De gratia Redemptoris

De secunda iustificatione

Post iustificationem acceptam homo non est liber ab omni ulteriore obligatione erga Deum, neque eo ipso quod iustificatus est, iam certo omnino habebit vitam aeternam. Deus vult, ut iustus totam suam vitam ita ordinet, ut decet filium Dei adoptivum; debet vivere secundum voluntatem Patris caelestis, eius mandata observare et ita magis magisque in gratia crescere. Etiam homini iustificato manent pugnae contra carnem, mundum, diabolum, neque certus est se in illis superaturum esse, se perseveraturum esse in gratia usque ad mortem. Potest iterum mortaliter peccare et ita gratiam iustificationis amittere, neque certo sibi novam post peccatum mortale iustificationem promittere potest. Hinc possibile est, aliquem, qui fuit aliquando iustificatus et filius Dei, in aeternum tamen perire. Sed Deus paratus est iuvare iustum, ut tentationes superare possit, peccatum vitare et ita in gratia perseverare. Speciale autem beneficium Dei est actu perseverare usque in finem, et mori in statu filiationis divinae.

Haec ergo tribus thesibus sequentibus consideranda sunt: 1) Iustus debet vivere secundum voluntatem Dei et ita in iustitia crescere et perseverare; 2) potest tamen post iustificationem iterum mortaliter peccare; 3) donum finalis perseverantiae est speciale beneficium. Additur: 4) liberum manere ab omni peccato veniali est speciale privilegium.

Haec thesis tres continet affirmationes principales:

1. Iustitia non est aequalis in omnibus et est augmenti capax: potest et debet crescere.

2. Iustus obligatur legem Dei observare: per observationem mandatorum.

3. Hoc iusto possibile est, non quidem propriis viribus naturalibus, sed solum cum auxilio gratiae, quod tamen nemini negatur: cum auxilio gratiae potest perseverare.

I. Iustitia non est in omnibus aequalis, et est augmenti capax.

Novatores saeculi 16 unam tantum agnoverunt iustitiam, scl. iustitiam Christi, quae hominibus extrinsecus imputatur; sic omnes qui (extrinsecus) iusti sunt, eadem hac iustitia Christi iusti sunt. In hac sententia logice iam vix sermo esse potest de inaequalitate iustitiae neque de eius augmento. A iustificatione distinguunt sanctificationem; haec autem neque est iustitia neque ad eam pertinet¹.

Saeculo 4 Iovinianus inaequalitatem bonorum operum et peccatorum, inaequalitatem meriti et praemii caelestis negavit.

Contra haec ergo affirmatur in thesi: ipsa iustitia interna, quae, ut antea probavimus est ipsa interna sanctificatio et renovatio hominis, adultis diverso gradu confertur et in ipsis eadem haec iustitia augeri potest; aliis verbis; gratia sanctificans et virtutes infusae non sunt in omnibus hominibus adultis aequales et possunt in illis crescere.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRIDENTINUM, Cap. 7: Adulti in iustificatione recipiunt iustitiam « unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem »². Haec autem dispositio et cooperatio non in omnibus est aequalis.

Cap. 10: « Sic ergo iustificati et amici Dei ac domestici³ facti, euntes de virtute in virtutem⁴ renovantur (ut Apostolus inquit) de die in diem⁵, hoc est, mortificando membra carnis⁶ suae et exhibendo ea arma iustitiae⁷ in sanctificationem per observationem mandatorum Dei et Ecclesiae: in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus⁸ crescunt atque magis iustificantur, sicut scriptum est: Qui iustus est, iustificetur adhuc⁹, et iterum: Ne verearis usque ad mortem iustificari¹⁰, et rursus: Videtis, quoniam ex operibus iustificatur homo et non ex fide tantum¹¹. Hoc vero iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia, cum orat: Da nobis, Domine, fidei, spei et caritatis augmentum »¹².

Can. 24: «Si quis dixerit, iustitiam acceptam non conservari atque etiam non augeri coram Deo per bona opera, sed opera ipsa fructus solummodo et signa esse iustificationis adeptae, non etiam ipsius augendae causam: A. S. »¹³

S. SCRIPTURA

Plures textus concilium tridentinum adduxit: 2 Cor 4, 16: «Licet is, qui foris est, noster homo corrumpatur: tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem». — Apoc 22, 11: «Qui nocet, noceat adhuc; et qui in sordibus est, sordescat adhuc; et qui iustus est, iustificetur (iustitiam faciat) adhuc; et sanctus sanctificetur adhuc». — Eccli 18, 22: «Ne verearis usque ad mortem iustificari, quoniam merces Dei manet in aeternum». In versione LXX hoc versu sermo est de implendo voto, quod quis Deo fecit. — Iac 2, 24: «Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum». Haec verba, si cum concilio intelliguntur de operibus post iustificationem factis, significant per talia opera hominem ulterius iustificari. Praeterea citari solent a theologis Prov 4, 18; 2 Cor 9, 10; 2 Petr 3, 18.

PATRES

S. HIERONYMUS contra Iovinianum qui inter alia dixerat: «varia quidem luctae genera, sed una corona victorum est. Inter eum fratrem qui semper cum patre fuerat, et qui postea poenitens est receptus, nulla diversitas est» dicit: «Qui parce seminat, parce et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet¹⁴. Certe et qui plus et qui minus seminat, de parte sunt dextra. Et cum unum sementis genus sit, tamen mensura et numero differunt. Scribit ad Ephesios idem Paulus: Ut nota fieret nunc principatibus et potestatibus in caelis per Ecclesiam, multiplex et varia sapientia Dei¹⁵. Cernis quod in diversis agminibus Ecclesiae, varia et multiplex sapientia Dei praedicetur? Necnon in eadem epistula: Unicuique autem nostrum data est gratia, iuxta mensuram gratiae Christi: non quod mensura Christi diversa sit; sed tantum gratiae eius infunditur, quantum valemus haurire »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: « Haec similitudo. (qua Stoici utebantur), ubi stultitia velut aqua, et sapientia velut aer ponitur, ut animus a praefocatione stultitiae tamquam emergens, in sapientiam repente respiret, non mihi videtur satis accomodata nostrarum Scripturarum auctoritati: sed illa potius, ut vitium vel stultitia tenebris, luci autem virtus vel sapientia comparetur, quantum ista similia de corporalibus ad intelligibilia duci possunt. Non itaque sicut de aquis in aerem surgens, ubi earum summum transierit, repente quantum sufficit inspiratur; sed sicut de tenebris in lucem procedens, paulatim progrediendo illuminatur. Quod donec plenissime fiat, iam eum tamen dicimus tamquam de abditissima spelunca egredientem, vicinia lucis afflatum, tanto magis, quanto magis propinquat egressui: ut illud quod in eo lucet, sit utique ex lumine quo progreditur; illud autem quod adhuc obscurum est, sit ex tenebris unde egreditur. Itaque et non iustificabitur in conspectu Dei omnis vivens¹⁷; et tamen iustus ex fide vivit¹⁸. Et induti sunt sancti iustitia¹⁹ alius magis, alius minus: et nemo hic vivit sine peccato, et hoc alius magis, alius minus; optimus autem est qui minimum »²⁰.

« Cum igitur qui ubique est, non in omnibus habitet; etiam in quibus habitat, non aequaliter habitat. Nam unde est illud quod Elisaeus poposcit, ut dupliciter fieret in eo Spiritus Dei qui erat in Elia? Et unde in omnibus sanctis sunt alii aliis sanctiores, nisi abundantius habendo habitatorem Deum? »²¹.

S. PROSPER: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum: ut, quod in illo inchoatum est per gratiam Christi, etiam per industriam liberi augeatur arbitrii; numquam remoto adiutorio Dei, sine quo nec proficere nec permanere in bono quisquam potest »²².

THEOLOGI

S. THOMAS quaerit: Utrum gratia sit maior in uno quam in alio²³. Probat ex Eph 4, 7: « Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi: quod autem mensurate datur, non omnibus aequaliter datur; ergo non omnes aequalem gratiam habent ». Et ulterius explicat: « Sicut supra dictum est²⁴, habitus duplicem magnitudinem habere potest: unam ex parte finis vel obiecti, secundum quod dicitur una virtus alia nobilior, in quantum ad maius bonum ordinatur; aliam vero ex parte subiecti, quod magis vel minus participat habitum inhaerentem. Secundum igitur primam magnitudinem gratia gratum faciens non potest esse maior et minor; quia gratia secundum sui rationem coniungit hominem summo bono, quod est Deus. Sed ex parte subiecti gratia potest suscipere magis vel minus; prout scilicet unus perfectius illustratur a lumine gratiae quam alius. Cuius diversitatis ratio quidem est aliqua ex parte praeparantis se ad gratiam; qui enim magis se ad gratiam praeparat, pleniorem gratiam accipit. Sed ex hac parte non potest accipi prima ratio huius diversitatis; quia praeparatio ad gratiam non est hominis, nisi inquantum liberum arbitrium eius praeparatur a Deo. Unde prima causa huius diversitatis accipienda est ex parte ipsius Dei, qui diversimode suae gratiae dona dispensat ad hoc, quod ex diversis gradibus pulchritudo et perfectio Ecclesiae consurgat; sicut etiam diversos gradus rerum instituit, ut esset universum perfectum; unde Apost. ad Ephes. 4, postquam dixerat: Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi, enumeratis diversis gratiis subiungit: Ad consummationem sanctorum in aedificationem corporis Christi ».

Quod ad factum augmenti gratiae attinet, theologi conveniunt; quomodo vero habitus infusi augeantur, diversae sunt sententiae, de quibus conferantur, quae « De virtutibus theologis », nr. 637, indicantur.

II. Iustificatus tenetur ad observanda mandata.

In doctrina de iustificatione sola fide, secundum quam opera hominis omnino a negotio iustificationis excluduntur, difficile erat assignare ad quid opera bona; praeterea secundum Lutherum opera etiam iustorum proprie sunt peccata, quae tamen Deus iustis non imputat. Inde facilis consequentia erat, hominem iustum non amplius esse sub aliqua lege, quae ei obligationes imponeret. Christus a lege nos liberavit et attulit libertatem filiorum Dei, quae cum servitute sub lege componi non potest. Et ita revera brevi postquam novum evangelium praedicari coeptum est, Protestantes inter se iam de hac re disputare debuerunt contra aliquos, qui supra indicatam consequentiam facientes libertatem ab observanda lege divina defendebant (controversiae antinomisticae). Melanchthon imprimis legem et necessitatem aliquam operum defendebat contra Ioannem Agricolam; sed ut patet illa opera nullo modo spectant ipsam iustificationem²⁵.

Error, christianos non obligatos esse ad bona opera, iam antea propositus erat. S. Iacobus fortasse tales tendentias in sua epistula respicit²⁶. Medio aevo habebatur sententia fratrum et sororum spiritus libertatis, homines perfectos non teneri ad bona opera, quae opinio in concilio viennensi damnata est.

Doc. Ecclesiae

CONC. VIENNENSE damnavit errores Beguardorum et Beguinarum. Err. 2: « Quod ieiunare non oportet hominem nec orare, postquam gradum perfectionis huiusmodi fuerit assecutus; quia tunc sensualitas est ita perfecte spiritui et rationi subiecta, quod homo potest libere corpori concedere quidquid placet». — 3: « Quod illi, qui sunt in praedicto gradu perfectionis et spiritu libertatis, non sunt humanae subiecti obedientiae, nec ad aliqua praecepta Ecclesiae obligantur; quia (ut asserunt) ubi spiritus Domini, ibi libertas ». — 6: « Quod se in actibus exercere virtutum est hominis imperfecti, et perfecta anima licentiat a se virtutes »²⁷.

CONC. TRID. sess. 6 cap. 11: « Nemo autem, quantumvis iustificatus, liberum se esse ab observatione mandatorum putare debet... Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt: qui autem diligunt eum, (ut ipsemet testatur) servant sermones eius, quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Itaque nemo sibi in sola fide blandiri debet, putans fide sola se heredem esse constitutum hereditatemque consecuturum, etiamsi Christo non compatiatur, ut et conglorificetur²⁸. Nam et Christus ipse (ut inquit Apostolus), cum esset Filius Dei, didicit ex iis, quae passus est, obedientiam, et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae²⁹. Propterea Apostolus ipse monet iustificatos dicens: Nescitis, quod ii, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum, sic pugno, non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim ipse reprobus efficiar³⁰. Item princeps Apostolorum Petrus: Satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis; haec enim facientes non peccabitis aliquando »³¹. — Can. 19: « Si quis dixerit, nihil praeceptum esse in Evangelio praeter fidem, cetera esse indifferentia, neque praecepta, neque prohibita, sed libera, aut decem praecepta nihil pertinere ad Christianos: A. S.». — Can. 20: « Si quis hominem iustificatum et quantumlibet perfectum dixerit non teneri ad observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae, sed tantum ad credendum, quasi vero Evangelium sit nuda et absoluta promissio vitae aeternae, sine conditione observationis mandatorum: A. S.». — Can. 21: « Si quis dixerit, Christum Iesum a Deo hominibus datum fuisse ut redemptorem, cui fidant, non etiam ut legislatorem cui obediant: A. S. »³².

S. SCRIPTURA

Christus legem suam exponit in sermone montano Matth 5-7. — 7, 21: « Non omnis, qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum ». Cf. 7, 24. — Matth 19, 17: « Si autem vis ad vitam ingredi, serva mandata ». — Io 13, 34: « Mandatum novum do vobis: ut diligatis invicem, sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem ». — Io 14, 15: « Si diligitis me: mandata mea servate ». Cf. 14, 21. 23; 15, 10. 12. 14. — Matth 28, 18 ss.: « Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos... docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis ».

Rom 7, 6: « Nunc autem soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae ». Cf. 8, 12 ss. — Apostolus est « in lege Christi » 1 Cor 9, 21. — Gal 5, 13 s.: « Vos enim in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per caritatem Spiritus servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum ». — Gal 6, 2: « Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi ».

Iac 1, 22: « Estote autem factores verbi, et non auditores tantum: fallentes vosmetipsos ». — Iac 1, 25: « Qui autem perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit in ea, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit ». — Iac 2, 8 ss.: « Si tamen legem perficitis regalem secundum Scripturas: diliges proximum tuum sicut te ipsum, bene facitis... Quicumque autem totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus... Sic loquimini, et sic facite sicut per legem libertatis incipientes iudicari... Quid proderit fratres mei si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? Numquid poterit fides salvare eum »? — Fides sine operibus mortua est (2, 20. 26). — Cf. textus a conc. trid. citatos Rom 8, 17; Hebr 5, 8 s.; 1 Cor 9, 24 ss.; 2 Petr 1, 10.

Si dicitur Christus finis legis (Rom 10, 4), vel legem non iam esse (Gal 3, 25; 4, 5), vel fideles non esse sub lege (Rom 6, 14), sub servitute (Gal 5, 1. 13) ex contextu apparet sermonem esse de lege vetere, quae revera abrogata est; sensus autem non est, iustos nullo modo esse sub aliqua lege, neque debere observare mandata divina.

In re adeo clara opus non est afferre textus SS. Patrum. Omnibus temporibus inveniuntur adhortationes ad bonam vitam christianam, tamquam omnibus christianis necessariam.

III. Iustus cum speciali auxilio gratiae in iustitia perseverare potest.

Hac parte thesis quaeritur, qua ratione homini iusto possibile sit omnia mandata Dei observare.

« Iustus » intelligitur de omnibus iustis.

« Perseverare » est manere in statu filiationis divinae, in statu gratiae; et cum gratia, ut postea ostenditur, omni peccato mortali amittatur, idem est atque non committere peccatum mortale.

« Potest »: agitur solum de potentia perseverandi, a qua bene distinguenda est actualis perseverantia finalis, donum perseverantiae, de quo in thesi 14. Affirmatur ergo quilibet iustus habere potentiam physicam et moralem, ad vitandum peccatum.

« Cum auxilio gratiae »: gratia requiritur, sine illa est impossibile. Cum perseverare practice idem sit quod non succumbere tentationi, non peccare, sensus huius partis est: ne iustus quidem sine auxilio gratiae vitare potest peccata mortalia, idque non intelligitur de brevi quolibet tempore, sed « diu », uti in thesi 11 de peccatoribus dictum est; simili quoque modo concipienda est impotentia hominis et necessitas et natura auxilii.

« Cum auxilio speciali » id est praeter gratiam sanctificantem et virtutes infusas aliud adhuc auxilium gratiae requiritur. Nam etiam post iustificationem manet in homine concupiscentia rebellis, ipse adhuc manet in mundo et potest adhuc tentari a diabolo; hinc ipsi quoque occurrunt similes difficultates, de quibus thesi 11 sermo erat, ad quas superandas hoc auxilio speciali indiget. Est ergo auxilium medicinale contra infirmitatem moralem, et eodem modo intelligendum est sicut auxilium sanans, de quo in thesi 11, id est consistit in illuminatione intellectus et inspiratione voluntatis. Facile intelligitur, iustis dari auxilia, quibus non solum honeste, sed salutariter vincere possint tentationes et observare mandata, quia sic crescere debent in iustitia; est ergo auxilium illis collatum supernaturale non solum secundum modum, sed entitative. Sed in hac parte thesis gratia imprimis consideratur in quantum sanans est.

Continet ergo haec pars duo asserta: 1) iusti indigent gratia ad perseverandum; 2) omnes iusti possunt perseverare, habent gratiam necessariam.

Hinc etiam duplex classis eorum qui sunt contra hanc partem:

1. contra illud: « cum speciali auxilio » sunt, qui affirmant hominem sine gratia posse servare legem divinam et perseverare in gratia: Pelagiani, secundum quos auxilium divinum non est nisi ad facilius posse³³.

2. contra « potest » illi sunt, qui concedunt quidem gratiam necessariam esse; sed negant eam omnibus iustis a Deo dari: Baius (cf. prop. damn. 54: « Definitiva haec sententia, Deum homini nihil impossibile praecepisse, falso tribuitur Augustino, cum Pelagii sit »)³⁴; Iansenius³⁵, cuius sententia ut haeretica damnata est ab Innocentio X³⁶.

In quantum hac parte necessitas gratiae sanantis affirmatur, qualificatio eadem est, ut in thesi 11³⁷; in quantum dicitur omnes iustos habere auxilium sufficiens, unde omnibus possibile est in gratia perseverare, doctrina est de fide definita.

DOC. ECCLESIAE

1. Speciali auxilio indigent: INDICULUS, cap. 3³⁸, ARAUS. can. 10³⁹; ibidem in conclusione: « Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod post acceptam per baptismum gratiam omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem animae pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere »⁴⁰.

CONC. TRID. sess. 6 cap. 13⁴¹; can. 22: « Si quis dixerit, iustificatum vel sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare posse, vel cum eo non posse: A. S. »⁴².

2. Cum auxilio divino omnibus est possibile: CONC. ARAUSICANUM, textus modo citatus. CONC. TRIDENTINUM, cap. 11: « Nemo temeraria illa et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti (debet), Dei praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia. Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis⁴³, et adiuvat ut possis; cuius mandata gravia non sunt⁴⁴, cuius iugum suave est et onus leve⁴⁵. Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt; qui autem diligunt eum, (ut ipsemet testatur) servant sermones eius⁴⁶, quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Quo fit, ut iusti ipsi eo magis se obligatos ad ambulandum in via iustitiae sentire debeant, quo liberati iam a peccato, servi autem facti Deo⁴⁷, sobrie et iuste et pie viventes⁴⁸ proficere possunt per Christum Iesum, per quem accessum habuerunt in gratiam istam⁴⁹. Deus namque sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur »⁵⁰. — Cap. 15 agens de peccatis lethalibus dicit: « a quibus cum divinae gratiae adiumento abstinere possunt »⁵¹.

Can. 18: « Si quis dixerit, Dei praecepta homini etiam iustificato et sub gratia constituto esse ad observandum impossibilia: A. S. »⁵², Can. 22 vide supra pag. 245.

Pius V damnavit propositionem 54 Baii⁵³.

INNOCENTIUS X ut haereticam damnavit Iansenii propositionem: « Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant »⁵⁴.

Pius XI hanc doctrinam applicat in encyclica « Casti connubii »: « Cavendum omnino est, ne funestae externarum rerum conditiones multo funestiori errori occasionem praebeant. Nullae enim exsurgere possunt difficultates, quae mandatorum Dei, actus ex interiore natura sua malos vetantium, obligationi derogare queant; in omnibus vero rerum adiunctis semper possunt coniuges, gratia Dei roborati, suo munere fideliter fungi et castitatem a turpi hac macula illibatam in coniugio conservare; nam stat fidei christianae veritas, synodi tridentini magisterio expressa: Nemo temeraria⁵⁵... Eademque doctrina iterum solemniterque praecepta est ab Ecclesia et confirmata in damnatione haeresis iansenianae, quae contra Dei bonitatem haec blasphemare erat ausa: Aliqua Dei praecepta...»⁵⁶.

S. SCRIPTURA

1. Speciali auxilio indigent: Eph 6, 10 ss.; 1 Petr 5, 8; Matth 6, 13; 26, 41. Hi textus, in priore thesi iam allati, sunt universales; immo Eph, 1 Petr, Matth 26 directe sermo est de iis qui iam conversi sunt. Illi ergo adhuc pro salute sua pugnare debent (cf. 1 Cor 9, 26; 1 Tim 6, 12; 2 Tim 2, 3), in qua pugna sine auxilio divino non superabunt; auxilium autem tale est, quod petere debent; ergo non illa dona, quae iusti iam receperunt.

2. Cum auxilio divino omnibus possibile est: 1 Cor 10, 13: In exemplo Israelitarum ostendit apostolus fideles ex eo, quod magna bona a Deo acceperunt, speciatim propter receptum baptismum et cenam eucharisticam, nondum securos esse a futuro aliquo lapsu; Israelitae quoque acceperunt multa bona a Deo, baptismo aliquo baptizati erant, manducaverant escam spiritualem et potum spiritualem biberant, et tamen peccaverunt et graviter a Deo puniti sunt. Haec, dicit apostolus, « scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt. Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat. Tentatio vos non apprehendat (apprehendit scl. hucusque) nisi humana (humanis viribus adaptata, non excedens vires vestras); fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari supra id, quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum (prosperum eventum) ut possitis sustinere (ferre) ».

Immo iis qui Christum sequuntur non adeo difficile est observare mandata: Matth 11, 30: « Iugum enim meum suave est, et onus meum leve ». — 1 Io 5, 3: « Haec est enim caritas Dei, ut mandata eius custodiamus: et mandata eius gravia non sunt. Quoniam omne, quod natum est ex Deo, vincit mundum: et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra ». — Hinc christiani ad perseverantiam admonentur: Io 15, 4: « manete in me »; v. 9: « manete in dilectione mea ». — 1 Cor 9, 24: « Sic currite ut comprehendatis (ut praemium consequamini) ». — 2 Petr 1, 10: « Quapropter fratres magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis: haec enim facientes, non peccabitis aliquando ». — Apoc 2, 10: « Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae ». — Apoc 3, 11: « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam ».

PATRES

1. Speciali auxilio indigent: S. AUGUSTINUS: « Ipse autem Deus, cum per mediatorem Dei et hominum hominem Iesum Christum⁵⁷ spiritualiter sanat aegrum vel vivificat mortuum, id est, iustificat impium, et cum ad perfectam sanitatem, hoc est ad perfectam vitam iustitiamque, perduxerit, non deserit si non deseratur, ut pie semper iusteque vivatur. Sicut enim oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus, non potest cernere: sic et homo etiam perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere »⁵⁸.

S. LEO MAGNUS: « Gratiae Dei obedientia se humana non subtrahat, nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse, deficiat; ac si quid sibi impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, non in se remaneat, sed ad iubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium et praestet auxilium, dicente propheta: Iacta in Deum cogitationem tuam, et ipse te enutriet⁵⁹. An forte quisquam ita insolenter superbit, et ita se illaesum, ita immaculatum esse praesumit, ut nullius iam renovationis indigeat? Fallitur prorsus ista persuasio, et nimia vanitate veterascit quicumque inter tentationes huius vitae ab omni se vulnere credit immunem »⁶⁰.

2. Cum auxilio divino omnibus est possibile: S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Non licet dicere: Non possum; id enim est accusare creatorem. Nam si nos fecit imbecilles et iubeat, ipsius est accusatio. Quomodo ergo, inquit, multi non possunt? Quia nolunt. Quomodo non volunt? Prae desidia; nam si voluerint, poterunt omnino... Habemus enim Deum cooperantem et nobiscum agentem; solum eligamus, solum ad rem tamquam ad opus accedamus, solum simus solliciti, solum mentem adhibeamus, et omnia sequuntur »⁶¹.

S. AUGUSTINUS: « Si ergo volumus animos ad recte vivendum frigidos et pigros christianis exhortationibus excitare et accendere, primitus exhortemur ad fidem, qua christiani fiant, et eius nomini subiciantur, sine quo salvi esse non possunt. Si autem iam christiani sunt, et recte vivere negligunt, verberentur terroribus, et praemiorum laudibus erigantur: ita sane, ut non solum ad bonas actiones, verum etiam ad pias orationes eos exhortari meminerimus, atque hac instruere sanitate doctrinae, ut et illinc gratias agant, cum instituerint bene vivere, quod aliquid sine difficultate fecerint; et ubi difficultatem aliquam sentiunt, fidelissimis et perseverantissimis precibus et misericordiae promptis operibus facilitatem a Domino impetrare persistant. Sic autem proficientes, ubi et quando plenissima iustitia perficiantur, non nimis curo: ubicumque autem et quandocumque perfecti fuerint, nonnisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum perfici posse confirmo. Sane quando liquido cognoverint nullum peccatum se habere, non se dicant habere peccatum, ne veritas in eis non sit; sicut in eis veritas non est, qui cum habeant, non habere se dicunt.

Valde autem bona sunt praecepta, si legitime his utamur⁶², Eo quippe ipso quo firmissime creditur, Deum iustum et bonum impossibilia non potuisse praecipere, hinc admonemur, et in facilibus quid agamus, et in difficilibus quid petamus. Omnia quippe fiunt facilia caritati: cui uni Christi sarcina levis est⁶³, aut ea una est sarcina ipsa quae levis est. Secundum hoc dictum est: Et praecepta eius gravia non sunt⁶⁴, ut cui gravia sunt, consideret non potuisse divinitus dici, gravia non sunt, nisi quia potest esse cordis affectus cui gravia non sunt, et petat quo destituitur, ut impleat quod iubetur. Et quod dicitur ad Israel in Deuteronomio, si pie, si sancte, si spiritualiter intelligatur, hoc idem significat: quia utique cum hoc testimonium commemorasset Apostolus: Prope te est verbum in ore tuo, et in corde tuo... hoc est, inquit, verbum fidei quod praedicamus⁶⁵. Conversus ergo quisque, sicut ibi praecipitur, ad Dominum Deum suum ex toto corde, et ex tota anima sua, mandatum Dei non habebit grave. Quomodo est enim grave, quod cum sit dilectionis mandatum? Aut enim quisque non diligit, et ideo grave est; aut diligit, et grave esse non potest. Diligit autem, si quod illic admonetur Israel, conversus fuerit ad Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua. Mandatum, inquit, novum do vobis, ut vos invicem diligatis⁶⁶; et: Qui diligit proximum, legem implevit; et: Plenitudo legis caritas⁶⁷. Secundum hoc et illud dictum est: Si ambularent semitas bonas, invenissent utique semitas iustitiae leves⁶⁸. Quomodo ergo dicitur: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras⁶⁹, nisi quia utrumque verum est? Durae sunt timori, leves amori »⁷⁰.

THEOLOGI

S. THOMAS 1, 2 q. 109 a. 9 quaerit: « Utrum ille, qui iam consecutus est gratiam, per seipsum possit operari bonum et vitare peccatum absque auxilio gratiae », et respondet: « Homo ad recte vivendum dupliciter auxilio Dei indiget: uno quidem modo quantum ad aliquod habituale donum, per quod natura humana corrupta sanetur et etiam sanata elevetur ad operanda opera meritoria vitae aeternae, quae excedunt proportionem naturae; alio modo indiget homo auxilio gratiae, ut a Deo moveatur ad agendum. Quantum igitur ad primum auxilii modum homo in gratia exsistens non indiget alio auxilio gratiae, quasi aliquo alio habitu infuso; indiget tamen auxilio gratiae secundum alium modum, ut scilicet a Deo moveatur ad recte agendum. Et hoc propter duo: primo quidem ratione generali propter hoc, quod, sicut supra dictum est, nulla res creata potest in quemcumque actum prodire, nisi virtute motionis divinae; secundo ratione speciali propter conditionem status humanae naturae, quae quidem, licet per gratiam sanetur quantum ad mentem, remanet tamen in ea corruptio et infectio quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom 7; remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, ut etiam dicitur Rom 8: Quid oremus, sicut oportet, nescimus. Propter varios enim rerum eventus, et quia etiam nos ipsos non perfecte cognoscimus, non possumus ad plenum scire, quid nobis expediat, secundum illud Sap 9: Cogitationes mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae; et ideo necesse est nobis, ut a Deo dirigamur et protegamur, qui omnia novit et omnia potest. Et propter hoc etiam renatis in filios Dei per gratiam convenit dicere: Et ne nos inducas in tentationem; et: Fiat voluntas tua, sicut in caelo, et in terra, et cetera, quae in oratione Dominica continentur ad hoc pertinentia ».

Calvinus docuit solos praedestinatos habere veram fidem iustificantem, eos solos habere spiritum adoptionis, eosque numquam amittere iustitiam; reprobi autem numquam in tota sua vita erant iustificati neque habebant veram fidem. Secundum ipsum ergo iustitia est inamissibilis¹.

Inamissibilitatem iustitiae antea iam docuerat Iovinianus, de quo s. Hieronymus: « Secunda propositio (Ioviniani) est, eos qui fuerint baptizati, a diabolo non posse tentari. Et ne hoc stulte dixisse videretur, adicit: Quicumque autem tentati fuerint, ostendi eos aqua tantum, et non spiritu baptizatos, quod in Simone Mago legimus. Unde et Ioannes dicit: Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit: quoniam semen ipsius in eo manet: et non potest peccare, quia ex Deo natus est. Et in hoc manifesti fiunt filii Dei et filii diaboli². Et in fine Epistolae: Omnis qui natus est ex Deo non peccat; sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum »³.

Lutherus secundum doctrinam suam de fide fiduciali docuit, iustitiam, sicut per fidem apprehenditur, ita eadem fide fiduciali retineri; quam primum hanc fidem homo relinquit, a iustitia excidit. Et quidem sic solum iustitia amittitur. Iustus in omni opere peccat, quae peccata in se sunt mortalia; iustis autem a Deo non imputantur et ita illis sunt venialia. Per ea iustitia non amittitur.

Contra utrumque errorem statuitur thesis.

« Iustus... amittit »: Iustitia accepta est amissibilis. Ergo possibile est, iustificatum iterum fieri inimicum Dei, peccatorem, et si in tali statu moritur, damnari; ergo aliquis reprobus per aliquod tempus potest esse in statu gratiae et filius Dei. Haec contra Calvinum.

« Omni peccato mortali »: Ergo non sola infidelitate, sed etiam aliis peccatis anima vita supernaturali privari potest, quae peccata propterea mortalia vocantur⁴. Haec contra Lutherum.

« Solo »: Sunt quaedam peccata minora, quae in iusto inveniri possunt quin cesset esse iustus; sunt praecise illa quae dicuntur venialia.

« Iustitia »: intelligitur proxime de illo dono, quo homo formaliter iustus constituitur, scl. de gratia sanctificante, cum Spiritu Sancto inhabitante⁵. Quod ad virtutes infusas attinet, in tractatu de virtutibus infusis⁶ probatum est, virtutem caritatis simul cum gratia sanctificante amitti, ergo omni et solo peccato mortali; virtutem spei, per peccatum ipsi directe oppositum, et virtutem spei et fidei per peccatum fidei directe oppositum. Haec amissio gratiae non sic intelligenda est, ac si homo per peccatum physice gratiam destrueret; sed sicut a Deo habitus supernaturales infunduntur, ita etiam a Deo physice destruuntur, si homo impedimentum contra illum habitum ponit.

Thesis est definita in concilio tridentino.

Tres sunt partes thesis: 1) iustitia amitti potest; 2) omni peccato mortali; 3) solo peccato mortali.

I. Iustitia amitti potest.

DOC. ECCLESIAE

CONC. TRIDENTINUM, cap. 12: « Nemo quoque, quamdiu in hac mortalitate vivitur, de arcano divinae praedestinationis mysterio usque adeo praesumere debet, ut certo statuat, se omnino esse in numero praedestinatorum, quasi verum esset, quod iustificatus aut amplius peccare non possit, aut, si peccaverit, certam sibi resipiscentiam promittere debeat. Nam, nisi ex speciali revelatione, sciri non potest, quos Deus sibi elegerit »⁷. Cap. 13: « Similiter de perseverantiae munere... nemo sibi certi aliquid absoluta certitudine polliceatur... in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt...»⁸. — Cap. 14: « Qui vero ab accepta iustificationis gratia per peccatum exciderunt, rursus iustificari poterunt, cum excitante Deo per poenitentiae sacramentum merito Christi amissam gratiam recuperare procuraverint...»⁹. — Can. 23: « Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse, neque gratiam amittere atque ideo eum, qui labitur et peccat, numquam vere fuisse iustificatum... A. S. »¹⁰.

CLEMENS XI damnavit errorem Paschasii Quesnel 43: « Primus effectus gratiae baptismalis est facere, ut moriamur peccato, adeo ut spiritus, cor, sensus non habeant plus vitae pro peccato, quam homo mortuus habeat pro rebus mundi »¹¹.

S. SCRIPTURA

Rom 11, 20 ss.: « Tu autem fide stas: Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit: ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem, qui ceciderunt, severitatem: in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris ». — 1 Cor 9, 27: « Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar ». — 1 Cor 10, 12: « Qui se existimat stare, videat ne cadat». — Apoc 3, 11: « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam ».

Patres vide in parte sequente.

II. Omni peccato mortali.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 15: « Adversus etiam hominum quorumdam callida ingenia, qui per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium¹², asserendum est, non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, sed etiam quocumque alio mortali peccato, quamvis non amittatur fides, acceptam iustificationis gratiam amitti: divinae legis doctrinam defendendo, quae a regno Dei non solum infideles excludit, sed et fideles quoque fornicarios, adulteros, molles, masculorum concubitores, fures, avaros, ebriosos, maledicos, rapaces¹³, ceterosque omnes, qui letalia committunt peccata, a quibus cum divinae gratiae adiumento abstinere possunt et pro quibus a Christi gratia separantur »¹⁴. — Can. 27: « Si quis dixerit, nullum esse mortale peccatum nisi infidelitatis, aut nullo alio quantumvis gravi et enormi praeterquam infidelitatis peccato semel acceptam gratiam amitti: A. S. »¹⁵.

Sess. 7, De Baptismo, can. 6: « Si quis dixerit, baptizatum non posse, etiamsi velit, gratiam amittere, quantumcumque peccet, nisi nolit credere: A. S. »¹⁶.

S. SCRIPTURA

S. Paulus plura enumerat peccata, quae a regno Dei excludunt: 1 Cor 6, 9 (cit. in Concilio Tridentino); Gal 5, 19-21; Eph 5, 5; similiter Apoc 21, 8 (« pars illorum erit in stagno ardenti igne, et sulphure: quod est mors secunda »).

Iac 1, 15: « Peccatum vero cum consummatum fuerit (perfectum, perfecte commissum), generat mortem ».

PATRES

S. ATHANASIUS: « Quocirca cum aliquis vitio aliquo a Spiritu defecerit, illa quidem gratia apud eos qui voluerint irrevocabiliter permanet, si modo ipsos postquam ceciderint, paeniteat; verumtamen ille qui cecidit non amplius in Deo est, eo quod sanctus et paracletus Spiritus, qui in Deo est, ab ipso recesserit »¹⁷.

S. HIERONYMUS, explicans verba Ioannis, quae obiecerat Iovinianus: « Propterea, inquit, scribo vobis, filioli mei: Omnis qui natus est ex Deo non peccat, ut non peccetis, et tamdiu sciatis vos in generatione Domini permanere, quamdiu non peccaveritis. Immo qui in generatione Domini perseverant, peccare non possunt. Quae enim communicatio luci et tenebris? Christo et Belial?¹⁸ Quomodo dies et nox misceri nequeunt, sic nec iustitia et iniquitas, peccatum et bona opera, Christus et Antichristus. Si susceperimus Christum in hospitio nostri pectoris, illico fugamus diabolum. Si peccaverimus, et per peccati ianuam ingressus fuerit diabolus, protinus Christus recedet »¹⁹.

S. AUGUSTINUS: « Si autem iam regeneratus et iustificatus in malam vitam sua voluntate relabitur, certe iste non potest dicere: Non accepi, quia acceptam gratiam Dei suo in malum libero amisit arbitrio »²⁰.

III. Solo peccato mortali.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 11: « Licet enim in hac mortali vita quantumvis sancti et iusti in levia saltem et quotidiana, quae etiam venialia dicuntur, peccata quandoque cadant, non propterea desinunt esse iusti. Nam iustorum illa vox est et humilis et verax: Dimitte nobis debita nostra »²¹. — Sess. 14, cap. 5, De confessione: « Nam venialia, quibus a gratia Dei non excludimur et in quae frequentius labimur... »²².

S. SCRIPTURA

Iac 3, 2: « In multis enim offendimus omnes ». Certo non vult dicere, omnes esse spiritualiter mortuos et separatos a Christo. — Omnes debent orare: « Dimitte nobis debita nostra », Matth 6, 12.

Plura de hac parte vide in thesi 15, ubi ostenditur singulare privilegium esse, posse in tota vita peccata venialia vitare; non autem est singulare privilegium, in iustitia accepta permanere; id enim omnis iustus potest (cf. thes. 12 part. 3).

Iustus potest in iustitia perseverare, potest cum speciali auxilio divino vitare peccata mortalia (thes. 12); sed potest iterum peccare et gratiam amittere (thes. 13); ergo non omnis, qui potest perseverare, eoipso iam de facto perseverat usque ad finem vitae et aeternam beatitudinem consequitur. Actu perseverare sine dubio maius bonum est quam posse perseverare. Finalis perseverantia in thesi dicitur magnum Dei donum ad significandum 1) revera eam esse donum Dei neque identicum cum illis donis, quae quilibet iustus habet unde potest perseverare; 2) hoc donum propterea dicitur magnum, quia qui illud accipit, aeternam consequetur beatitudinem.

Sermo in thesi non est de virtute perseverantiae, quae est virtus annexa fortitudini et inclinat ad prosequendum in opere bono non obstantibus difficultatibus, quae praecise ex diuturnitate operis oriuntur.

Perseverantia in thesi intelligitur permansio in iustitia accepta.

Est temporalis, si iustus per aliquod tempus manet in iustitia, sed deinde iterum peccat; hanc practice quilibet iustus habet, cum vix inveniatur homo, qui immediate post iustificationem statim peccet; sed patet maius esse donum, si quis per diuturnius tempus a peccato liber manet, quam si solum per breve tempus.

Perseverantia finalis ea est, quae post ultimam iustificationem perdurat usque ad finem vitae. Per se non debet diu perdurare, quia possibile est aliquem mori brevissime post acceptam iustificationem.

Perseverantia finalis potest esse potentialis, id est potentia perseverandi, quam secundum thesim 12 omnis iustificatus habet; actualis vero illa est, quae actum perseverandi includit; est ergo actualis permansio in iustitia accepta usque ad mortem. Hanc potest ille habere, qui modo quidem peccator est, sed qui se convertet et deinde in gratia manet et in ea moritur; potest eadem deesse in aliquo qui nunc in statu gratiae est, qui tamen postea peccabit et in peccato morietur. Hinc iam apparet elementum principale in perseverantia actuali finali esse ipsam mortem in statu gratiae, quae vocari solet perseverantia finalis passiva; perseverantia vero activa intelligitur permansio in bene operando ab ultima iustificatione usque ad mortem.

Utrumque complectitur donum perseverantiae finalis; possunt tamen esse casus, in quibus perseverantia finalis est solum passiva; ita in infantibus baptizatis, qui ante usum rationis moriuntur; et in adultis, qui statim vel brevi post ultimam iustificationem moriuntur.

Ex dictis patet cur haec perseverantia iure magnum Dei donum dicatur, quod non ipsa iustificatione ut tali confertur: 1) ratione perseverantiae passivae: finis vitae hominis est sub providentia divina; ab homine non pendet quod cum sit in statu peccati mortalis non moriatur, sed ei tempus ad iustificationem adhuc concedatur et quod deinde in gratia moriatur; 2) ratione perseverantiae activae: ad posse perseverare iam speciale auxilium divinum requiritur; sine dubio autem longe maius beneficium est accipere a Deo gratias cum quibus non solum perseverare potest, non autem de facto perseverabit (gratiae vere et mere sufficientes), sed cum quibus de facto cooperabitur, peccatum vitabit et perseverat in gratia (gratiae efficaces); 3) addi potest specialis providentia, qua Deus hominem liberum servat a tentationibus, quibus succumberet; sed hoc aliqua ratione ad 2) reduci potest.

Adversantur thesi praeter pelagianos semipelagiani, quorum sententiam Hilarius ita S. Augustino exponit: « Quod autem dicit Sanctitas tua, neminem perseverare, nisi perseverandi virtute percepta, hactenus accipiunt, ut quibus datur, inerti licet, praecedenti tamen proprio arbitrio tribuatur; quod ad hoc tantum liberum asserunt, ut velit vel nolit admittere medicinam. Ceterum et ipsi abominari se et damnare testantur, si quis quidquam virium in aliquo remansisse, quo ad sanitatem progredi possit, existimet. Nolunt autem ita hanc perseverantiam praedicari, ut non vel suppliciter emereri, vel amitti contumaciter possit. Nec ad incertum voluntatis Dei deduci se volunt, ubi eis quantum putant ad obtinendum vel admittendum, evidens est qualecumque initium voluntatis. Illud etiam testimonium, quod posuisti: Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius¹, tamquam non canonicum definiunt omittendum. Unde illam praescientiam sic accipiunt, ut propter fidem futuram intelligendi sint praesciti: nec cuiquam talem dari perseverantiam, a qua non permittatur praevaricari, sed a qua possit sua voluntate deficere et infirmari... Ceterum quidquidlibet donatum sit praedestinatis, id posse et amitti et retineri propria voluntate contendunt; quod tunc falsum esset, si verum putarent eam quosdam perseverantiam percepisse, ut nisi perseverantes esse non possint »².

Error in eo consistere videtur, quod negent, esse donum aliquod perseverantiae, quod libera voluntate hominis non possit actu frustrari effectu suo, sive quod infallibiliter mortem in gratia includat. Si quis enim habet donum perseverantiae, sicuti supra explicatum est, metaphysice repugnat, eum non actu perseverare.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 12 dicit iustum, si peccaverit non posse sibi certam resipiscentiam promittere, quia sine revelatione sciri non potest, quos Deus sibi elegerit; ergo ab electione Dei pendet³.

Cap. 13: Munus perseverantiae « de quo scriptum est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit⁴... aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potens est eum, qui stat, statuere⁵, ut perseveranter stet, et eum, qui cadit, restituere...»⁶; ergo finalis perseverantia est munus Dei. Can. 16 vocatur « magnum illud usque in finem perseverantiae donum »⁷.

S. SCRIPTURA

Secundum s. Scripturam mors in statu amicitiae cum Deo est donum divinum: Sap 4, 11: « Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius »; 4, 14: « Placita enim erat Deo anima illius; propter hoc properavit educere illum de medio iniquitatum ». — Monet Dominus ut constanter orent ad consequendam hanc perseverantiam: Luc 21, 34 ss.: « Attendite autem vobis, ne forte graventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et curis huius vitae: et superveniat in vos repentina dies illa: tamquam laqueus enim superveniet in omnes, qui sedent super faciem omnis terrae. Vigilate itaque, omni tempore orantes, ut digni habeamini, fugere ista omnia, quae futura sunt, et stare ante Filium hominis ».

PATRES

S. AUGUSTINUS fuse hanc quaestionem tractat in libro « De dono perseverantiae »⁸. Initio ostendit quid sit haec perseverantia: « Iam de perseverantia diligentius disputandum est: nam et in priore libro⁹, cum ageremus de initio fidei, etiam de hac aliqua diximus. Asserimus ergo donum Dei esse perseverantiam qua usque in finem perseveratur in Christo. Finem autem dico, quo vita ista finitur, in qua tantummodo periculum est ne cadatur. Itaque utrum quisque hoc munus acceperit, quamdiu hanc vitam duxit, incertum est. Si enim priusquam moriatur cadat, non perseverasse utique dicitur, et verissime dicitur. Quomodo ergo perseverantiam, qui non perseveravit, accepisse vel habuisse dicendus est? Nam si habeat aliquis continentiam, et ab ea decidat atque incontinens fiat, si iustitiam similiter, si patientiam, si ipsam fidem, recte dicitur habuisse et non habere: continens enim fuit, vel iustus fuit, vel patiens, vel fidelis fuit, quamdiu fuit: cum vero esse destitit, non est quod fuit: qui vero non perseveraverit, quomodo perseverans fuit; cum perseverando quisque ostendat se perseverantem, quod iste non fecit? Sed ne quisquam reluctetur et dicat: si ex quo fidelis quisque factus est, vixit, verbi gratia, decem annos, et eorum medio tempore a fide lapsus est, nonne quinque annos perseveravit? Non contendo de verbis, si et illa perseverantia putatur esse dicenda, tamquam temporis sui: hanc certe de qua nunc agimus perseverantiam, qua in Christo perseveratur usque in finem, nullo modo habuisse dicendus est, qui non perseveraverit usque in finem; potiusque hanc habuit unius anni fidelis, et quantum infra cogitari potest, si donec moreretur fideliter vixit, quam multorum annorum, si exiguum temporis ante mortem a fidei stabilitate defecit. Quo constituto, videamus utrum haec perseverantia, de qua dictum est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit¹⁰, donum Dei sit »¹¹.

Deinde multis probat perseverantiam non esse ex viribus liberi arbitrii, ex meritis nostris, sed gratuitum donum Dei, ubi inter alia valde in eo insistit, quod perseverantia sit obiectum orationis (nr. 3: « Cur autem perseverantia ista poscitur a Deo, si non datur a Deo? »)¹², quod argumentum iam fuse propositum invenit apud Cyprianum (nr. 4-9).

Cap. 7, nr. 15: « A quo enim, nisi ab illo accipimus, a quo iussum est ut petamus? Prorsus in hac re non operosas disputationes exspectet Ecclesia: sed attendat quotidianas orationes suas. Orat, ut increduli credant; Deus ergo convertit ad fidem. Orat, ut credentes perseverent: Deus ergo donat perseverantiam usque in finem »¹³.

Cap. 17, nr. 41: « Restat in his bonis usque in finem perseverantia, quae frustra quotidie a Domino poscitur, si non eam Dominus per gratiam suam in illo, cuius orationes exaudit, operatur. Videte iam a veritate quam sit alienum, negare donum Dei esse perseverantiam usque in finem huius vitae: cum vitae huic, quando voluerit, ipse det finem; quem si dat ante imminentem lapsum, facit hominem perseverare usque in finem »¹⁴.

Versus finem libri ostendit, se haec non nova docere, sed iam antea eadem docuisse, cap. 21, nr. 55: « Et ego quidem in illo libro, cuius est titulus De correptione et gratia, qui sufficere non potuit omnibus dilectoribus nostris, puto me ita posuisse donum Dei esse, etiam perseverare usque in finem¹⁵, ut hoc antea, si me non fallit oblivio, tam expresse atque evidenter, vel nusquam, vel pene nusquam scripserim. Sed ita hoc nunc dixi, ut non ante me nemo dixerit. Beatus quippe Cyprianus in Oratione Dominica, sicut iam ostendimus, petitiones nostras ita exposuit, ut in ipsa prima petitione perseverantiam nos diceret poscere; id nos orare asserens, dicendo, Sanctificetur nomen tuum¹⁶, cum iam in Baptismate sanctificati fuerimus; ut in eo quod esse coepimus, perseveremus. Videant tamen ii, quibus amantibus me, ingratus esse non debeo, qui praeter hoc quod in quaestionem venit, omnia mea, sicut scribitis, se profitentur amplecti: videant, inquam, utrum in primi libri posterioribus partibus, eorum duorum quos mei episcopatus initio, antequam Pelagiana haeresis appareret, ad Simplicianum Mediolanensem episcopum scripsi¹⁷, remanserit aliquid quo vocetur in dubium, gratiam Dei non secundum merita nostra dari: et utrum ibi non satis egerim, etiam initium fidei esse donum Dei: et utrum ex iis quae ibi dicta sunt, non consequenter eluceat, etsi non sit expressum, etiam usque in finem perseverantiam non nisi ab eo donari, qui nos praedestinavit in suum regnum et gloriam. Deinde ipsam epistolam, quam iam contra Pelagianos ad sanctum Paulinum Nolanum episcopum feci¹⁸, cui epistolae contradicere modo coeperunt, nonne ante annos plurimos edidi? Eam quoque inspiciant, quam dedi ad Sixtum Romanae Ecclesiae presbyterum¹⁹, quando adversus Pelagianos acerrima conflictatione certavimus; et talem reperient, qualis illa est ad Paulinum. Unde recolant, adversus haeresim Pelagianam iam ante aliquot annos ista dicta esse atque conscripta, quae nunc eis displicere mirandum est.

Quamvis neminem velim sic amplecti omnia mea, ut me sequatur, nisi in iis in quibus me non errasse perspexerit. Nam propterea nunc facio libros, in quibus opuscula mea retractanda suscepi, ut nec me ipsum in omnibus me secutum fuisse demonstrem, sed proficienter me existimo Deo miserante scripsisse, non tamen a perfectione coepisse: quandoquidem arrogantius loquor quam verius, si vel nunc dico me ad perfectionem sine ullo errore scribendi iam in ista aetate venisse. Sed interest quantum et in quibus rebus erretur; et quam facile quisque corrigat, vel quanta pertinacia suum defendere conetur errorem. Bonae quippe spei est homo, si eum sic proficientem dies ultimus huius vitae invenerit, ut adiciantur ei quae proficienti defuerunt, et perficiendus quam puniendus potius iudicetur »²⁰.

THEOLOGI

Quamvis diversae sint theologorum sententiae de praedestinatione, de gratia efficaci eiusque natura, tamen in eo omnes conveniunt, perseverantiam finalem esse magnum Dei donum. S. THOMAS: « Perseverantia tripliciter dicitur: Quandoque enim significat habitum mentis, per quem homo firmiter stat, ne removeatur ab eo, quod est secundum virtutem, per tristitias irruentes; ut sic se habeat perseverantia ad tristitias, sicut continentia ad concupiscentias et delectationes, ut Philosophus dicit in 7 Eth. Alio modo potest dici perseverantia habitus quidam, secundum quem homo habet propositum perseverandi in bono usque in finem: et utroque istorum modorum perseverantia simul cum gratia infunditur, sicut et continentia et ceterae virtutes. Alio modo dicitur perseverantia continuatio quaedam boni usque ad finem vitae; et ad talem perseverantiam habendam homo in gratia constitutus non quidem indiget aliqua alia habituali gratia, sed divino auxilio ipsum dirigente et protegente contra tentationum impulsus, sicut ex praecedenti quaestione apparet. Et ideo, postquam aliquis est iustificatus per gratiam, necesse habet a Deo petere praedictum perseverantiae donum, ut scilicet custodiatur a malo usque ad finem vitae. Multis enim datur gratia, quibus non datur perseverare in gratia »²¹.

Si quaeritur, in quo proprie donum perseverantiae consistat, patet iam ex dictis, non consistere in donis, quae in ipsa iustificatione conferuntur, ergo neque in gratia quae sacramentalis dicitur, quocumque modo illa explicetur; praeterea non, uti s. Thomas supra animadvertit, in alio quodam habitu infuso; immo in nullo: dono particulari, sed in complexu donorum, quae iam indicata sunt, scl. directione divina per providentiam, protectione per gratias efficaces et morte in statu gratiae²². Qui habet donum perseverantiae; aliquo sensu est impeccabilis, quae impeccantia est externa, cum non sit in ipso subiecto ratio, qua peccatum a subiecto est exclusum.

Distinguendum est a dono perseverantiae finalis donum confirmationis in gratia, quod aliquibus sanctis a Deo concessum est. In quo autem differentia consistit, diverso modo a theologis explicatur, quae explicatio magna ex parte dependet a diversis sententiis de praedestinatione et de natura gratiae efficacis²³.

« Iustus »: Thesis agit de iustificatis; si autem de illis valet, a fortiori idem dicendum est de reliquis hominibus.

« Omnia peccata venialia »: Quid sit peccatum veniale, vide supra pag. 253, nota 74. Potest peccatum esse veniale sive ex natura obiecti sive ex defectu deliberationis; haec ultima vocantur peccata subreptitia. Thesis per se loquitur de omnibus peccatis venialibus, deliberatis et subreptitiis, sed imprimis intelligitur de peccatis subreptitiis, licet liberum manere ab omni peccato veniali deliberato iam sit magnum omnino Dei donum. Porro thesis agit de peccatis venialibus collective sumptis, non de singulis peccatis per se sumptis.

« In tota vita »: ita ipsa thesis, et hoc sensu est definita; facile autem inde fit conclusio, iustum ne diu quidem posse liberum manere a peccato veniali, diu eo sensu intelligendo, quo intelligitur in thesi 11.

« Sine privilegio »: Privilegium definitur: exceptio a lege generali et odiosa. Si ergo vitare omne peccatum veniale est privilegium, exsistere debet aliqua lex, secundum quam omnes homines, etiam iusti, committunt peccata venialia. Hoc autem non ita intelligendum est, ac si Deus statuisset legem, ut omnes homines committerent peccata venialia; sed Deus in praesenti ordine iustis non vult dare illas gratias, cum quibus omnia peccata venialia vitabunt, sed vult permittere, ut talia peccata a iustis fiant. Uti in tractatu de providentia ostenditur, Deus hoc potest permittere, quia etiam peccatum externe ordinari potest ad aliquod bonum¹.

« Speciale privilegium » illud est, quod non nisi rarissime conceditur. Hoc privilegium de facto concessum est Beatae Virgini, ut per totam suam vitam libera maneret ab omni peccato veniali. Patet magnum esse privilegium, si quis « diu » liber manet ab omni peccato veniali.

« Non potest »: intelligendum est simili modo quo in thesi 11, non de physica, sed de morali impotentia.

Adversantur thesi Pelagiani, de quibus s. Augustinus dixit: « In id etiam progrediuntur, ut dicant, vitam iustorum in hoc saeculo nullum omnino habere peccatum, et ex his Ecclesiam Christi in hac mortalitate perfici, ut sit omnino sine macula et ruga; quasi non sit Christi Ecclesia, quae toto terrarum orbe clamat ad Deum: Dimitte nobis debita nostra »².

Praeterea Beguardi putabant hominem posse venire ad talem gradum perfectionis, ut sit omnino impeccabilis.

DOC. ECCLESIAE

CONC. VIENNENSE damnavit errorem Beguardorum 1: « Quod homo in vita praesenti tantum et talem perfectionis gradum potest acquirere, quod reddetur penitus impeccabilis et amplius in gratia proficere non valebit: nam, ut dicunt, si quis semper posset proficere, posset aliquis Christo perfectior inveniri »³.

CONC. TRIDENTINUM, can. 23: « Si quis hominem semel iustificatum dixerit... posse in tota vita peccata omnia etiam venialia vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodum de beata Virgine tenet Ecclesia: A. S. »⁴.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura omnino universaliter de omnibus iustis dicit vel supponit esse in iis peccata, quae cum non possint intelligi mortalia (sunt enim iusti), intelligi debent venialia; ergo in praesenti ordine Deus non vult dare iustis illas gratias, cum quibus omnia peccata venialia vitabunt; ergo si in casu quodam speciali tamen tales gratias concedit, habetur exceptio ab illa lege universali.

Textus sunt iidem qui in thesi 13 parte III allati sunt, Iac 3,2: « In multis offendimus omnes », et Matth 6,12: omnes debent orare: « dimitte nobis debita nostra ».

PATRES

S. GREGORIUS NAZIANZENUS: « Illud cognitum habeamus, quod omni vitio carere vere hominis modulum excedit; soliusque Dei est »⁵.

S. AUGUSTINUS: « Propter omnia peccata baptismus inventus est; propter levia, sine quibus esse non possumus, oratio inventa. Quid habet oratio? Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Semel abluimur baptismate, cotidie abluimur oratione »⁶. — « Sicut enim non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet pessimi hominis invenitur »⁷.

« Excepta itaque sancta virgine Maria, de qua propter honorem Domini nullam prorsus, cum de peccatis agitur, haberi volo quaestionem — unde enim scimus, quid ei plus gratiae collatum fuerit ad vincendum omni ex parte peccatum, quae concipere ac parere meruit quem constat nullum habuisse peccatum? — hac ergo virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? Utrum hoc quod iste (Pelagius) dicit, an quod Ioannes apostolus? Rogo vos, quantalibet fuerint in hoc corpore excellentia sanctitatis, si hoc interrogari potuissent, nonne una voce clamassent: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est? »⁸. — « Non potest homo, quamdiu carnem portat, nisi habere vel levia peccata »⁹.

THEOLOGI

S. THOMAS: « In statu autem naturae corruptae indiget homo gratia habituali sanante naturam ad hoc, quod omnino a peccato abstineat; quae quidem sanatio primo fit in praesenti vita secundum mentem, appetitu carnali nondum totaliter reparato; unde Apostolus ad Rom 7 in persona hominis reparati dicit: Ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati; in quo statu potest homo abstinere ab omni peccato mortali, quod in ratione consistit, ut supra habitum est (1, 2 q. 74 a. 5.), non autem potest homo abstinere ab omni peccato veniali propter corruptionem inferioris appetitus sensualitatis, cuius motus singulos quidem ratio reprimere potest, et ex hoc habent rationem peccati et voluntarii; non autem omnes, quia dum uni resistere nititur, fortassis alius insurgit, et etiam, quia ratio non semper potest esse pervigil ad huiusmodi motus vitandos, ut supra dictum est (1, 2 q. 74 a. 10) »¹⁰.

De merito

Doctrinam de merito Concilium Tridentinum definivit contra novatores saeculi 16. Lutherum negasse meritum ex iis quae pag. 38 s. citata sunt patet. Neque oblivioni dandum quod secundum ipsum omnia opera etiam iustorum sunt peccata, quae tamen ipsis a Deo non imputantur. Vidimus quoque novatores aliquam necessitatem bonorum operum post iustificationem affirmare, sed ea nullo modo meritoria esse quoad iustitiam. Hoc maxime apparebat in controversia antinomistica, in qua aliqui meritum aliquo modo concedebant, uti Melanchthon, sed sensu omnino restricto. In Apologia confessionis augustanae haec scribit: « Atque hic addimus etiam de praemiis et de merito. Docemus operibus fidelium proposita et promissa esse praemia. Docemus bona opera meritoria esse, non remissionis peccatorum, gratiae aut iustificationis (haec enim tantum fide consequimur), sed aliorum praemiorum corporalium et spiritualium in hac vita et post hanc vitam, quia Paulus inquit: Unusquisque recipiet mercedem iuxta suum laborem. Erunt igitur dissimilia praemia propter dissimiles labores... Itaque quia iustificationem non meremur operibus nostris, qua efficimur filii Dei et coheredes Christi, non meremur vitam aeternam operibus nostris. Fides enim consequitur, quia fides iustificat nos, et habet placatum Deum. Debetur autem iustificatis iuxta illud: Quos iustificavit, eosdem et glorificavit. Paulus commendat nobis praeceptum de honorandis parentibus, mentione praemii, quod additur illi praecepto, ubi non vult; quod obedientia erga parentes iustificet nos coram Deo; sed postquam fit in iustificatis, meretur alia magna praemia »¹.

Calvinus de merito docet: « Quid promereantur omnia opera nostra, scriptura ostendit cum Dei conspectum ferre posse negat, quia immunditiae sint plena; quid deinde promeritura sit perfecta legis observatio (si qua reperiri posset), cum praecipit ut nos inutiles servos reputemus cum fecerimus omnia quae praecipiuntur nobis (Luc 17, 10); quia nihil gratuitum impenderimus Domino, sed debitis obsequiis tantum defuncti simus, quibus non est habenda gratia. Dominus tamen, quae in nos contulit bona opera, et nostra appellat, et non tantum accepta sibi esse testatur, sed remunerationem etiam habitura. Nostrum est vicissim tanta promissione animari, animosque colligere, ne bene agendo defatigemur, et tantam Dei benignitatem vera gratitudine prosequi. Gratiam Dei esse non dubium est quidquid in operibus est quod laudem meretur; nullam esse guttam quam proprie nobis adscribere debeamus. Id si re vera serioque agnoscimus, evanescit quaelibet meriti non fiducia tantum, sed opinio. Bonorum, inquam, operum laudem non (ut sophistae faciunt) inter Deum et hominem partimur; sed totam, integram ac illibatam Domino servamus. Tantum hoc homini assignamus, quod ea ipsa, quae bona erant, sua impuritate polluit et contaminat. Nihil enim ab homine exit, quantumvis perfecto, quod non sit aliqua macula inquinatum. Vocet igitur Dominus in iudicium quae in humanis operibus optima sunt: suam in illis quidem iustitiam agnoscet, hominis vero dedecus et probrum. Placent itaque Deo bona opera, nec suis auctoribus sunt infructuosa; quin magis amplissima Dei beneficia remunerationis loco referunt: non quia ita merentur, sed quia divina benignitas hoc illis ex se ipsa pretium statuit. Quae autem ista est malignitas, non contentos illa Dei largitate, quae nihil tale merentia opera indebitis praemiis muneratur, sacrilega ambitione ultra contendere, ut operum meritis videatur rependi quod divinae totum est munificentiae? »².

Baius³ docuit conversationem sanctam, perseverantiam usque ad finem vitae, corporis resurrectionem proprie non nisi meritis Christi adscribenda esse. Consecutio autem vitae aeternae secundum ipsum non meritis Christi neque proposito gratiae Dei deputanda est, sed naturali institutioni generis humani adscribenda. Reicit sententiam eorum qui dicunt meritum ex operantis dignitate (filius Dei etc.) metiendum esse, sed tota meriti ratio ex eo metienda est, quod opera sint obedientia mandatorum.

Iansenius⁴ negavit ad opus meritorium requiri libertatem a necessitate.

Verba thesis desumpta sunt ex can. 32 Concilii Tridentini.

« Iustificatus »: Ut homo possit mereri debet esse in statu gratiae, vitaliter coniunctus cum Christo. Io 15, 4: « Sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic nec vos, nisi in me manseritis ». Peccator non habet meritum stricte dictum apud Deum. Praeterea debet homo esse in statu viae¹.

« Bonis operibus »: Bona opera ea sunt, quibus homo mandata vel consilia Dei observat, quibus agit secundum voluntatem Dei. Tale autem opus, ut sit meritorium, debet esse liberum; nam opus meritorium est retributione dignum; ergo in opere debet homo de suo aliquid tribuere, id quod tantum potest, in quantum est liber. Non sufficit libertas a coactione, sed requiritur libertas a necessitate, uti contra Iansenium definitum est², sive libertas indifferentiae, eaque vel exercitii, vel specificationis, saltem si est inter actus diversae bonitatis moralis. Utrum sufficiat ad meritum, si non adest libertas exercitii, sola libertas specificationis inter actus eiusdem bonitatis moralis, disputatur; sed melius videtur negandum, quia non apparet, quomodo in tali suppositione homo revera de suo possit aliquid tribuere³. Proprie meritorius est per se solus actus voluntatis, nam ille solus est intrinsecus liber et moralis, reliqui actus solum extrinsecus et in sua dependentia ab actu voluntatis; sed patet actus externos posse augere meritum eo, quod augent intensitatem et durationem actus interni.

« Per Dei gratiam et Iesu Christi meritum »: Propriis viribus nostris naturalibus nullum meritum proprie dictum apud Deum habemus; tota possibilitas merendi est ex gratia divina, quae nobis conceditur propter meritum Christi, et sic totum nostrum meritum essentialiter fundatur et dependet a merito Christi. « Cum enim ille ipse Christus Iesus tamquam caput in membra⁴ et tamquam vitis in palmites⁵ in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper antecedit, comitatur et subsequitur, et sine qua nullo pacto Deo grata et meritoria esse possent: nihil ipsis iustificatis amplius deesse censendum est quominus... promeruisse censeantur »⁶.

« Vere meretur »: Quid sit meritum explicatum est pag. 135 ss. Meritum, de quo hoc loco concilium loquitur, intelligendum esse meritum de condigno elucet tum ex ipsa historia definitionis⁷, tum ex ipsis verbis; nam vere mereri est sensu proprio mereri, id quod dici non potest de merito de congruo; citat concilium verba S. Pauli de corona a « iusto iudice » reddenda⁸; meritum autem, cui respondet merces ex iustitia est meritum de condigno.

Ut opus aliquod sit meritorium de condigno requiritur aequalitas inter opus et praemium, quod praemium ex iustitia dari debet, si opus acceptatum est. Haec in bonis operibus iustorum verificantur. Adest aequalitas non quidem quantitativa, quae non requiritur, sed proportionis. Praemium est gloria caelestis; homo iustus autem est consors naturae divinae, filius Dei adoptivus, et sic in eodem ordine supernaturalitatis, in quo est praemium; hac sua dignitate dignificantur quoque actus, opera quae ut filius Dei adoptivus facit; praeterea ipsa haec opera etiam secundum entitatem suam sunt in eodem ordine, quia sunt actus entitative supernaturales. Sicuti ergo proportio est inter gratiam, quae nos facit filios Dei et heredes vitae aeternae, et ipsam hanc vitam aeternam, ita eadem proportio est inter opera supernaturalia filiorum Dei et vitam aeternam. Dignitas operum iustorum in praesenti ordine inde adhuc crescit, quod iustus ut vivum membrum intime coniunctus est Christo, quod ex Christi merito habet, ut possit mereri, et quod per nostra opera meritoria merita Christi nobis applicantur. Alterum quod ad meritum de condigno requiritur, est acceptatio; haec in casu habetur per ipsam promissionem Dei, se velle vitam aeternam dare tamquam praemium pro bonis operibus.

Ergo vita aeterna iustis post mortem datur non solum titulo hereditatis, sed etiam ut condignum praemium, titulo alicuius iustitiae. Haec autem iustitia videtur esse aliquomodo iustitia legalis, maxime autem distributiva; secundum s. Thomam etiam iustitia quaedam commutativa ibi habetur⁹, id quod recte dici potest propter promissionem Dei ante opus praestitum factam. Licet autem vera intercedat iustitia in reddendo praemio, tamen non ibi habetur rigor iustitiae; nam cum opera, quae ex nostris propriis viribus facere possumus, nullam habeant proportionem ad praemium aeternum, tota possibilitas merendi nititur in donis gratuito a Deo nobis collatis. « Cum Deus coronat merita nostra, ita s. Augustinus, nihil aliud coronat, quam munera sua ».

« Augmentum gratiae »: Intelligitur gratia sanctificans. Thesi 12 iam ostensum est iustitiam iusti crescere per opera bona quae facit; nunc accuratius dicitur illud augmentum gratiae dari praecise tamquam merces pro bono opere. Ergo bona opera iusti non solum se habent ut dispositio, qua praesente Deus augeret gratiam, sed sunt meritoria huius augmenti, ita ut augmentum gratiae vere habeat rationem praemii pro bono opere. Hinc ea quae valent relate ad dispositionem, non eo ipso applicari possunt ad augmentum, quod homo sibi promeruit.

« Vitam aeternam, vitae aeternae consecutionem, gloriae augmentum »: Vita aeterna, quamvis sit gratia, hereditas filii adoptivi, eadem tamen etiam est merces pro opere meritorio: « Atque ideo bene operantibus usque in finem¹⁰ et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa, et tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda »¹¹. Cum praemium augmenti gratiae iam in hac vita conferri possit, praemium vitae aeternae non nisi in altera vita conceditur; meretur ergo homo vitam aeternam « suo etiam tempore consequendam »¹²; condicio enim est: « si tamen in gratia decesserit». Cum iustus mereatur per bona opera augmentum gratiae, et cum gloria detur secundum gradum gratiae et sanctitatis, patet per bona opera haberi etiam meritum augmenti gloriae; hoc per se intelligitur de gloria essentiali, quamvis gloriae accidentalis augmentum non excludatur.

Doc. Ecclesiae

CONC. ARAUSIC. can. 18: « Nullis meritis gratiam praeveniri. Debetur merces bonis operibus, si fiant; sed gratia quae non debetur, praecedit, ut fiant »¹³.

CONC. TRIDENTINUM saepius de merito loquitur; praeter textus principales, cap. 16 et can. 32 cf. can. 2; can. 24 (bona opera sunt iustificationis augendae causa); can. 26.

Pius V damnavit propositiones Baii: Prop. 2: « Sicut opus malum ex natura sua est mortis aeternae meritorium, sic bonum opus ex natura sua est vitae aeternae meritorium »¹⁴. Cf. prop. 3-6; 8; 10: « ... corporis resurrectio proprie nonnisi meritis Christi adscribenda est ». Prop. 11: « Quod pie et iuste in hac vita mortali usque in finem vitae conversati vitam consequimur aeternam, id non proprie gratiae Dei, sed ordinationi naturali statim initio creationis constitutae iusto Dei iudicio deputandum est: neque in hac retributione bonorum ad Christi meritum respicitur, sed tantum ad primam institutionem generis humani, in qua lege naturali constitutum est, ut iusto Dei iudicio obedientiae mandatorum vita aeterna reddatur ». — 12: « Pelagii sententia est: opus bonum, citra gratiam adoptionis factum, non est regni caelestis meritorium ». — 13: « Opera bona, a filiis adoptionis facta, non accipiunt rationem meriti ex eo, quod fiunt per spiritum adoptionis inhabitantem corda filiorum Dei, sed tantum ex eo, quod sunt conformia legi, quodque per ea praestatur obedientia legi ». Similia in prop. 14, 15. — 17: « Sentiunt cum Pelagio, qui dicunt, esse necessarium ad rationem meriti, ut homo per gratiam adoptionis sublimetur ad statum deificum ». — 18: « Opera catechumenorum, ut fides et poenitentia ante remissionem peccatorum facta, sunt vitae aeternae merita: quam vitam ipsi non consequentur, nisi prius praecedentium delictorum impedimenta tollantur ».

S. SCRIPTURA

S. Scriptura eam affirmat inter opera iustorum viatorum et vitam aeternam relationem, quae est inter opus vere meritorium et eius praemium. Vocat enim aeternam vitam mercedem, bravium, coronam; vita aeterna est remuneratio, retributio; datur pro bonis operibus et secundum mensuram operum; datur a iusto iudice. Acceptatio autem Dei in eo continetur, quod Deus vitam aeternam ut mercedem etc. pro bonis operibus promiserit.

Merces: Matth 5, 11 s.: « Beati estis cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversum vos mentientes, propter me: gaudete, et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in caelis ». Cf. 5, 46; 6, 1; 10, 42. — 1 Cor 3, 8: « Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem ». — V. 14: « Si cuius opus manserit quod superaedificavit, mercedem accipiet ». — 2 Io 8: « Videte vosmetipsos, ne perdatis quae operati estis: sed ut mercedem plenam accipiatis ». — Apoc 11, 18: « Et advenit ira tua, et tempus mortuorum iudicari, et reddere mercedem servis tuis Prophetis, et sanctis, et timentibus nomen tuum pusillis, et magnis, et exterminandi eos, qui corruperunt terram ». — 22, 12: « Ecce venio cito, et merces mea mecum est, reddere unicuique secundum opera sua ». Merces autem est illud, quod aliquis per opus alteri praestitum meretur et quod ei iuste solvitur: Matth 20, 8 parabola de operariis in vinea: « Voca operarios et redde illis mercedem », de qua cum ipsis convenerat v. 2; cf. v. 14: « Tolle quod tuum est et vade ». Cf. Luc 10, 7; 1 Tim 5, 18; Iac 5, 4.

Remuneratio: Hebr. 10, 35: « Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem ». Cf. 11, 6. 26; 2 Cor 6, 13. Remuneratio (μισθαποδοσία) est solutio mercedis.

Bravium: Phil 3, 14: « Ad destinatum persequor (versus scopum, metam curro), ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Iesu ». Bravium est praemium, quod arbiter certaminis in ludis publicis victori certaminis dat; cf. 1 Cor 9, 24: « Nescitis quod ii, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite ut comprehendatis ».

Corona: 2 Tim 4, 7 s.: « Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In reliquo reposita est mihi corona iustitiae (corona, iustitiae praemium, Zorell) quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex: non solum autem mihi, sed et iis, qui diligunt adventum eius ». Cf. 2 Tim 2, 3. 5. — Iac 1, 12: « Beatus vir, qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae, quam repromisit Deus diligentibus se ». — Apoc 2, 10: « Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae ».

Retributio: Col 3, 23 s.: « Quodcumque facitis, ex animo operamini sicut Domino, et non hominibus: scientes quod a Domino accipietis retributionem hereditatis ».

Pro bonis operibus: Matth 25, 34 s.: « Possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim et dedistis mihi manducare... ». — 2 Cor 4, 17; 5, 10.

Secundum opera: Matth 16, 27: « Filius enim hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis: et tunc reddet unicuique secundum opera eius ». — Rom 2, 6; 1 Cor 3, 8; Apoc 22, 12. — 2 Cor 9, 6: « Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus (ἐπ’ εὐλογίαις. Εὐλογία hic significat largitatem; hinc ἐπ’ εὐλογίαις in oppositione ad « parce » significat « large »; Zorell) de benedictionibus et metet ».

Iustus iudex: 2 Tim 4, 7 s.

PATRES

S. IUSTINUS: « Poenas et supplicia et bonas remunerationes secundum meritum actionum cuiusque reddi per prophetas edocti, et verum manifestamus »¹⁵.

S. THEOPHILUS: « Lege studiose propheticas scripturas, et ipsae tutius te ducent, ut effugias aeterna supplicia et aeterna Dei bona consequaris. Nam qui dedit os ad loquendum, et aures finxit ad audiendum, et oculos fecit ad videndum, excutiet omnia et iustum feret iudicium, suam cuique pro meritis mercedem tribuens »¹⁶.

S. IRENAEUS: « Pretiosam arbitremur coronam, videlicet quae per agonem nobis acquiritur, sed non ultro coalitam. Et quanto per agonem nobis advenit, tanto est pretiosior, quanto autem pretiosior, tanto eam semper diligamus. Sed neque similiter diliguntur ea quae ultro adveniunt, quam illa quae cum multa sollicitudine adinveniuntur »¹⁷.

TERTULLIANUS: « Bonum factum Deum habet debitorem, sicut et malum, quia iudex omnis remunerator est causae »¹⁸.

S. HIPPOLYTUS: « Cuius (Dei Verbi) iudicio adstantes omnes, homines, angeli, daemones, unam hanc vocem emittent, sic dicentes: Iustum iudicium tuum. Cuius vocis aequitatem retributio utrisque facta ostendit; cum bene facientibus iuste fruitio aeterna retribuatur, malorum vero cupidis aeternum supplicium reddatur »¹⁹.

S. CYPRIANUS: « Eme tibi albam vestem, ut, qui secundum Adam nudus fueras et horrebas ante deformis, indumento Christi candido vestiaris. Et quae matrona locuples et dives es, unge oculos tuos non stibio diaboli sed collyrio Christi, ut pervenire ad videndum Deum possis, dum Deum et moribus et operibus promereris »²⁰.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Radix totius bonae operationis est spes resurrectionis; namque mercedis exspectatio animam roborat ad bona opera suscipienda. Etenim ad labores perferendos operarius quisque paratus est, si laborum praemium prospexerit; iis vero, qui nulla proposita mercede laborant, animus una cum corpore ante concidit »²¹.

S. BASILIUS: « Dic mihi, quaeso, quorumnam temporum mercedem exposces, eorumne quibus vixisti, an eorum quae post mortem secuta sunt? Sed quo tempore vivebas, voluptatibus vitae deditus et deliciis diffluens ne aspicere quidem egenos sustinuisti; iam autem quaenam actio est mortui? quae quoque operis merces debetur? Ostende opera et reposce remunerationem »²².

S. AMBROSIUS: « Pendet singulis nostrorum statera meritorum, atque exiguis vel boni operis vel degeneris flagitii momentis huc atque illuc saepe inclinatur... In die iudicii aut nostra opitulabuntur nobis opera, aut ipsa nos in profundum, tamquam molari depressos lapide, mergent »²³.

S. HIERONYMUS: « Liberi arbitrii nos condidit Deus nec ad virtutes nec ad vitia necessitate trahimur. Alioquin ubi necessitas, nec corona est »²⁴. — « Iam nostri laboris est, pro diversitate virtutum diversa nobis praemia praeparare »²⁵.

S. AUGUSTINUS: « Indulgentiam donavit, coronam reddet: donator est indulgentiae, debitor coronae. Unde debitor? Accepit aliquid?... Debitorem Dominus ipse se fecit, non accipiendo, sed promittendo. Non ei dicitur: Redde quod accepisti; sed: Redde quod promisisti »²⁶. — « Praecipitur ut recte vivamus, hac utique mercede proposita ut in aeternum beate vivere mereamur. Sed quis potest recte vivere et bene operari, nisi iustificatus ex fide? »²⁷.

« Nec dicat sibi: Si ex fide, quomodo gratis? Quod enim fides meretur, cur non potius redditur quam donatur? Non dicat ista homo fidelis, quia, cum dixerit: Ut merear iustificationem habeo fidem, respondetur ei: Quid enim habes, quod non accepisti²⁸? Cum ergo fides impetrat iustificationem, sicut unicuique Deus partitus est, etiam ipsius mensuram fidei²⁹, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici, comitante non ducente, pedissequa non praevia voluntate »³⁰.

« Debitor enim factus est (Deus), non aliquid a nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo. Aliter enim dicimus homini: Debes mihi quia dedi tibi; et aliter dicimus: Debes mihi quia promisisti mihi... Illo ergo modo possumus exigere Dominum nostrum, ut dicamus: Redde quod promisisti, quia fecimus quod iussisti; et hoc tu fecisti, quia laborantes iuvisti »³¹.

« Quae igitur sua merita iactaturus est liberatus, cum si digna suis meritis redderentur, non esset nisi damnatus? Nullane igitur sunt merita iustorum? Sunt plane, quia iusti sunt. Sed ut iusti fierent, merita non fuerunt »³². — « Quod est ergo meritum hominis ante gratiam, quo merito percipiat gratiam, cum omne bonum meritum nostrum non in nobis faciat nisi gratia, et, cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronet quam munera sua »³³. — « Cum enim dixisset: Stipendium peccati mors³⁴, quis non eum congruentissime et consequenter addere iudicaret, si diceret: Stipendium autem iustitiae vita aeterna? Et verum est; quia, sicut merito peccati tamquam stipendium redditur mors, ita merito iustitiae tamquam stipendium vita aeterna »³⁵.

S. PROSPER: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum »³⁶. — IDEM (?): « Abunde, quantum arbitror, his testimoniis, quamvis et alia documenta aggregari potuerint, demonstratum est fidem, qua iustificatur impius, nisi ex Dei munere non haberi, eamque nullis meritis praecedentibus tribui, sed ad hoc donari, ut principium possit esse meritorum, et, cum ipsa data fuerit non petita, ipsius iam petitionibus bona cetera consequantur »³⁷.

S. FULGENTIUS: « Qui ergo nobis dedit quod reddendo debeamus, ipse nobis donabit facultatem qua possimus reddere quod debemus. Ille igitur auctor est debiti qui auctor est doni, nam et se ipsum sua largitate dignatus est facere debitorem, non quia indigens ab aliquo accepit, sed quoniam abundans largiter tribuit »³⁸.

S. GREGORIUS MAGNUS: « Bonum quod agimus et Dei est et nostrum: Dei per praevenientem gratiam, nostrum per obsequentem liberam voluntatem. Si enim Dei non est, unde ei gratias in aeternum agimus? Rursum si nostrum non est, unde nobis retribui praemia speramus? Quia ergo non immerito gratias agimus, scimus quod eius munere praevenimur; et rursum quia non immerito retributionem quaerimus, scimus quod obsequente libero arbitrio bona eligimus quae ageremus »³⁹.

THEOLOGI

Patet theologos in iis quae thesis affirmat convenire. Movent tamen aliquas quaestiones speciales, in quibus diversae habentur sententiae:

Prima gratia sanctificans non est obiectum meriti, sed solum augmentum gratiae; nam quamdiu homo est sine gratia sanctificante, est iniustus, peccator, et talis non potest habere meritum de condigno coram Deo. Similis autem ratio non valet relate ad gloriam caelestem. Praeterea in s. Scriptura vita aeterna simpliciter proponitur tamquam merces, tamquam obiectum meriti iustorum, et non solum eius augmentum. Hinc plures theologi censent ipsam primam gloriam dari non solo titulo hereditatis, sed etiam titulo meriti. Ita Suárez¹, Vázquez² et alii. Negant vero De Lugo³, Ripalda⁴, alii, secundum quos prima gloria solo titulo hereditatis datur.

Aliqui putant solutionem quaestionis pendere a sententia, utrum ultimus actus disponens ad iustificationem effective procedat a gratia sanctificante an non⁵; solum in priore suppositione dici posse primam gloriam esse obiectum meriti. S. Bellarmino autem ostendit inde repeti non posse solutionem, sed a quaestione, utrum unum idemque possit debitum esse ex variis titulis, id quod omnino affirmandum videtur. Ita Christo gloria corporis debita erat ratione unionis hypostaticae, et etiam erat obiectum meriti. « At si concedatur, quod nos contendimus, et quod s. Thomas docet in 3 Sent. dist. 18 quaest. 1 art. 5 rem unam et eandem variis titulis posse deberi, sine dubio ultima illa dispositio post infusionem gratiae continuata meritoria erit vitae aeternae, ut s. Thomas confirmat in 1, 2 quaest. 112 art. 2 ad 1 »⁶. Utrum haec sententia provocare possit ad Concilium Tridentinum, quod vitam aeternam et augmentum gloriae obiecta meriti esse dicit, non est certum, cum in historia huius definitionis non appareat concilium hanc questionem tangere vel definire voluisse.

Actus meritorius est entitative supernaturalis. Qui ergo dicunt actum supernaturalem habere necessario obiectum formale ipsi proprium, quod inattingibile sit viribus naturalibus, necessario quoque id affirmare debent de actu meritorio. Eo autem quod quis, ut nos fecimus, hanc sententiam non habet pro vera, res in praesenti materia nondum est decisa. Potuit enim per se Deus pro actu meritorio eam statuere condicionem, ut debeat procedere ex aliquo motivo, quod ex fide cognitum est¹ e. g. motivum acquirendi supernaturalem beatitudinem; in hac suppositione actus ita ex tali motivo procedere deberet, ut homo actu suo in istum finem tendere vellet.

Qui necessitatem motivi ex fide cogniti affirmant per se concedere debent, in homine iusto inveniri posse actus, qui sint neque peccata, neque meritoria, sed relate ad vitam aeternam indifferentia, illi scilicet actus, qui procedunt quidem ex motivo honesto, sed non per intentionem hominis ad finem fide cognitum, Deum, vitam aeternam, ordinantur.

Qui autem illam necessitatem negant dicunt: Quilibet iustus habet fidem, se ipsum ad Deum, ad finem supernaturalem, ad vitam aeternam ordinavit; per habitus supernaturales potest actus entitative supernaturales ponere. Si nunc ex aliquo motivo honesto, non praecise fide cognito, elicit actum moraliter bonum, ipse manet in sua ordinatione et tendentia ad suum finem, et eo ipso in via ad hunc finem procedit, quin necessarium sit, actum speciali intentione in Deum vel assecutionem vitae aeternae ordinare. Quilibet enim finis honestus de facto est ordinatus ad finem supremum eique subordinatus; homo autem agens Deum finem suum ultimum elegit, quando factus est fidelis et iustificatus, et sic etiam ratione subiecti actus illum ordinem ad Deum, ad vitam aeternam habet, qui requiritur.

De hac re plurimae sunt disputationes; Lange² optimum exhibet conspectum recentiorum controversiarum, et tandem concludit³: « Historice et speculative nostra quaestio difficulter solvitur. Necessitatem alicuius motivi fidei plerique theologi affirmant. Multa quoque Patrum testimonia id postulare videntur. Sed disputari potest, quando fides in opera satis influat ».

Ceterum etiam quaeri potest utrum sententiae, licet speculative, id est in ipsa explicatione, differant, realiter adeo diversae sint. Nam illi quoque, qui necessitatem « bonae intentionis » exigunt, concedunt, eam non debere esse actualem et explicitam, sed sufficere virtualem et implicitam. E. g. Pesch ita scribit⁴ « Ex dictis manifestum est, quomodo ad singula opera salutaria fides necessaria sit, quomodo non sit. Fides enim ad hoc imprimis requiritur, ut homo possit habere intentionem finis supernaturalis et versus eum moveatur. Ergo in singulis operibus eatenus fides efficaciam habeat necesse est, ut homo gradiatur intra viam et non faciat gressus extra viam. Ad hoc autem opus non est, in singulis operibus elici actum fidei aut renovare intentionem finis supernaturalis. Sed sicut is, qui peregrinationem instituens in longinquam civitatem, ab initio firmum propositum elicit illuc eundi et vi huius propositi tamdiu procedit in itinere, quamdiu actum contrarium vel explicite vel implicite non posuerit..., ita christianus, qui semel elicuit firmum propositum actibus suis acquirendi vitam aeternam, tamdiu ex hoc proposito agit, quamdiu illud non revocat neque negative neque positive, neque explicite neque implicite, qualis revocatio adest in omni gravi peccato. Si vero revocaverit, nova conversio ad finem requiritur... Neque necessaria est in quolibet bono opere cogitatio hunc actum in specie a Deo revelatum esse ut salutarem, cum christiani sciant a Deo etiam observationem legis naturalis nobis propositam esse ut viam ad finem supernaturalem, ut e. g. in sermone in monte... Si vero christianus opera naturaliter honesta solummodo faceret ob mundi huius honestatem, ita ut per ea nullo modo tenderet ad finem supernaturalem, non solum non bene ageret, sed peccaret, quia nollet se conformare divinae ordinationi... Vehemens illa disputatio, quae de hac re inter posteriores theologos agitatur, inde orta esse videtur, quod alii non semper satis attendebant, quid requireretur, ut intentio finis in electionem mediorum influeret eamque dignificaret, et ideo nimium postulabant; alii vero hunc exaggeratum conceptum in malam partem interpretabantur et ita chimaeram impugnabant. Sane quivis bonus christianus interrogatus, cur bona opera faciat, respondebit: Quia volo in caelum venire. Haec habitualis intentio plane sufficit, ut quis ex motivo fidei agat. Quare tales homines non sunt inquietandi circa motiva bonorum operum suorum sed simpliciter exhortandi, ut bonam intentionem saepius renovent. Haec intentio in communibus hominibus vix unquam procedit ex philosophica consideratione naturalis honestatis, sed potius ex doctrina fidei de regno caelesti meritis adipiscendo ». Multo minus etiam in sententia opposita non videtur requiri.

Quaestio proposita de eo tantum agit quid absolute requiratur ad actum meritorium; per se patet actum meliorem et magis meritorium esse, quo perfectius « bona intentio » adest et in actum influit.

Praemittendum est Ecclesiam sequentes propositiones contra Quesnel damnasse: Prop. 53: « Sola caritas christiano modo facit (actiones christianas) per relationem ad Deum et Iesum Christum ». — 54: « Sola caritas est, quae Deo loquitur; eam solam Deus audit ». — 55: « Deus non coronat nisi caritatem: qui currit ex alio impulsu et ex alio motivo, in vanum currit ». — 56: « Deus non remunerat nisi caritatem: quoniam caritas sola Deum honorat »¹. Hinc iam dicendum videtur, non solos actus a caritate elicitos esse meritorios. Neque Concilium Tridentinum restringit meritum ad actus caritatis, sed loquitur universaliter de operibus bonis.

Aliqui theologi censent actum virtutis non esse meritorium², nisi imperative vel virtualiter ex actu caritatis antea elicito procedat. Ita plures Thomistae et Augustinenses; praeterea s. Bonaventura³, s. Bellarmino⁴. Sed neque de hac condicione Concilium Tridentinum loquitur, quod tamen omnia indicavit, quae ad meritum requiruntur⁵. Postulat statum gratiae et bona opera. Num dici potest actum virtutis non imperatum a caritate non esse bonum opus?

Hinc praeferenda est sententia, quae a plurimis theologis defenditur, et quam Suárez ita enuntiat: « actus virtutum infusarum factos ab homine grato esse meritorios de condigno supernaturalis beatitudinis, ex vi suae bonitatis et connaturalis ponderis seu relationis in illum finem absque alia relatione quasi extrinseca, quae per actum caritatis praeteritum vel praesentem illis adveniat »⁶.

Haec sententia perfecte correspondet iis, quae docet Concilium Tridentinum, neque ad condiciones meriti a concilio statutas novam adicit. Quodsi opponitur concilium postulare ut opera « in Deo » facta sint, respondendum est: « in Deo » non est idem quod « ex caritate »; opera bona quae ab homine iusto fiunt sub influxu Christi, cum auxilio gratiae, fiunt in Deo. Neque s. Scriptura dicit ad hoc, ut opus aliquod sit meritorium requiri, ut procedat ex caritate; cf. e. g. Matth 5 de beatitudinibus. Ergo alia ordinatio « ad finem caritatis » in opere meritorio non requiritur, nisi illa, quae in eo est, quod homo operans sit in statu gratiae et caritatis, et ut filius Dei adoptivus faciat id quod Deus vult et quod Deo placet; sic in ipso opere ordinatio ad finem ultimum habetur. Si condicio, quam alia sententia statuit, tam necessaria esset, ut sine illa opus non esset meritorium, Deus hoc clare manifestasset.

Cum actus caritatis sit nobilissimus actus virtutum et maxime meritorius, patet actus aliarum virtutum meliores esse, quo magis caritas in eos influit.

In hac quaestione supponimus omnem actum virtutis supernaturalem in iustis esse meritorium; solum quaeritur utrum augmentum gratiae, quod quis per tales actus sibi promeruit, iam statim post meritum conferatur. Sunt enim aliqui theologi qui putant hoc augmentum statim haberi solum, si homo dispositus est ad recipiendum hoc augmentum. Haec sententia videtur orta esse maxime ex iis, quae s. Thomas 1, 2 q. 114 a. 8 ad 3 dicit. Secundum aliquos illa dispositio tunc adest in homine, si actus virtutis aeque vel magis intensus est, quam habitus gratiae; alii putant augmentum gratiae, quod quis per actus remissos sibi promeruit, non nisi in altera vita dari.

In fontibus revelationis nihil pro hac sententia invenitur. Augmentum habitus supernaturalis non debet simpliciter comparari cum augmento habitus naturalis, in quo ipse actus ut causa physica in augmentum habitus influit. Hoc autem nullo modo obtinet in opere meritorio relate ad habitum supernaturalem; sed augmentum habitus physice operatur Deus et quidem tamquam praemium, retributionem. Nulla autem apparet ratio, cur Deus non possit et velit tale augmentum ut praemium dare, si actus meritorius sit minus intensus. Videtur in hac sententia non satis attendi ad magnam differentiam, quae est inter dispositionem et meritum. Omnino ergo praeferenda est sententia, quae dicit augmentum gratiae semper conferri statim post actum meritorium, etiam si ille actus sit minus intensus. Concilium tridentinum simpliciter dicit iustos per bona opera, per observationem mandatorum, crescere in iustitia accepta, ire de virtute in virtutem, de die in diem renovari, neque unquam indicat eos non in iustitia crescere, nisi actus sint aeque vel magis intensi, quam habitus.

Sunt qui dicant, saltem pro praxi tutiorem esse sententiam priorem; putant enim periculum esse, ne quis in iudicio se inveniat deceptum, cum credat per omnes illos actus se acquisivisse augmentum gratiae, quod tamen non obtinet. Haec fortasse dici possent, si illa sententia fundamenta haberet in fontibus revelationis. Cum haec autem non inveniantur, neque periculum illud adest. Valet enim etiam hoc loco illud, quod antea dictum est: Si maior intensio actus esset condicio adeo necessaria, uti affirmatur, Deus hoc manifestasset.

Cum autem meritum crescat cum bonitate actus, hortandi sunt fideles ad maiorem semper fervorem, non quidem, ut omnino augmentum gratiae mereantur, sed ut maius meritum habeant et magis Deo placeant.

Tangi adhuc posset hoc loco quaestio utrum actus meritorius procedere debeat ex gratia actuali; melius tamen videtur de hac re dicendum in parte quarta, ubi de natura gratiae actualis.

Obiectiones

Plurimae obiectiones novatorum contra doctrinam catholicam de merito inveniuntur apud s. Bellarmino, De iustificatione, lib. 5.

1. Cum vita aeterna in s. Scriptura merces dicitur, non est hoc intelligendum sensu proprio, sed figurato; nam vita aeterna vocatur hereditas; hereditas autem non est merces; debetur enim filiis quia filii sunt, non quia laboribus suis eam meruerunt.

Resp. « Cum in Scripturis vita aeterna non minus saepe, fortasse etiam saepius dicatur merces quam hereditas, unde probabit Calvinus, dicendam esse proprie hereditatem, improprie mercedem, et non potius contra, mercedem proprie, hereditatem improprie? Deinde, quid si utrumque possit dici proprie? habet enim vita aeterna condicionem mercedis et hereditatis. Datur enim ex promissione laborantibus, quod est mercedis proprium; et non datur nisi filiis, quod est proprium hereditatis »¹

« At si filiis debetur hereditas, quia filii sunt, quid opus est pro ea adipiscenda laborare?

Responsio est in promptu: nam tametsi parvulis, qui mox a baptismo decedunt, vita aeterna donetur solo iure hereditatis, tamen voluit Deus filios suos, qui usum rationis habent, propriis laboribus et meritis illam acquirere, ut duplici titulo illis vita aeterna deberetur, titulo videlicet hereditatis et iure mercedis; quoniam enim magis honorificum est, habere aliquid ex merito, quam ex sola donatione, ideo Deus ut filios suos magis honoraret, id etiam eis praestitit, ut vitam aeternam per merita sibi pararent. Nam et ipsi Christo debita erat gloria corporis et exaltatio nominis hoc ipso, quod erat filius Dei; et tamen quia humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, propterea Deus illum exaltavit et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Ut interim illud omittam, quod meritis operum redditur gradus aliquis gloriae sempiternae, ad quem non pertingunt, qui solo titulo hereditatis gaudent »²

2. Ex Matth 25 (possidete regnum... esurivi enim) non probatur meritum. Nam « enim non dicit causam, sed solum ordinem et consequentiam: Deus voluit prius fieri opera misericordiae ab electis, et posterius ab eis regnum obtineri » (Calvinus).

Resp. Utrum « enim » possit interdum indicare solum ordinem, transeat; certo potest etiam significare causalitatem. Hoc autem loco sic esse intelligendum patet a) ex membro parallelo: Ite maledicti in ignem aeternum, esurivi enim et non dedistis mihi manducare... Nemo autem dicit hic indicari solum ordinem et non causalitatem; b) ex eo quod aliis locis assecutio gloriae ipsis operibus tribuitur (cf. textus in argumento allatos).

3. Ps 102, 4: « Qui (Dominus) coronat te in misericordia et miserationibus »; ergo non propter meritum ex iustitia.

Resp. Beatitudo misericordiae tribuitur « non quia non sit vera merces meriti, sed quia merita ipsa ex misericordia data sunt. Non enim potest opera meritoria facere homo, nisi prius iustificatus. Iustificatur autem non ex operibus, sed ex gratia et misericordia. Quare solet etiam s. Augustinus ita distinguere, ut dicat, ipsi iustitiae vitam aeternam esse mercedem, non gratiam; ipsi autem homini esse gratiam non mercedem, quoniam homini iustitia gratia est »³

4. Luc 17, 10: « Cum feceritis omnia, quae praecepta sunt vobis, dicite: servi inutiles sumus; quod debuimus facere, fecimus ». Ergo non oritur meritum ex operibus.

Resp. « Ut exponit s. Augustinus serm. 3 de verbis Domini, servi inutiles dici possumus, cum omnia divina mandata servavimus, quoniam nihil facimus ultra id, quod debemus, et nihil inde iustae mercedis petere possemus, nisi Deus liberali pacto nobiscum convenire voluisset. Nam ex condicione mancipia Dei sumus, et si velit, potest nos absque ullo praemio ad omnia opera, quaecumque illi placuerint, obligare. Hanc igitur condicionem nostram ad humilitatem conservandam vult nos Christus agnoscere. Quamvis ex gratuito pacto, quod nobiscum facere dignatus est, possumus cum Apostolo dicere: Reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi in illa die iustus iudex. Nam et Dominus ipse dicit: Nonne ex denario convenisti mecum? tolle quod tuum est et vade. O magna, inquit Augustinus, bonitas Dei, cui cum pro condicione reddere debeamus obsequium, utpote servi Domino, amicitiarum nobis praemia repromittit, ut a nobis obsequia debitae servitutis extorqueat »⁴

5. Rom 6, 23 dicitur: « Stipendia enim peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna », et non dicitur: stipendium bonorum operum vita aeterna; ergo vita aeterna non est obiectum meriti.

Resp. « Hoc argumentum diligenter solvit s. Augustinus in epist. 105, in Enchiridio cap. 107, et praecipue in libro de gratia et libero arbitrio cap. 8 et 9. Duo autem dicit. Primo, potuisse Apostolum recte dicere, stipendium iustitiae vita aeterna, sicut dixit, stipendium peccati mors. Quae sancti Augustini confessio causam adversariorum penitus iugulat. Secundo, non esse dictum, stipendium iustitiae vita aeterna, sicut stipendium peccati mors, ne quis existimaret, ita nos ex nobis habere iustitiam, sicut ex nobis habemus peccata. Itaque gratia dicitur vita aeterna, non quia non est merces meriti, sed quia ipsa merita habemus ex gratia »⁵

6. Magna iniuria fit Christo, si meritis nostris aliquid tribuitur, quasi non sufficiant Christi merita.

Resp. « Hoc argumentum, quanto ab adversariis magis rhetorice vel potius tragice amplificatur, tanto, cum discutitur, inanius invenitur. Siquidem merita iustorum non opponuntur meritis Christi, sed ab illis nascuntur, et quidquid ipsa iustorum merita laudis habent, id totum redundat in laudem meritorum Christi. Ipse est enim vitis, nos palmites; et sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic et nos nihil possumus sine Christo facere. Et sicut nemo unquam ita desipuit, ut diceret detrahi de gloria vitis, si palmites ipsius multum fructum afferant, ita nemo, nisi plane stultus, dicere potest detrahi de gloria Christi, si servi eius, per gratiam eius, per spiritum eius, per fidem et caritatem ab ipso inspiratam bona opera faciant, quae ita vere sint iusta, ut eis debeatur a iusto iudice corona iustitiae.

At, inquiunt, si requiruntur merita hominum, non igitur sufficiebant merita Christi.

Non ita est. Nam merita hominum non requiruntur propter insufficientiam meritorum Christi, sed propter maximam eorum efficaciam. Meruerunt enim Christi opera apud Deum, non solum ut salutem consequeremur, sed etiam, ut eam per merita propria consequeremur. Sive, quod est idem, non solum aeternam salutem, sed etiam virtutem merendi nobis meruerunt...

At saltem, inquiunt, dividitur gloria inter Deum et hominem, si non solis eius meritis, sed etiam nostris salutem assequimur.

Neque id verum est. Nam merita nostra dona sunt Christi. Et quamvis in opere bono, quod nos, Deo iuvante, facimus, nihil sit nostrum, quod non sit Dei, neque aliquid sit Dei, quod non sit nostrum, sed totum faciat Deus, et totum faciat homo: tamen ratio, cur id opus sit dignum vita aeterna, tota pendet a gratia. Denique nos ipsi non minus Christo sumus obstricti, nec minus salutem nostram totam atque integram illi acceptam referimus, cum illam meritis nostris acquirimus, quam si absque ullis meritis nostris illam acciperemus; immo multo magis nunc illi nos debitores esse fatemur, quandoquidem non solum per eius gratiam salvamur, sed etiam per eandem nobilissimo modo honorificentissimoque salvamur »⁶

7. Rom 8, 18: « Existimo enim quod non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis ». Ergo s. Paulus negat condignitatem operum cum futura gloria.

Resp. Textus graecus habet οὐκ ἄξια, id est « non sunt ponderosae », si comparantur cum futura gloria⁷; non est sermo de condignitate, qua opus aliquod est meritorium de condigno.

Quoad rem idem apud s. Bellarmino⁸: « Loquitur enim Apostolus de substantia ipsorum operum, non de proportione absoluta. Nam passiones huius temporis breves sunt, gloria illa aeterna est; tamen proportio est inter has passiones et illam gloriam propter caritatis dignitatem, unde procedunt. Nam et Christi passio multo brevior fuit poenis damnatorum sempiternis, et tamen propter dignitatem personae patientis dignissima fuit, quae pro illis poenis iustissime satisfaceret. Et deliciae peccatorum incomparabiliter minores sunt tormentis gehennae, et tamen propter contemptum Dei dignissimae sunt, quae illis suppliciis puniantur.⁹ Et semen multo est minus, quod ad molem attinet, ipsa arbore; et tamen proportio est inter semen et arborem tanta, ut semini rite sato naturali quadam iustitia arbor debeatur. Itaque B. Paulus 2 ad Cor 4 dicit quidem passiones huius temporis momentaneas et leves esse, si conferantur ad pondus aeternae gloriae, quod exspectamus, et tamen addit, has ipsas momentaneas levesque passiones operari aeternae gloriae pondus; operari vero sine dubio intelligit non physice sed moraliter, id est, non efficienter, sed meritorie, ac per hoc dignas esse, quibus gloria illa, quamvis maxima et sempiterna, iusto iudicio tribuatur ».

Similiter s. Thomas¹⁰ « Opus meritorium hominis dupliciter considerari potest: uno modo secundum quod procedit ex libero arbitrio; alio modo secundum quod procedit ex gratia Spiritus Sancti. Si consideretur secundum substantiam operis et secundum quod procedit ex libero arbitrio, sic non potest ibi esse condignitas propter maximam inaequalitatem; sed est ibi congruitas propter quamdam aequalitatem proportionis. Videtur enim congruum, ut homini operanti secundum suam virtutem Deus recompenset secundum excellentiam suae virtutis. Si autem loquamur de opere meritorio, secundum quod procedit ex gratia Spiritus Sancti, sic est meritorium vitae aeternae ex condigno. Sic enim valor meriti attenditur secundum virtutem Spiritus Sancti moventis nos in vitam aeternam secundum illud Ioannis 4: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Attenditur etiam pretium operis secundum dignitatem gratiae, per quam homo consors factus divinae naturae adoptatur in filium Dei, cui debetur hereditas ex ipso iure adoptionis, secundum illud Rom 8: Si filii, et heredes ».

8. In hac doctrina Deus esset debitor hominis; atqui hoc est impossibile; ergo.

Resp. cum s. Augustino: « Debitorem Dominus ipse se fecit, non accipiendo, sed promittendo »¹¹. — Bellarmino: « Promissio facta cum condicione operis non solum debitam facit rem promissam; qui enim promisit, ex iustitia tenetur stare promissis; sed etiam facit, ut qui opus impleverit, meruisse rem promissam eamque ut mercedem iure suo exigere posse dicatur »¹².