De gratia Redemptoris

De merito

Doctrinam de merito Concilium Tridentinum definivit contra novatores saeculi 16. Lutherum negasse meritum ex iis quae pag. 38 s. citata sunt patet. Neque oblivioni dandum quod secundum ipsum omnia opera etiam iustorum sunt peccata, quae tamen ipsis a Deo non imputantur. Vidimus quoque novatores aliquam necessitatem bonorum operum post iustificationem affirmare, sed ea nullo modo meritoria esse quoad iustitiam. Hoc maxime apparebat in controversia antinomistica, in qua aliqui meritum aliquo modo concedebant, uti Melanchthon, sed sensu omnino restricto. In Apologia confessionis augustanae haec scribit: « Atque hic addimus etiam de praemiis et de merito. Docemus operibus fidelium proposita et promissa esse praemia. Docemus bona opera meritoria esse, non remissionis peccatorum, gratiae aut iustificationis (haec enim tantum fide consequimur), sed aliorum praemiorum corporalium et spiritualium in hac vita et post hanc vitam, quia Paulus inquit: Unusquisque recipiet mercedem iuxta suum laborem. Erunt igitur dissimilia praemia propter dissimiles labores... Itaque quia iustificationem non meremur operibus nostris, qua efficimur filii Dei et coheredes Christi, non meremur vitam aeternam operibus nostris. Fides enim consequitur, quia fides iustificat nos, et habet placatum Deum. Debetur autem iustificatis iuxta illud: Quos iustificavit, eosdem et glorificavit. Paulus commendat nobis praeceptum de honorandis parentibus, mentione praemii, quod additur illi praecepto, ubi non vult; quod obedientia erga parentes iustificet nos coram Deo; sed postquam fit in iustificatis, meretur alia magna praemia »¹.

Calvinus de merito docet: « Quid promereantur omnia opera nostra, scriptura ostendit cum Dei conspectum ferre posse negat, quia immunditiae sint plena; quid deinde promeritura sit perfecta legis observatio (si qua reperiri posset), cum praecipit ut nos inutiles servos reputemus cum fecerimus omnia quae praecipiuntur nobis (Luc 17, 10); quia nihil gratuitum impenderimus Domino, sed debitis obsequiis tantum defuncti simus, quibus non est habenda gratia. Dominus tamen, quae in nos contulit bona opera, et nostra appellat, et non tantum accepta sibi esse testatur, sed remunerationem etiam habitura. Nostrum est vicissim tanta promissione animari, animosque colligere, ne bene agendo defatigemur, et tantam Dei benignitatem vera gratitudine prosequi. Gratiam Dei esse non dubium est quidquid in operibus est quod laudem meretur; nullam esse guttam quam proprie nobis adscribere debeamus. Id si re vera serioque agnoscimus, evanescit quaelibet meriti non fiducia tantum, sed opinio. Bonorum, inquam, operum laudem non (ut sophistae faciunt) inter Deum et hominem partimur; sed totam, integram ac illibatam Domino servamus. Tantum hoc homini assignamus, quod ea ipsa, quae bona erant, sua impuritate polluit et contaminat. Nihil enim ab homine exit, quantumvis perfecto, quod non sit aliqua macula inquinatum. Vocet igitur Dominus in iudicium quae in humanis operibus optima sunt: suam in illis quidem iustitiam agnoscet, hominis vero dedecus et probrum. Placent itaque Deo bona opera, nec suis auctoribus sunt infructuosa; quin magis amplissima Dei beneficia remunerationis loco referunt: non quia ita merentur, sed quia divina benignitas hoc illis ex se ipsa pretium statuit. Quae autem ista est malignitas, non contentos illa Dei largitate, quae nihil tale merentia opera indebitis praemiis muneratur, sacrilega ambitione ultra contendere, ut operum meritis videatur rependi quod divinae totum est munificentiae? »².

Baius³ docuit conversationem sanctam, perseverantiam usque ad finem vitae, corporis resurrectionem proprie non nisi meritis Christi adscribenda esse. Consecutio autem vitae aeternae secundum ipsum non meritis Christi neque proposito gratiae Dei deputanda est, sed naturali institutioni generis humani adscribenda. Reicit sententiam eorum qui dicunt meritum ex operantis dignitate (filius Dei etc.) metiendum esse, sed tota meriti ratio ex eo metienda est, quod opera sint obedientia mandatorum.

Iansenius⁴ negavit ad opus meritorium requiri libertatem a necessitate.

Verba thesis desumpta sunt ex can. 32 Concilii Tridentini.

« Iustificatus »: Ut homo possit mereri debet esse in statu gratiae, vitaliter coniunctus cum Christo. Io 15, 4: « Sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic nec vos, nisi in me manseritis ». Peccator non habet meritum stricte dictum apud Deum. Praeterea debet homo esse in statu viae¹.

« Bonis operibus »: Bona opera ea sunt, quibus homo mandata vel consilia Dei observat, quibus agit secundum voluntatem Dei. Tale autem opus, ut sit meritorium, debet esse liberum; nam opus meritorium est retributione dignum; ergo in opere debet homo de suo aliquid tribuere, id quod tantum potest, in quantum est liber. Non sufficit libertas a coactione, sed requiritur libertas a necessitate, uti contra Iansenium definitum est², sive libertas indifferentiae, eaque vel exercitii, vel specificationis, saltem si est inter actus diversae bonitatis moralis. Utrum sufficiat ad meritum, si non adest libertas exercitii, sola libertas specificationis inter actus eiusdem bonitatis moralis, disputatur; sed melius videtur negandum, quia non apparet, quomodo in tali suppositione homo revera de suo possit aliquid tribuere³. Proprie meritorius est per se solus actus voluntatis, nam ille solus est intrinsecus liber et moralis, reliqui actus solum extrinsecus et in sua dependentia ab actu voluntatis; sed patet actus externos posse augere meritum eo, quod augent intensitatem et durationem actus interni.

« Per Dei gratiam et Iesu Christi meritum »: Propriis viribus nostris naturalibus nullum meritum proprie dictum apud Deum habemus; tota possibilitas merendi est ex gratia divina, quae nobis conceditur propter meritum Christi, et sic totum nostrum meritum essentialiter fundatur et dependet a merito Christi. « Cum enim ille ipse Christus Iesus tamquam caput in membra⁴ et tamquam vitis in palmites⁵ in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper antecedit, comitatur et subsequitur, et sine qua nullo pacto Deo grata et meritoria esse possent: nihil ipsis iustificatis amplius deesse censendum est quominus... promeruisse censeantur »⁶.

« Vere meretur »: Quid sit meritum explicatum est pag. 135 ss. Meritum, de quo hoc loco concilium loquitur, intelligendum esse meritum de condigno elucet tum ex ipsa historia definitionis⁷, tum ex ipsis verbis; nam vere mereri est sensu proprio mereri, id quod dici non potest de merito de congruo; citat concilium verba S. Pauli de corona a « iusto iudice » reddenda⁸; meritum autem, cui respondet merces ex iustitia est meritum de condigno.

Ut opus aliquod sit meritorium de condigno requiritur aequalitas inter opus et praemium, quod praemium ex iustitia dari debet, si opus acceptatum est. Haec in bonis operibus iustorum verificantur. Adest aequalitas non quidem quantitativa, quae non requiritur, sed proportionis. Praemium est gloria caelestis; homo iustus autem est consors naturae divinae, filius Dei adoptivus, et sic in eodem ordine supernaturalitatis, in quo est praemium; hac sua dignitate dignificantur quoque actus, opera quae ut filius Dei adoptivus facit; praeterea ipsa haec opera etiam secundum entitatem suam sunt in eodem ordine, quia sunt actus entitative supernaturales. Sicuti ergo proportio est inter gratiam, quae nos facit filios Dei et heredes vitae aeternae, et ipsam hanc vitam aeternam, ita eadem proportio est inter opera supernaturalia filiorum Dei et vitam aeternam. Dignitas operum iustorum in praesenti ordine inde adhuc crescit, quod iustus ut vivum membrum intime coniunctus est Christo, quod ex Christi merito habet, ut possit mereri, et quod per nostra opera meritoria merita Christi nobis applicantur. Alterum quod ad meritum de condigno requiritur, est acceptatio; haec in casu habetur per ipsam promissionem Dei, se velle vitam aeternam dare tamquam praemium pro bonis operibus.

Ergo vita aeterna iustis post mortem datur non solum titulo hereditatis, sed etiam ut condignum praemium, titulo alicuius iustitiae. Haec autem iustitia videtur esse aliquomodo iustitia legalis, maxime autem distributiva; secundum s. Thomam etiam iustitia quaedam commutativa ibi habetur⁹, id quod recte dici potest propter promissionem Dei ante opus praestitum factam. Licet autem vera intercedat iustitia in reddendo praemio, tamen non ibi habetur rigor iustitiae; nam cum opera, quae ex nostris propriis viribus facere possumus, nullam habeant proportionem ad praemium aeternum, tota possibilitas merendi nititur in donis gratuito a Deo nobis collatis. « Cum Deus coronat merita nostra, ita s. Augustinus, nihil aliud coronat, quam munera sua ».

« Augmentum gratiae »: Intelligitur gratia sanctificans. Thesi 12 iam ostensum est iustitiam iusti crescere per opera bona quae facit; nunc accuratius dicitur illud augmentum gratiae dari praecise tamquam merces pro bono opere. Ergo bona opera iusti non solum se habent ut dispositio, qua praesente Deus augeret gratiam, sed sunt meritoria huius augmenti, ita ut augmentum gratiae vere habeat rationem praemii pro bono opere. Hinc ea quae valent relate ad dispositionem, non eo ipso applicari possunt ad augmentum, quod homo sibi promeruit.

« Vitam aeternam, vitae aeternae consecutionem, gloriae augmentum »: Vita aeterna, quamvis sit gratia, hereditas filii adoptivi, eadem tamen etiam est merces pro opere meritorio: « Atque ideo bene operantibus usque in finem¹⁰ et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa, et tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda »¹¹. Cum praemium augmenti gratiae iam in hac vita conferri possit, praemium vitae aeternae non nisi in altera vita conceditur; meretur ergo homo vitam aeternam « suo etiam tempore consequendam »¹²; condicio enim est: « si tamen in gratia decesserit». Cum iustus mereatur per bona opera augmentum gratiae, et cum gloria detur secundum gradum gratiae et sanctitatis, patet per bona opera haberi etiam meritum augmenti gloriae; hoc per se intelligitur de gloria essentiali, quamvis gloriae accidentalis augmentum non excludatur.

Doc. Ecclesiae

CONC. ARAUSIC. can. 18: « Nullis meritis gratiam praeveniri. Debetur merces bonis operibus, si fiant; sed gratia quae non debetur, praecedit, ut fiant »¹³.

CONC. TRIDENTINUM saepius de merito loquitur; praeter textus principales, cap. 16 et can. 32 cf. can. 2; can. 24 (bona opera sunt iustificationis augendae causa); can. 26.

Pius V damnavit propositiones Baii: Prop. 2: « Sicut opus malum ex natura sua est mortis aeternae meritorium, sic bonum opus ex natura sua est vitae aeternae meritorium »¹⁴. Cf. prop. 3-6; 8; 10: « ... corporis resurrectio proprie nonnisi meritis Christi adscribenda est ». Prop. 11: « Quod pie et iuste in hac vita mortali usque in finem vitae conversati vitam consequimur aeternam, id non proprie gratiae Dei, sed ordinationi naturali statim initio creationis constitutae iusto Dei iudicio deputandum est: neque in hac retributione bonorum ad Christi meritum respicitur, sed tantum ad primam institutionem generis humani, in qua lege naturali constitutum est, ut iusto Dei iudicio obedientiae mandatorum vita aeterna reddatur ». — 12: « Pelagii sententia est: opus bonum, citra gratiam adoptionis factum, non est regni caelestis meritorium ». — 13: « Opera bona, a filiis adoptionis facta, non accipiunt rationem meriti ex eo, quod fiunt per spiritum adoptionis inhabitantem corda filiorum Dei, sed tantum ex eo, quod sunt conformia legi, quodque per ea praestatur obedientia legi ». Similia in prop. 14, 15. — 17: « Sentiunt cum Pelagio, qui dicunt, esse necessarium ad rationem meriti, ut homo per gratiam adoptionis sublimetur ad statum deificum ». — 18: « Opera catechumenorum, ut fides et poenitentia ante remissionem peccatorum facta, sunt vitae aeternae merita: quam vitam ipsi non consequentur, nisi prius praecedentium delictorum impedimenta tollantur ».

S. SCRIPTURA

S. Scriptura eam affirmat inter opera iustorum viatorum et vitam aeternam relationem, quae est inter opus vere meritorium et eius praemium. Vocat enim aeternam vitam mercedem, bravium, coronam; vita aeterna est remuneratio, retributio; datur pro bonis operibus et secundum mensuram operum; datur a iusto iudice. Acceptatio autem Dei in eo continetur, quod Deus vitam aeternam ut mercedem etc. pro bonis operibus promiserit.

Merces: Matth 5, 11 s.: « Beati estis cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversum vos mentientes, propter me: gaudete, et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in caelis ». Cf. 5, 46; 6, 1; 10, 42. — 1 Cor 3, 8: « Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem ». — V. 14: « Si cuius opus manserit quod superaedificavit, mercedem accipiet ». — 2 Io 8: « Videte vosmetipsos, ne perdatis quae operati estis: sed ut mercedem plenam accipiatis ». — Apoc 11, 18: « Et advenit ira tua, et tempus mortuorum iudicari, et reddere mercedem servis tuis Prophetis, et sanctis, et timentibus nomen tuum pusillis, et magnis, et exterminandi eos, qui corruperunt terram ». — 22, 12: « Ecce venio cito, et merces mea mecum est, reddere unicuique secundum opera sua ». Merces autem est illud, quod aliquis per opus alteri praestitum meretur et quod ei iuste solvitur: Matth 20, 8 parabola de operariis in vinea: « Voca operarios et redde illis mercedem », de qua cum ipsis convenerat v. 2; cf. v. 14: « Tolle quod tuum est et vade ». Cf. Luc 10, 7; 1 Tim 5, 18; Iac 5, 4.

Remuneratio: Hebr. 10, 35: « Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem ». Cf. 11, 6. 26; 2 Cor 6, 13. Remuneratio (μισθαποδοσία) est solutio mercedis.

Bravium: Phil 3, 14: « Ad destinatum persequor (versus scopum, metam curro), ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Iesu ». Bravium est praemium, quod arbiter certaminis in ludis publicis victori certaminis dat; cf. 1 Cor 9, 24: « Nescitis quod ii, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite ut comprehendatis ».

Corona: 2 Tim 4, 7 s.: « Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In reliquo reposita est mihi corona iustitiae (corona, iustitiae praemium, Zorell) quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex: non solum autem mihi, sed et iis, qui diligunt adventum eius ». Cf. 2 Tim 2, 3. 5. — Iac 1, 12: « Beatus vir, qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae, quam repromisit Deus diligentibus se ». — Apoc 2, 10: « Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae ».

Retributio: Col 3, 23 s.: « Quodcumque facitis, ex animo operamini sicut Domino, et non hominibus: scientes quod a Domino accipietis retributionem hereditatis ».

Pro bonis operibus: Matth 25, 34 s.: « Possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim et dedistis mihi manducare... ». — 2 Cor 4, 17; 5, 10.

Secundum opera: Matth 16, 27: « Filius enim hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis: et tunc reddet unicuique secundum opera eius ». — Rom 2, 6; 1 Cor 3, 8; Apoc 22, 12. — 2 Cor 9, 6: « Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus (ἐπ’ εὐλογίαις. Εὐλογία hic significat largitatem; hinc ἐπ’ εὐλογίαις in oppositione ad « parce » significat « large »; Zorell) de benedictionibus et metet ».

Iustus iudex: 2 Tim 4, 7 s.

PATRES

S. IUSTINUS: « Poenas et supplicia et bonas remunerationes secundum meritum actionum cuiusque reddi per prophetas edocti, et verum manifestamus »¹⁵.

S. THEOPHILUS: « Lege studiose propheticas scripturas, et ipsae tutius te ducent, ut effugias aeterna supplicia et aeterna Dei bona consequaris. Nam qui dedit os ad loquendum, et aures finxit ad audiendum, et oculos fecit ad videndum, excutiet omnia et iustum feret iudicium, suam cuique pro meritis mercedem tribuens »¹⁶.

S. IRENAEUS: « Pretiosam arbitremur coronam, videlicet quae per agonem nobis acquiritur, sed non ultro coalitam. Et quanto per agonem nobis advenit, tanto est pretiosior, quanto autem pretiosior, tanto eam semper diligamus. Sed neque similiter diliguntur ea quae ultro adveniunt, quam illa quae cum multa sollicitudine adinveniuntur »¹⁷.

TERTULLIANUS: « Bonum factum Deum habet debitorem, sicut et malum, quia iudex omnis remunerator est causae »¹⁸.

S. HIPPOLYTUS: « Cuius (Dei Verbi) iudicio adstantes omnes, homines, angeli, daemones, unam hanc vocem emittent, sic dicentes: Iustum iudicium tuum. Cuius vocis aequitatem retributio utrisque facta ostendit; cum bene facientibus iuste fruitio aeterna retribuatur, malorum vero cupidis aeternum supplicium reddatur »¹⁹.

S. CYPRIANUS: « Eme tibi albam vestem, ut, qui secundum Adam nudus fueras et horrebas ante deformis, indumento Christi candido vestiaris. Et quae matrona locuples et dives es, unge oculos tuos non stibio diaboli sed collyrio Christi, ut pervenire ad videndum Deum possis, dum Deum et moribus et operibus promereris »²⁰.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Radix totius bonae operationis est spes resurrectionis; namque mercedis exspectatio animam roborat ad bona opera suscipienda. Etenim ad labores perferendos operarius quisque paratus est, si laborum praemium prospexerit; iis vero, qui nulla proposita mercede laborant, animus una cum corpore ante concidit »²¹.

S. BASILIUS: « Dic mihi, quaeso, quorumnam temporum mercedem exposces, eorumne quibus vixisti, an eorum quae post mortem secuta sunt? Sed quo tempore vivebas, voluptatibus vitae deditus et deliciis diffluens ne aspicere quidem egenos sustinuisti; iam autem quaenam actio est mortui? quae quoque operis merces debetur? Ostende opera et reposce remunerationem »²².

S. AMBROSIUS: « Pendet singulis nostrorum statera meritorum, atque exiguis vel boni operis vel degeneris flagitii momentis huc atque illuc saepe inclinatur... In die iudicii aut nostra opitulabuntur nobis opera, aut ipsa nos in profundum, tamquam molari depressos lapide, mergent »²³.

S. HIERONYMUS: « Liberi arbitrii nos condidit Deus nec ad virtutes nec ad vitia necessitate trahimur. Alioquin ubi necessitas, nec corona est »²⁴. — « Iam nostri laboris est, pro diversitate virtutum diversa nobis praemia praeparare »²⁵.

S. AUGUSTINUS: « Indulgentiam donavit, coronam reddet: donator est indulgentiae, debitor coronae. Unde debitor? Accepit aliquid?... Debitorem Dominus ipse se fecit, non accipiendo, sed promittendo. Non ei dicitur: Redde quod accepisti; sed: Redde quod promisisti »²⁶. — « Praecipitur ut recte vivamus, hac utique mercede proposita ut in aeternum beate vivere mereamur. Sed quis potest recte vivere et bene operari, nisi iustificatus ex fide? »²⁷.

« Nec dicat sibi: Si ex fide, quomodo gratis? Quod enim fides meretur, cur non potius redditur quam donatur? Non dicat ista homo fidelis, quia, cum dixerit: Ut merear iustificationem habeo fidem, respondetur ei: Quid enim habes, quod non accepisti²⁸? Cum ergo fides impetrat iustificationem, sicut unicuique Deus partitus est, etiam ipsius mensuram fidei²⁹, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici, comitante non ducente, pedissequa non praevia voluntate »³⁰.

« Debitor enim factus est (Deus), non aliquid a nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo. Aliter enim dicimus homini: Debes mihi quia dedi tibi; et aliter dicimus: Debes mihi quia promisisti mihi... Illo ergo modo possumus exigere Dominum nostrum, ut dicamus: Redde quod promisisti, quia fecimus quod iussisti; et hoc tu fecisti, quia laborantes iuvisti »³¹.

« Quae igitur sua merita iactaturus est liberatus, cum si digna suis meritis redderentur, non esset nisi damnatus? Nullane igitur sunt merita iustorum? Sunt plane, quia iusti sunt. Sed ut iusti fierent, merita non fuerunt »³². — « Quod est ergo meritum hominis ante gratiam, quo merito percipiat gratiam, cum omne bonum meritum nostrum non in nobis faciat nisi gratia, et, cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronet quam munera sua »³³. — « Cum enim dixisset: Stipendium peccati mors³⁴, quis non eum congruentissime et consequenter addere iudicaret, si diceret: Stipendium autem iustitiae vita aeterna? Et verum est; quia, sicut merito peccati tamquam stipendium redditur mors, ita merito iustitiae tamquam stipendium vita aeterna »³⁵.

S. PROSPER: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum »³⁶. — IDEM (?): « Abunde, quantum arbitror, his testimoniis, quamvis et alia documenta aggregari potuerint, demonstratum est fidem, qua iustificatur impius, nisi ex Dei munere non haberi, eamque nullis meritis praecedentibus tribui, sed ad hoc donari, ut principium possit esse meritorum, et, cum ipsa data fuerit non petita, ipsius iam petitionibus bona cetera consequantur »³⁷.

S. FULGENTIUS: « Qui ergo nobis dedit quod reddendo debeamus, ipse nobis donabit facultatem qua possimus reddere quod debemus. Ille igitur auctor est debiti qui auctor est doni, nam et se ipsum sua largitate dignatus est facere debitorem, non quia indigens ab aliquo accepit, sed quoniam abundans largiter tribuit »³⁸.

S. GREGORIUS MAGNUS: « Bonum quod agimus et Dei est et nostrum: Dei per praevenientem gratiam, nostrum per obsequentem liberam voluntatem. Si enim Dei non est, unde ei gratias in aeternum agimus? Rursum si nostrum non est, unde nobis retribui praemia speramus? Quia ergo non immerito gratias agimus, scimus quod eius munere praevenimur; et rursum quia non immerito retributionem quaerimus, scimus quod obsequente libero arbitrio bona eligimus quae ageremus »³⁹.

THEOLOGI

Patet theologos in iis quae thesis affirmat convenire. Movent tamen aliquas quaestiones speciales, in quibus diversae habentur sententiae:

Prima gratia sanctificans non est obiectum meriti, sed solum augmentum gratiae; nam quamdiu homo est sine gratia sanctificante, est iniustus, peccator, et talis non potest habere meritum de condigno coram Deo. Similis autem ratio non valet relate ad gloriam caelestem. Praeterea in s. Scriptura vita aeterna simpliciter proponitur tamquam merces, tamquam obiectum meriti iustorum, et non solum eius augmentum. Hinc plures theologi censent ipsam primam gloriam dari non solo titulo hereditatis, sed etiam titulo meriti. Ita Suárez¹, Vázquez² et alii. Negant vero De Lugo³, Ripalda⁴, alii, secundum quos prima gloria solo titulo hereditatis datur.

Aliqui putant solutionem quaestionis pendere a sententia, utrum ultimus actus disponens ad iustificationem effective procedat a gratia sanctificante an non⁵; solum in priore suppositione dici posse primam gloriam esse obiectum meriti. S. Bellarmino autem ostendit inde repeti non posse solutionem, sed a quaestione, utrum unum idemque possit debitum esse ex variis titulis, id quod omnino affirmandum videtur. Ita Christo gloria corporis debita erat ratione unionis hypostaticae, et etiam erat obiectum meriti. « At si concedatur, quod nos contendimus, et quod s. Thomas docet in 3 Sent. dist. 18 quaest. 1 art. 5 rem unam et eandem variis titulis posse deberi, sine dubio ultima illa dispositio post infusionem gratiae continuata meritoria erit vitae aeternae, ut s. Thomas confirmat in 1, 2 quaest. 112 art. 2 ad 1 »⁶. Utrum haec sententia provocare possit ad Concilium Tridentinum, quod vitam aeternam et augmentum gloriae obiecta meriti esse dicit, non est certum, cum in historia huius definitionis non appareat concilium hanc questionem tangere vel definire voluisse.

Actus meritorius est entitative supernaturalis. Qui ergo dicunt actum supernaturalem habere necessario obiectum formale ipsi proprium, quod inattingibile sit viribus naturalibus, necessario quoque id affirmare debent de actu meritorio. Eo autem quod quis, ut nos fecimus, hanc sententiam non habet pro vera, res in praesenti materia nondum est decisa. Potuit enim per se Deus pro actu meritorio eam statuere condicionem, ut debeat procedere ex aliquo motivo, quod ex fide cognitum est¹ e. g. motivum acquirendi supernaturalem beatitudinem; in hac suppositione actus ita ex tali motivo procedere deberet, ut homo actu suo in istum finem tendere vellet.

Qui necessitatem motivi ex fide cogniti affirmant per se concedere debent, in homine iusto inveniri posse actus, qui sint neque peccata, neque meritoria, sed relate ad vitam aeternam indifferentia, illi scilicet actus, qui procedunt quidem ex motivo honesto, sed non per intentionem hominis ad finem fide cognitum, Deum, vitam aeternam, ordinantur.

Qui autem illam necessitatem negant dicunt: Quilibet iustus habet fidem, se ipsum ad Deum, ad finem supernaturalem, ad vitam aeternam ordinavit; per habitus supernaturales potest actus entitative supernaturales ponere. Si nunc ex aliquo motivo honesto, non praecise fide cognito, elicit actum moraliter bonum, ipse manet in sua ordinatione et tendentia ad suum finem, et eo ipso in via ad hunc finem procedit, quin necessarium sit, actum speciali intentione in Deum vel assecutionem vitae aeternae ordinare. Quilibet enim finis honestus de facto est ordinatus ad finem supremum eique subordinatus; homo autem agens Deum finem suum ultimum elegit, quando factus est fidelis et iustificatus, et sic etiam ratione subiecti actus illum ordinem ad Deum, ad vitam aeternam habet, qui requiritur.

De hac re plurimae sunt disputationes; Lange² optimum exhibet conspectum recentiorum controversiarum, et tandem concludit³: « Historice et speculative nostra quaestio difficulter solvitur. Necessitatem alicuius motivi fidei plerique theologi affirmant. Multa quoque Patrum testimonia id postulare videntur. Sed disputari potest, quando fides in opera satis influat ».

Ceterum etiam quaeri potest utrum sententiae, licet speculative, id est in ipsa explicatione, differant, realiter adeo diversae sint. Nam illi quoque, qui necessitatem « bonae intentionis » exigunt, concedunt, eam non debere esse actualem et explicitam, sed sufficere virtualem et implicitam. E. g. Pesch ita scribit⁴ « Ex dictis manifestum est, quomodo ad singula opera salutaria fides necessaria sit, quomodo non sit. Fides enim ad hoc imprimis requiritur, ut homo possit habere intentionem finis supernaturalis et versus eum moveatur. Ergo in singulis operibus eatenus fides efficaciam habeat necesse est, ut homo gradiatur intra viam et non faciat gressus extra viam. Ad hoc autem opus non est, in singulis operibus elici actum fidei aut renovare intentionem finis supernaturalis. Sed sicut is, qui peregrinationem instituens in longinquam civitatem, ab initio firmum propositum elicit illuc eundi et vi huius propositi tamdiu procedit in itinere, quamdiu actum contrarium vel explicite vel implicite non posuerit..., ita christianus, qui semel elicuit firmum propositum actibus suis acquirendi vitam aeternam, tamdiu ex hoc proposito agit, quamdiu illud non revocat neque negative neque positive, neque explicite neque implicite, qualis revocatio adest in omni gravi peccato. Si vero revocaverit, nova conversio ad finem requiritur... Neque necessaria est in quolibet bono opere cogitatio hunc actum in specie a Deo revelatum esse ut salutarem, cum christiani sciant a Deo etiam observationem legis naturalis nobis propositam esse ut viam ad finem supernaturalem, ut e. g. in sermone in monte... Si vero christianus opera naturaliter honesta solummodo faceret ob mundi huius honestatem, ita ut per ea nullo modo tenderet ad finem supernaturalem, non solum non bene ageret, sed peccaret, quia nollet se conformare divinae ordinationi... Vehemens illa disputatio, quae de hac re inter posteriores theologos agitatur, inde orta esse videtur, quod alii non semper satis attendebant, quid requireretur, ut intentio finis in electionem mediorum influeret eamque dignificaret, et ideo nimium postulabant; alii vero hunc exaggeratum conceptum in malam partem interpretabantur et ita chimaeram impugnabant. Sane quivis bonus christianus interrogatus, cur bona opera faciat, respondebit: Quia volo in caelum venire. Haec habitualis intentio plane sufficit, ut quis ex motivo fidei agat. Quare tales homines non sunt inquietandi circa motiva bonorum operum suorum sed simpliciter exhortandi, ut bonam intentionem saepius renovent. Haec intentio in communibus hominibus vix unquam procedit ex philosophica consideratione naturalis honestatis, sed potius ex doctrina fidei de regno caelesti meritis adipiscendo ». Multo minus etiam in sententia opposita non videtur requiri.

Quaestio proposita de eo tantum agit quid absolute requiratur ad actum meritorium; per se patet actum meliorem et magis meritorium esse, quo perfectius « bona intentio » adest et in actum influit.

Praemittendum est Ecclesiam sequentes propositiones contra Quesnel damnasse: Prop. 53: « Sola caritas christiano modo facit (actiones christianas) per relationem ad Deum et Iesum Christum ». — 54: « Sola caritas est, quae Deo loquitur; eam solam Deus audit ». — 55: « Deus non coronat nisi caritatem: qui currit ex alio impulsu et ex alio motivo, in vanum currit ». — 56: « Deus non remunerat nisi caritatem: quoniam caritas sola Deum honorat »¹. Hinc iam dicendum videtur, non solos actus a caritate elicitos esse meritorios. Neque Concilium Tridentinum restringit meritum ad actus caritatis, sed loquitur universaliter de operibus bonis.

Aliqui theologi censent actum virtutis non esse meritorium², nisi imperative vel virtualiter ex actu caritatis antea elicito procedat. Ita plures Thomistae et Augustinenses; praeterea s. Bonaventura³, s. Bellarmino⁴. Sed neque de hac condicione Concilium Tridentinum loquitur, quod tamen omnia indicavit, quae ad meritum requiruntur⁵. Postulat statum gratiae et bona opera. Num dici potest actum virtutis non imperatum a caritate non esse bonum opus?

Hinc praeferenda est sententia, quae a plurimis theologis defenditur, et quam Suárez ita enuntiat: « actus virtutum infusarum factos ab homine grato esse meritorios de condigno supernaturalis beatitudinis, ex vi suae bonitatis et connaturalis ponderis seu relationis in illum finem absque alia relatione quasi extrinseca, quae per actum caritatis praeteritum vel praesentem illis adveniat »⁶.

Haec sententia perfecte correspondet iis, quae docet Concilium Tridentinum, neque ad condiciones meriti a concilio statutas novam adicit. Quodsi opponitur concilium postulare ut opera « in Deo » facta sint, respondendum est: « in Deo » non est idem quod « ex caritate »; opera bona quae ab homine iusto fiunt sub influxu Christi, cum auxilio gratiae, fiunt in Deo. Neque s. Scriptura dicit ad hoc, ut opus aliquod sit meritorium requiri, ut procedat ex caritate; cf. e. g. Matth 5 de beatitudinibus. Ergo alia ordinatio « ad finem caritatis » in opere meritorio non requiritur, nisi illa, quae in eo est, quod homo operans sit in statu gratiae et caritatis, et ut filius Dei adoptivus faciat id quod Deus vult et quod Deo placet; sic in ipso opere ordinatio ad finem ultimum habetur. Si condicio, quam alia sententia statuit, tam necessaria esset, ut sine illa opus non esset meritorium, Deus hoc clare manifestasset.

Cum actus caritatis sit nobilissimus actus virtutum et maxime meritorius, patet actus aliarum virtutum meliores esse, quo magis caritas in eos influit.

In hac quaestione supponimus omnem actum virtutis supernaturalem in iustis esse meritorium; solum quaeritur utrum augmentum gratiae, quod quis per tales actus sibi promeruit, iam statim post meritum conferatur. Sunt enim aliqui theologi qui putant hoc augmentum statim haberi solum, si homo dispositus est ad recipiendum hoc augmentum. Haec sententia videtur orta esse maxime ex iis, quae s. Thomas 1, 2 q. 114 a. 8 ad 3 dicit. Secundum aliquos illa dispositio tunc adest in homine, si actus virtutis aeque vel magis intensus est, quam habitus gratiae; alii putant augmentum gratiae, quod quis per actus remissos sibi promeruit, non nisi in altera vita dari.

In fontibus revelationis nihil pro hac sententia invenitur. Augmentum habitus supernaturalis non debet simpliciter comparari cum augmento habitus naturalis, in quo ipse actus ut causa physica in augmentum habitus influit. Hoc autem nullo modo obtinet in opere meritorio relate ad habitum supernaturalem; sed augmentum habitus physice operatur Deus et quidem tamquam praemium, retributionem. Nulla autem apparet ratio, cur Deus non possit et velit tale augmentum ut praemium dare, si actus meritorius sit minus intensus. Videtur in hac sententia non satis attendi ad magnam differentiam, quae est inter dispositionem et meritum. Omnino ergo praeferenda est sententia, quae dicit augmentum gratiae semper conferri statim post actum meritorium, etiam si ille actus sit minus intensus. Concilium tridentinum simpliciter dicit iustos per bona opera, per observationem mandatorum, crescere in iustitia accepta, ire de virtute in virtutem, de die in diem renovari, neque unquam indicat eos non in iustitia crescere, nisi actus sint aeque vel magis intensi, quam habitus.

Sunt qui dicant, saltem pro praxi tutiorem esse sententiam priorem; putant enim periculum esse, ne quis in iudicio se inveniat deceptum, cum credat per omnes illos actus se acquisivisse augmentum gratiae, quod tamen non obtinet. Haec fortasse dici possent, si illa sententia fundamenta haberet in fontibus revelationis. Cum haec autem non inveniantur, neque periculum illud adest. Valet enim etiam hoc loco illud, quod antea dictum est: Si maior intensio actus esset condicio adeo necessaria, uti affirmatur, Deus hoc manifestasset.

Cum autem meritum crescat cum bonitate actus, hortandi sunt fideles ad maiorem semper fervorem, non quidem, ut omnino augmentum gratiae mereantur, sed ut maius meritum habeant et magis Deo placeant.

Tangi adhuc posset hoc loco quaestio utrum actus meritorius procedere debeat ex gratia actuali; melius tamen videtur de hac re dicendum in parte quarta, ubi de natura gratiae actualis.

Obiectiones

Plurimae obiectiones novatorum contra doctrinam catholicam de merito inveniuntur apud s. Bellarmino, De iustificatione, lib. 5.

1. Cum vita aeterna in s. Scriptura merces dicitur, non est hoc intelligendum sensu proprio, sed figurato; nam vita aeterna vocatur hereditas; hereditas autem non est merces; debetur enim filiis quia filii sunt, non quia laboribus suis eam meruerunt.

Resp. « Cum in Scripturis vita aeterna non minus saepe, fortasse etiam saepius dicatur merces quam hereditas, unde probabit Calvinus, dicendam esse proprie hereditatem, improprie mercedem, et non potius contra, mercedem proprie, hereditatem improprie? Deinde, quid si utrumque possit dici proprie? habet enim vita aeterna condicionem mercedis et hereditatis. Datur enim ex promissione laborantibus, quod est mercedis proprium; et non datur nisi filiis, quod est proprium hereditatis »¹

« At si filiis debetur hereditas, quia filii sunt, quid opus est pro ea adipiscenda laborare?

Responsio est in promptu: nam tametsi parvulis, qui mox a baptismo decedunt, vita aeterna donetur solo iure hereditatis, tamen voluit Deus filios suos, qui usum rationis habent, propriis laboribus et meritis illam acquirere, ut duplici titulo illis vita aeterna deberetur, titulo videlicet hereditatis et iure mercedis; quoniam enim magis honorificum est, habere aliquid ex merito, quam ex sola donatione, ideo Deus ut filios suos magis honoraret, id etiam eis praestitit, ut vitam aeternam per merita sibi pararent. Nam et ipsi Christo debita erat gloria corporis et exaltatio nominis hoc ipso, quod erat filius Dei; et tamen quia humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, propterea Deus illum exaltavit et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Ut interim illud omittam, quod meritis operum redditur gradus aliquis gloriae sempiternae, ad quem non pertingunt, qui solo titulo hereditatis gaudent »²

2. Ex Matth 25 (possidete regnum... esurivi enim) non probatur meritum. Nam « enim non dicit causam, sed solum ordinem et consequentiam: Deus voluit prius fieri opera misericordiae ab electis, et posterius ab eis regnum obtineri » (Calvinus).

Resp. Utrum « enim » possit interdum indicare solum ordinem, transeat; certo potest etiam significare causalitatem. Hoc autem loco sic esse intelligendum patet a) ex membro parallelo: Ite maledicti in ignem aeternum, esurivi enim et non dedistis mihi manducare... Nemo autem dicit hic indicari solum ordinem et non causalitatem; b) ex eo quod aliis locis assecutio gloriae ipsis operibus tribuitur (cf. textus in argumento allatos).

3. Ps 102, 4: « Qui (Dominus) coronat te in misericordia et miserationibus »; ergo non propter meritum ex iustitia.

Resp. Beatitudo misericordiae tribuitur « non quia non sit vera merces meriti, sed quia merita ipsa ex misericordia data sunt. Non enim potest opera meritoria facere homo, nisi prius iustificatus. Iustificatur autem non ex operibus, sed ex gratia et misericordia. Quare solet etiam s. Augustinus ita distinguere, ut dicat, ipsi iustitiae vitam aeternam esse mercedem, non gratiam; ipsi autem homini esse gratiam non mercedem, quoniam homini iustitia gratia est »³

4. Luc 17, 10: « Cum feceritis omnia, quae praecepta sunt vobis, dicite: servi inutiles sumus; quod debuimus facere, fecimus ». Ergo non oritur meritum ex operibus.

Resp. « Ut exponit s. Augustinus serm. 3 de verbis Domini, servi inutiles dici possumus, cum omnia divina mandata servavimus, quoniam nihil facimus ultra id, quod debemus, et nihil inde iustae mercedis petere possemus, nisi Deus liberali pacto nobiscum convenire voluisset. Nam ex condicione mancipia Dei sumus, et si velit, potest nos absque ullo praemio ad omnia opera, quaecumque illi placuerint, obligare. Hanc igitur condicionem nostram ad humilitatem conservandam vult nos Christus agnoscere. Quamvis ex gratuito pacto, quod nobiscum facere dignatus est, possumus cum Apostolo dicere: Reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi in illa die iustus iudex. Nam et Dominus ipse dicit: Nonne ex denario convenisti mecum? tolle quod tuum est et vade. O magna, inquit Augustinus, bonitas Dei, cui cum pro condicione reddere debeamus obsequium, utpote servi Domino, amicitiarum nobis praemia repromittit, ut a nobis obsequia debitae servitutis extorqueat »⁴

5. Rom 6, 23 dicitur: « Stipendia enim peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna », et non dicitur: stipendium bonorum operum vita aeterna; ergo vita aeterna non est obiectum meriti.

Resp. « Hoc argumentum diligenter solvit s. Augustinus in epist. 105, in Enchiridio cap. 107, et praecipue in libro de gratia et libero arbitrio cap. 8 et 9. Duo autem dicit. Primo, potuisse Apostolum recte dicere, stipendium iustitiae vita aeterna, sicut dixit, stipendium peccati mors. Quae sancti Augustini confessio causam adversariorum penitus iugulat. Secundo, non esse dictum, stipendium iustitiae vita aeterna, sicut stipendium peccati mors, ne quis existimaret, ita nos ex nobis habere iustitiam, sicut ex nobis habemus peccata. Itaque gratia dicitur vita aeterna, non quia non est merces meriti, sed quia ipsa merita habemus ex gratia »⁵

6. Magna iniuria fit Christo, si meritis nostris aliquid tribuitur, quasi non sufficiant Christi merita.

Resp. « Hoc argumentum, quanto ab adversariis magis rhetorice vel potius tragice amplificatur, tanto, cum discutitur, inanius invenitur. Siquidem merita iustorum non opponuntur meritis Christi, sed ab illis nascuntur, et quidquid ipsa iustorum merita laudis habent, id totum redundat in laudem meritorum Christi. Ipse est enim vitis, nos palmites; et sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic et nos nihil possumus sine Christo facere. Et sicut nemo unquam ita desipuit, ut diceret detrahi de gloria vitis, si palmites ipsius multum fructum afferant, ita nemo, nisi plane stultus, dicere potest detrahi de gloria Christi, si servi eius, per gratiam eius, per spiritum eius, per fidem et caritatem ab ipso inspiratam bona opera faciant, quae ita vere sint iusta, ut eis debeatur a iusto iudice corona iustitiae.

At, inquiunt, si requiruntur merita hominum, non igitur sufficiebant merita Christi.

Non ita est. Nam merita hominum non requiruntur propter insufficientiam meritorum Christi, sed propter maximam eorum efficaciam. Meruerunt enim Christi opera apud Deum, non solum ut salutem consequeremur, sed etiam, ut eam per merita propria consequeremur. Sive, quod est idem, non solum aeternam salutem, sed etiam virtutem merendi nobis meruerunt...

At saltem, inquiunt, dividitur gloria inter Deum et hominem, si non solis eius meritis, sed etiam nostris salutem assequimur.

Neque id verum est. Nam merita nostra dona sunt Christi. Et quamvis in opere bono, quod nos, Deo iuvante, facimus, nihil sit nostrum, quod non sit Dei, neque aliquid sit Dei, quod non sit nostrum, sed totum faciat Deus, et totum faciat homo: tamen ratio, cur id opus sit dignum vita aeterna, tota pendet a gratia. Denique nos ipsi non minus Christo sumus obstricti, nec minus salutem nostram totam atque integram illi acceptam referimus, cum illam meritis nostris acquirimus, quam si absque ullis meritis nostris illam acciperemus; immo multo magis nunc illi nos debitores esse fatemur, quandoquidem non solum per eius gratiam salvamur, sed etiam per eandem nobilissimo modo honorificentissimoque salvamur »⁶

7. Rom 8, 18: « Existimo enim quod non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis ». Ergo s. Paulus negat condignitatem operum cum futura gloria.

Resp. Textus graecus habet οὐκ ἄξια, id est « non sunt ponderosae », si comparantur cum futura gloria⁷; non est sermo de condignitate, qua opus aliquod est meritorium de condigno.

Quoad rem idem apud s. Bellarmino⁸: « Loquitur enim Apostolus de substantia ipsorum operum, non de proportione absoluta. Nam passiones huius temporis breves sunt, gloria illa aeterna est; tamen proportio est inter has passiones et illam gloriam propter caritatis dignitatem, unde procedunt. Nam et Christi passio multo brevior fuit poenis damnatorum sempiternis, et tamen propter dignitatem personae patientis dignissima fuit, quae pro illis poenis iustissime satisfaceret. Et deliciae peccatorum incomparabiliter minores sunt tormentis gehennae, et tamen propter contemptum Dei dignissimae sunt, quae illis suppliciis puniantur.⁹ Et semen multo est minus, quod ad molem attinet, ipsa arbore; et tamen proportio est inter semen et arborem tanta, ut semini rite sato naturali quadam iustitia arbor debeatur. Itaque B. Paulus 2 ad Cor 4 dicit quidem passiones huius temporis momentaneas et leves esse, si conferantur ad pondus aeternae gloriae, quod exspectamus, et tamen addit, has ipsas momentaneas levesque passiones operari aeternae gloriae pondus; operari vero sine dubio intelligit non physice sed moraliter, id est, non efficienter, sed meritorie, ac per hoc dignas esse, quibus gloria illa, quamvis maxima et sempiterna, iusto iudicio tribuatur ».

Similiter s. Thomas¹⁰ « Opus meritorium hominis dupliciter considerari potest: uno modo secundum quod procedit ex libero arbitrio; alio modo secundum quod procedit ex gratia Spiritus Sancti. Si consideretur secundum substantiam operis et secundum quod procedit ex libero arbitrio, sic non potest ibi esse condignitas propter maximam inaequalitatem; sed est ibi congruitas propter quamdam aequalitatem proportionis. Videtur enim congruum, ut homini operanti secundum suam virtutem Deus recompenset secundum excellentiam suae virtutis. Si autem loquamur de opere meritorio, secundum quod procedit ex gratia Spiritus Sancti, sic est meritorium vitae aeternae ex condigno. Sic enim valor meriti attenditur secundum virtutem Spiritus Sancti moventis nos in vitam aeternam secundum illud Ioannis 4: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Attenditur etiam pretium operis secundum dignitatem gratiae, per quam homo consors factus divinae naturae adoptatur in filium Dei, cui debetur hereditas ex ipso iure adoptionis, secundum illud Rom 8: Si filii, et heredes ».

8. In hac doctrina Deus esset debitor hominis; atqui hoc est impossibile; ergo.

Resp. cum s. Augustino: « Debitorem Dominus ipse se fecit, non accipiendo, sed promittendo »¹¹. — Bellarmino: « Promissio facta cum condicione operis non solum debitam facit rem promissam; qui enim promisit, ex iustitia tenetur stare promissis; sed etiam facit, ut qui opus impleverit, meruisse rem promissam eamque ut mercedem iure suo exigere posse dicatur »¹².

Iustus non potest de condigno mereri primam gratiam efficacem post iustificationem. Nam ad talem actum meritorium iam requiritur gratia efficax. Sed neque in suppositione huius primae gratiae efficacis sequentes gratias efficaces de condigno mereri potest; nam si ita, iustus post acceptam primam gratiam efficacem iam esset confirmatus in gratia suis meritis, esset impeccabilis. Ex thesi 12 parte 2 autem constat iustum esse in periculo peccandi quamdiu est viator et non solum in illo temporis spatio, quod est inter iustificationem et primam gratiam efficacem.

Ergo iustus non potest sibi de condigno mereri donum perseverantiae. Nam illud complectitur seriem gratiarum efficacium ab ultima iustificatione usque ad mortem, et ipsam mortem in statu gratiae. Donum perseverantiae non esse obiectum meriti de condigno s. Augustinus ostendit in libro De dono perseverantiae, in quo ait: « Unde satis dilucide ostenditur et incohandi et usque in finem perseverandi gratiam Dei non secundum merita nostra dari, sed dari secundum ipsius secretissimam eamdemque iustissimam, sapientissimam, beneficentissimam voluntatem, quoniam, quos praedestinavit ipsos et vocavit, vocatione illa, de qua dictum est: Sine paenitentia sunt dona et vocatio Dei »¹. Theologi in hac re conveniunt², eamque communiter proponunt ut theologice certam³.

Iustus autem de congruo mereri potest perseverantiam, si excipitur prima gratia efficax. Videtur enim congruum, Deum Patrem caelestem intuitu bonorum operum, quae faciunt filii eius adoptivi, eam circa eos curam habere, ut in gratia permaneant. Cum autem de hac re non habeatur promissio divina, hoc meritum de congruo non est infallibile.

Potest tamen iustus donum perseverantiae suppliciter impetrare, excepta iterum, ut patet, prima gratia efficaci. Ita s. Augustinus: « Hoc ergo Dei donum suppliciter emereri potest »⁴, et propterea monet semper rogandum esse donum perseverantiae. Ita s. Thomas⁵: « Etiam ea quae non meremur, orando impetramus; nam et peccatores Deus audit peccatorum veniam petentes, quam non merentur, ut patet per August. super illud Ioan. 9: Scimus, quia peccatores Deus non exaudit, alioquin frustra dixisset publicanus: Deus propitius esto mihi peccatori, ut dicitur Luc 18; et similiter perseverantiae donum aliquis petendo a Deo impetrat vel sibi vel alii, quamvis sub merito non cadat ». Suárez⁶ rem proponit ut certissimam. Christus promisit: « Omnia quaecumque petieritis in oratione credentes, accipietis » (⁷). Sed oratio debet talis esse qualem Christus voluit: « Oportet semper orare et non deficere »⁸.

Quam rem ita explicat Suárez: « Duobus modis posse intelligi iustum mereri vel impetrare donum perseverantiae. Primo per unum actum, vel per plures in certo tempore, vel usque ad certum instans vitae factos, impetrando perseverantiam et quasi confirmationem in gratia pro reliquo tempore vitae. Secundo successive per totum vitae tempus quasi per partes perseverantiam impetrando, verbi gratia, nunc impetrando auxilium efficax ad non cadendum in praesenti occasione, et post illam iterum orando et impetrando aliud auxilium ad servandum praeceptum iterum occurrens, et sic consequenter orando et numquam deficiendo. Dico ergo priorem modum merendi vel impetrandi perseverantiam non esse infallibilem... Si quis oret perseveranter petendo perseverantiam in gratia, infallibiliter eum esse impetraturum, non tamen illo primo modo quem hactenus negavimus, sed alio secundo modo prius declarato. Atque ita dicimus secundo iustum perseverando debito modo in orationis instantia et frequentia, posse successive infallibiliter obtinere perseverantiam usque ad mortem. Probatur, quia perseverantia in orando, ad hanc impetrationem necessaria, non est tantum duratio aliqua unius vel alterius petitionis pro aliquo tempore; hoc enim nec definiri potest, nec cum fundamento affirmari. Neque esset prudens oratio, qua quis peteret sibi dari perseverantiam pro toto tempore futurae vitae, etiam sine nova diligentia procurandi eamdem perseverantiam. Neque est cur credamus talem promissionem esse alicui orationi factam. Igitur perseverantia orationis, in tali materia requisita, est ut non semel tantum aut iterum fiat, sed ut toto tempore vitae duret, et praesertim ut in occurrentibus occasionibus servandi mandata aut vincendi tentationes, cum debita fiducia repetatur. Sic enim fiet, ut, procedendo ab uno actu ad alium, bene operando, et convenienter orando, infallibiliter perseverantiam consequatur. Haec autem infallibilitas non convenit huic merito de congruo ratione sui (ut ita dicam), sed ratione impetrationis, quae proprie soli orationi seu petitioni, ut talis est, respondet. Ratio est, quia haec infallibilitas solum fundatur in promissione divina, quae non invenitur facta operibus iustorum, quatenus meritoriis de congruo, sed tantum orationi. Quare ut fructus huius meriti certior sit, adiungenda semper est petitio perseverantiae. Et eadem ratione non solum orandum est ut non peccemus, sed ut in oratione perseveremus, quia neque oratio neque perseverantia in illa potest sine gratia Dei fieri, neque sine congrua vocatione fiet. Et ita totum hoc meritum et impetratio initium habere debet ab aliquo auxilio sine merito vel impetratione collato »⁹.

Est sententia omnino probabilis iustum posse de congruo mereri reparationem post lapsum. Ita contra s. Thomam¹⁰ plurimi theologi: s. Bonaventura¹¹, Scotus¹², s. Bellarmino¹³, Suárez¹⁴, Ripalda¹⁵ Sensus huius doctrinae non est, hominem postquam peccavit, posse de congruo mereri iustificationem¹⁶; sed: operibus in statu iustitiae factis homo de congruo meretur gratiam poenitentiae et conversionis post lapsum. Revera, si supponatur homo, qui diu permanserat in iustitia et multa bona opera fecerat, deinde tamen ex infirmitate magis quam ex malitia mortale commisit peccatum, omnino congruum videtur, ut Deus misericors intuitu bonorum operum quae antea fecerat, eum sic iuvet, ut de facto perveniat ad poenitentiam. Patet minorem esse congruentiam, si quis brevi fortasse tempore solum fuit in iustitia et pauca tantum opera bona fecit et deinde multum et ex malitia peccavit.

Bona temporalia nude in se considerata non videntur esse obiectum meriti, sed inquantum iuvant in via salutis possunt esse obiectum meriti de congruo¹⁷.

Quod ad meritum iusti pro aliis attinet, Suárez¹⁸ dicit: « Est ergo regula posse iustum alteri mereri de congruo quod sibi potest et aliquid amplius ». Hoc amplius est ipsa prima gratia, quam nemo sibi ipsi mereri potest. « Merito congrui potest aliquis alteri mereri primam gratiam. Quia enim homo in gratia constitutus implet Dei voluntatem, congruum est secundum amicitiae proportionem, ut Deus impleat hominis voluntatem in salvatione alterius »¹⁹.