedis et hereditatis. Datur enim ex promissione laborantibus, quod est mercedis proprium; et non datur nisi filiis, quod est proprium hereditatis »¹

« At si filiis debetur hereditas, quia filii sunt, quid opus est pro ea adipiscenda laborare?

Responsio est in promptu: nam tametsi parvulis, qui mox a baptismo decedunt, vita aeterna donetur solo iure hereditatis, tamen voluit Deus filios suos, qui usum rationis habent, propriis laboribus et meritis illam acquirere, ut duplici titulo illis vita aeterna deberetur, titulo videlicet hereditatis et iure mercedis; quoniam enim magis honorificum est, habere aliquid ex merito, quam ex sola donatione, ideo Deus ut filios suos magis honoraret, id etiam eis praestitit, ut vitam aeternam per merita sibi pararent. Nam et ipsi Christo debita erat gloria corporis et exaltatio nominis hoc ipso, quod erat filius Dei; et tamen quia humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, propterea Deus illum exaltavit et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Ut interim illud omittam, quod meritis operum redditur gradus aliquis gloriae sempiternae, ad quem non pertingunt, qui solo titulo hereditatis gaudent »²

2. Ex Matth 25 (possidete regnum... esurivi enim) non probatur meritum. Nam « enim non dicit causam, sed solum ordinem et consequentiam: Deus voluit prius fieri opera misericordiae ab electis, et posterius ab eis regnum obtineri » (Calvinus).

Resp. Utrum « enim » possit interdum indicare solum ordinem, transeat; certo potest etiam significare causalitatem. Hoc autem loco sic esse intelligendum patet a) ex membro parallelo: Ite maledicti in ignem aeternum, esurivi enim et non dedistis mihi manducare... Nemo autem dicit hic indicari solum ordinem et non causalitatem; b) ex eo quod aliis locis assecutio gloriae ipsis operibus tribuitur (cf. textus in argumento allatos).

3. Ps 102, 4: « Qui (Dominus) coronat te in misericordia et miserationibus »; ergo non propter meritum ex iustitia.

Resp. Beatitudo misericordiae tribuitur « non quia non sit vera merces meriti, sed quia merita ipsa ex misericordia data sunt. Non enim potest opera meritoria facere homo, nisi prius iustificatus. Iustificatur autem non ex operibus, sed ex gratia et misericordia. Quare solet etiam s. Augustinus ita distinguere, ut dicat, ipsi iustitiae vitam aeternam esse mercedem, non gratiam; ipsi autem homini esse gratiam non mercedem, quoniam homini iustitia gratia est »³

4. Luc 17, 10: « Cum feceritis omnia, quae praecepta sunt vobis, dicite: servi inutiles sumus; quod debuimus facere, fecimus ». Ergo non oritur meritum ex operibus.

Resp. « Ut exponit s. Augustinus serm. 3 de verbis Domini, servi inutiles dici possumus, cum omnia divina mandata servavimus, quoniam nihil facimus ultra id, quod debemus, et nihil inde iustae mercedis petere possemus, nisi Deus liberali pacto nobiscum convenire voluisset. Nam ex condicione mancipia Dei sumus, et si velit, potest nos absque ullo praemio ad omnia opera, quaecumque illi placuerint, obligare. Hanc igitur condicionem nostram ad humilitatem conservandam vult nos Christus agnoscere. Quamvis ex gratuito pacto, quod nobiscum facere dignatus est, possumus cum Apostolo dicere: Reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi in illa die iustus iudex. Nam et Dominus ipse dicit: Nonne ex denario convenisti mecum? tolle quod tuum est et vade. O magna, inquit Augustinus, bonitas Dei, cui cum pro condicione reddere debeamus obsequium, utpote servi Domino, amicitiarum nobis praemia repromittit, ut a nobis obsequia debitae servitutis extorqueat »⁴

5. Rom 6, 23 dicitur: « Stipendia enim peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna », et non dicitur: stipendium bonorum operum vita aeterna; ergo vita aeterna non est obiectum meriti.

Resp. « Hoc argumentum diligenter solvit s. Augustinus in epist. 105, in Enchiridio cap. 107, et praecipue in libro de gratia et libero arbitrio cap. 8 et 9. Duo autem dicit. Primo, potuisse Apostolum recte dicere, stipendium iustitiae vita aeterna, sicut dixit, stipendium peccati mors. Quae sancti Augustini confessio causam adversariorum penitus iugulat. Secundo, non esse dictum, stipendium iustitiae vita aeterna, sicut stipendium peccati mors, ne quis existimaret, ita nos ex nobis habere iustitiam, sicut ex nobis habemus peccata. Itaque gratia dicitur vita aeterna, non quia non est merces meriti, sed quia ipsa merita habemus ex gratia »⁵

6. Magna iniuria fit Christo, si meritis nostris aliquid tribuitur, quasi non sufficiant Christi merita.

Resp. « Hoc argumentum, quanto ab adversariis magis rhetorice vel potius tragice amplificatur, tanto, cum discutitur, inanius invenitur. Siquidem merita iustorum non opponuntur meritis Christi, sed ab illis nascuntur, et quidquid ipsa iustorum merita laudis habent, id totum redundat in laudem meritorum Christi. Ipse est enim vitis, nos palmites; et sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic et nos nihil possumus sine Christo facere. Et sicut nemo unquam ita desipuit, ut diceret detrahi de gloria vitis, si palmites ipsius multum fructum afferant, ita nemo, nisi plane stultus, dicere potest detrahi de gloria Christi, si servi eius, per gratiam eius, per spiritum eius, per fidem et caritatem ab ipso inspiratam bona opera faciant, quae ita vere sint iusta, ut eis debeatur a iusto iudice corona iustitiae.

At, inquiunt, si requiruntur merita hominum, non igitur sufficiebant merita Christi.

Non ita est. Nam merita hominum non requiruntur propter insufficientiam meritorum Christi, sed propter maximam eorum efficaciam. Meruerunt enim Christi opera apud Deum, non solum ut salutem consequeremur, sed etiam, ut eam per merita propria consequeremur. Sive, quod est idem, non solum aeternam salutem, sed etiam virtutem merendi nobis meruerunt...

At saltem, inquiunt, dividitur gloria inter Deum et hominem, si non solis eius meritis, sed etiam nostris salutem assequimur.

Neque id verum est. Nam merita nostra dona sunt Christi. Et quamvis in opere bono, quod nos, Deo iuvante, facimus, nihil sit nostrum, quod non sit Dei, neque aliquid sit Dei, quod non sit nostrum, sed totum faciat Deus, et totum faciat homo: tamen ratio, cur id opus sit dignum vita aeterna, tota pendet a gratia. Denique nos ipsi non minus Christo sumus obstricti, nec minus salutem nostram totam atque integram illi acceptam referimus, cum illam meritis nostris acquirimus, quam si absque ullis meritis nostris illam acciperemus; immo multo magis nunc illi nos debitores esse fatemur, quandoquidem non solum per eius gratiam salvamur, sed etiam per eandem nobilissimo modo honorificentissimoque salvamur »⁶

7. Rom 8, 18: « Existimo enim quod non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis ». Ergo s. Paulus negat condignitatem operum cum futura gloria.

Resp. Textus graecus habet οὐκ ἄξια, id est « non sunt ponderosae », si comparantur cum futura gloria⁷; non est sermo de condignitate, qua opus aliquod est meritorium de condigno.

Quoad rem idem apud s. Bellarmino⁸: « Loquitur enim Apostolus de substantia ipsorum operum, non de proportione absoluta. Nam passiones huius temporis breves sunt, gloria illa aeterna est; tamen proportio est inter has passiones et illam gloriam propter caritatis dignitatem, unde procedunt. Nam et Christi passio multo brevior fuit poenis damnatorum sempiternis, et tamen propter dignitatem personae patientis dignissima fuit, quae pro illis poenis iustissime satisfaceret. Et deliciae peccatorum incomparabiliter minores sunt tormentis gehennae, et tamen propter contemptum Dei dignissimae sunt, quae illis suppliciis puniantur.⁹ Et semen multo est minus, quod ad molem attinet, ipsa arbore; et tamen proportio est inter semen et arborem tanta, ut semini rite sato naturali quadam iustitia arbor debeatur. Itaque B. Paulus 2 ad Cor 4 dicit quidem passiones huius temporis momentaneas et leves esse, si conferantur ad pondus aeternae gloriae, quod exspectamus, et tamen addit, has ipsas momentaneas levesque passiones operari aeternae gloriae pondus; operari vero sine dubio intelligit non physice sed moraliter, id est, non efficienter, sed meritorie, ac per hoc dignas esse, quibus gloria illa, quamvis maxima et sempiterna, iusto iudicio tribuatur ».

Similiter s. Thomas¹⁰ « Opus meritorium hominis dupliciter considerari potest: uno modo secundum quod procedit ex libero arbitrio; alio modo secundum quod procedit ex gratia Spiritus Sancti. Si consideretur secundum substantiam operis et secundum quod procedit ex libero arbitrio, sic non potest ibi esse condignitas propter maximam inaequalitatem; sed est ibi congruitas propter quamdam aequalitatem proportionis. Videtur enim congruum, ut homini operanti secundum suam virtutem Deus recompenset secundum excellentiam suae virtutis. Si autem loquamur de opere meritorio, secundum quod procedit ex gratia Spiritus Sancti, sic est meritorium vitae aeternae ex condigno. Sic enim valor meriti attenditur secundum virtutem Spiritus Sancti moventis nos in vitam aeternam secundum illud Ioannis 4: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Attenditur etiam pretium operis secundum dignitatem gratiae, per quam homo consors factus divinae naturae adoptatur in filium Dei, cui debetur hereditas ex ipso iure adoptionis, secundum illud Rom 8: Si filii, et heredes ».

8. In hac doctrina Deus esset debitor hominis; atqui hoc est impossibile; ergo.

Resp. cum s. Augustino: « Debitorem Dominus ipse se fecit, non accipiendo, sed promittendo »¹¹. — Bellarmino: « Promissio facta cum condicione operis non solum debitam facit rem promissam; qui enim promisit, ex iustitia tenetur stare promissis; sed etiam facit, ut qui opus impleverit, meruisse rem promissam eamque ut mercedem iure suo exigere posse dicatur »¹².