De gratia Redemptoris

Iustificatio secundum dicta non est aliquid homini iustificato mere externum, sed vere internum: homo iustificatus intrinsecus iustus est. Iam quaeritur, quomodo in concreto haec interna peccatoris renovatio obtineatur, quaenam et qualia sint dona, quae in iustificatione peccatoris conferantur. In hac thesi affirmamus conferri donum aliquod creatum. Creatum dicitur hoc loco solum in oppositione ad increatum; ergo hac voce nihil in ipsa thesi dicimus de modo, quo illud ens oriatur, creatione proprie dicta, an eductione; sed solum: non increatum. Sed ita donum increatum in iustificatione dari nullo modo negamus, immo postea hoc explicite statuemus; hac thesi ergo solum positive affirmatur, donum creatum dari.

Opposita sententia tribuitur Petro Lombardo, qui caritatem non pro virtute creata infusa habuit, sed pro ipso Spiritu Sancto. Si idem praeterea docuit caritatem et « gratiam sanctificantem » esse identica, vel si id, quod ab aliis theologis illi enti creato, de quo in hac thesi sermo est, tribuitur, caritati, id est Spiritui Sancto, tribuit, habetur adversarius asserti nostri¹.

Hoc ens creatum dicimus esse physice permanens, id est non est donum actuale (e. g. actus caritatis), quod moraliter perseverat (simili modo quo post actum peccati homo permanet « peccator »); sed ipsum hoc ens in ordine physico permanet, sive adest operatio iustificati, sive non. Hoc ens est accidens et quidem de genere qualitatis; ita omnes nunc theologi tenent. Affirmant ergo in iustificatione a Deo infundi in animam peccatoris accidens physicum, qualitatem, quae cum hominem peccatorem sanctum faciat, gratia sanctificans vocatur, et cum concipiatur esse ad modum habitus, gratia quoque habitualis dicitur.

Morinus, historice inquirens in varias sententias de effectu absolutionis sacramentalis, dicit de ea sententia, « quae tribuit (absolutioni) gratiae habitualis infusionem omnium est novissima: Vix enim ante annum millesimum ducentesimum de habitibus gratiae coeptum est in Scholis disputari. Ideo antiquissimorum Scholasticorum, nullus nec cum de effectu Contritionis, nec cum de Sacramentorum virtute disputant, habituum infusorum diserte mentionem facit »². « Scholastici disputando tantum assecuti sunt gratiam qua peccator iustificatur habitum esse a Deo animae infusum. Multi doctores contra hos habitus reclamarunt, diuque aequo Marte pugnatum; sed tandem circa annum 1240 deferbuit tota illa disputatio, omnesque Doctores in habituum positionem consenserunt. Interea multi magnique viri quorum aliquos capite 7 referemus, in hunc usque diem contenderunt, licet reapse iustificatio impii per habitum infusum fieret, sine illo tamen fieri posse per actus a voluntate cum auxilio Spiritus S. sine novo habitu elicitos »³. Deinde cap. 7 ob oculos Lectoris ponit « celeberrimorum Scholasticorum in hac causa sententiam cui tuto acquiscere poterit ». Auctores quos affert sunt: Dominicus Soto, Melchior Cano, Bartholomaeus Medina, Ruardus Tapperus, Ioannes Vincentius, Thomas Stapletonus, Albertus Pighius, Ludovicus Molina, Gabriel Vázquez, qui saltem affirmant, rem non esse ab Ecclesia definitam.

Verum est, s. Scripturam de qualitatibus vel habitibus infusis explicite non loqui, neque ss. Patres illos terminos adhibere cum de iustificatione loquuntur. Scholastici vero ad hanc quoque materiam explicandam conceptus philosophicos applicaverunt, id quod tempore Patrum in aliis doctrinis iam factum erat (cf. tract. de Trinitate, de Verbo Incarnato). Ita tamen ipsa doctrina non mutatur, sed eadem doctrina alio modo exhibetur. De facto brevi tempore Scholastici in hoc convenerunt, quod in iustificatione adultis gratia et virtutes quoad habitum infunduntur. Adhuc tamen disputarunt, utrum idem dicendum sit etiam de iustificatione infantium. Postquam autem concilium viennense sententiam affirmativam tamquam probabiliorem elegit, videtur etiam haec disputatio cessasse⁴

Quousque autem a concilio tridentino in hac re aliquid definitum sit, disputatur. Ex ipsa historia concilii videretur dicendum, concilium intellexisse ens creatum physice permanens⁵; proinde dicenda esset thesis de fide definita. Tamen plures theologi vel negant definitionem vel de ea dubitant; sed saltem thesis dicenda est theologice certa. Ita autem non affirmatur eadem certitudine constare donum illud creatum physice permanens esse praecise « qualitatem » vel « habitum ».

Doc. ECCLESIAE

INNOCENTIUS III., ep. « Maiores » refert, non decidendo, duas sententias de effectu baptismi infantium, alteram, quae dicit culpam quidem remitti, non autem gratiam conferri, alteram quae utrumque affirmat⁶. Supponitur in adultis et culpam remitti et gratiam infundi, cum hoc ab aliquibus praecise ob hanc rationem parvulis negabatur, quia huic infusioni non consentirent.

CONC. VIENNENSE: « Verum quia quantum ad effectum baptismi in parvulis, reperiuntur doctores quidam theologi opiniones contrarias habuisse... Nos autem attendentes generalem efficaciam mortis Christi, quae per baptisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit, tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem, et dictis Sanctorum et doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante Concilio duximus eligendam »⁷. Hic quoque aperte supponitur adultis gratiam infundi, cum inducatur ratio: efficacia mortis Christi pariter omnibus baptizatis (adultis et infantibus) per baptismum applicatur.

CONC. TRID. 1) Ens creatum: Sess. 6 cap. 7: « vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem »⁸. Can. 11: « Si quis dixerit, homines iustificari... exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum Sanctum diffundatur atque illis inhaereat... A. S. »⁹. Ergo aliquid distinctum ab ipso Spiritu Sancto. 2) Ens physice permanens: Hoc habetur ex historia concilii et usu termini inhaerere, ut in concilio intellegebatur (cap. 7 et can. 11)¹⁰.

Pius V damnavit prop. 42 Baii: « Iustitia ... non (consistit) in gratia aliqua animae infusa... »¹¹.

S. SCRIPTURA

1. Ens physice permanens. Ex iis quae hucusque ex s. Scriptura allata sunt, patet homines in iustificatione regenerari, iis communicari novam vitam, novam naturam, unde sint filii Dei, eos esse novam creaturam; atqui haec omnia non possunt significare mere novam habitudinem moralem, neque solum actum physicum transeuntem, sed principium physicum permanens in ipso homine iusto.

2. Ens creatum. Haec nova natura non est ipse Spiritus Sanctus. Nam s. Paulus eam ut effectum Spiritus Sancti vocat spiritum (πνεῦμα), eamque distinguit ab ipso Spiritu Sancto, Rom. 8, 16¹². Huc quoque referri potest Eph 1, 13: « in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto »; Eph 4, 30: « Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis ».

PATRES

S. IRENAEUS: « Et rursus qui infructuosi sunt a iustitia et velut sentibus obvoluti homines, si diligentiam percipiant, et velut insertionem accipientes verbum Dei, in pristinam veniunt hominis naturam, eam quae secundum imaginem et similitudinem facta est Dei. Sed quemadmodum oleaster inserta substantiam quidem ligni non amittit, qualitatem autem fructus immutat et aliud percipit vocabulum, iam non oleaster, sed fructifera oliva exsistens edicitur: sic et homo per fidem insertus et assumens Spiritum Dei, substantiam quidem carnis non amittit, qualitatem autem fructus operum immutat et aliud accipit vocabulum, significans eam quae in melius est transmutationem; iam non caro et sanguis, sed homo spiritualis exsistens dicitur »¹³. ORIGENES: « Sed et cum de Spiritu Sancto multi sancti participant, non utique corpus aliquid intellegi potest Spiritus Sanctus, quod divisum in partes corporales percipiat unusquisque sanctorum, sed virtus profecto sanctificans est; cuius participium habere dicuntur omnes, qui per eius gratiam sanctificari meruerunt »¹⁴. S. CYPRIANUS: « Eme tibi albam vestem, ut, qui secundum Adam nudus fueras et horrebas ante deformis, indumento Christi candido vestiaris »¹⁵. S. AMBROSIUS: « Signati ergo Spiritu a Deo sumus. Sicut enim in Christo morimur, ut renascamur, ita etiam Spiritu signamur ut splendorem atque imaginem eius et gratiam tenere possimus; quod est utique spiritale signaculum. Nam etsi specie signemur in corpore, veritate tamen in corde signamur, ut Spiritus Sanctus exprimat in nobis imaginis caelestis effigiem »¹⁶. « Utrum igitur secundum corpus, an secundum animam iustificatio tibi conferri videatur, quaeso, respondeas. Sed dubitare non potes, cum iustitia, unde iustificatio derivata est, mentis utique non corporis sit. Pictus es ergo, o homo, pictus a Domino Deo tuo. Bonum habes artificem atque pictorem. Noli bonam delere picturam, non fuco sed veritate fulgentem, non cera expressa sed gratia »¹⁷. S. AUGUSTINUS: « Iustitia Dei manifestata est; non dixit: iustitia hominis, vel iustitia propriae voluntatis; sed: iustitia Dei, non qua Deus iustus est, sed qua induit hominem, cum iustificat impium »¹⁸. « Nec moveat quod naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu Dei, non fide, non gratia. Hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem Dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis »¹⁹. S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Condemnatum est igitur peccatum, mortificatum primum in Christo, mortificandum et in nobis, quando illum in propriis animabus recipimus per fidem et communicationem Spiritus, qui nos ad formam Christi perficit, per sanctificationis videlicet qualitatem. Spiritus enim salvatoris nostri Christi est quasi forma eius, divinam figurationem in nobis imprimens quodammodo per seipsum »²⁰. « Si Spiritu Sancto sigillati ad Deum reformamur, quomodo erit creatum id, per quod nobis divinae substantiae imago imprimitur et increatae naturae signa inhaerent? Non enim, pictoris instar, Spiritus divinam substantiam in nobis depingit, quasi ipse alienus ab ea esset; neque hoc modo ad similitudinem Dei nos ducit; sed ipse, qui Deus est et ex Deo procedit, in cordibus se recipientium, tamquam in cera, sigilli instar, invisibiliter imprimitur, per sui communicationem et similitudinem naturam ad exemplaris pulchritudinem repingens, et Dei imaginem homini restituens »²¹. « Formatur in nobis Christus, inferente nobis Spiritu Sancto divinam aliquam formam per sanctificationem et iustitiam. Ita enim, ita in animabus nostris lucet character substantiae Dei et Patris, reformante nos, ut dixi, Spiritu Sancto per sanctificationem in ipsum »²²

THEOLOGI

Uti iam dictum est theologi in hac re omnino conveniunt quoad factum; disputant de qualificatione thesis, vel etiam de iis quae absolute fieri possent. S. Thomas rem exponit 1, 2 q. 110 a. 1 (Utrum gratia ponat aliquid in anima), et a. 2 (Utrum gratia sit qualitas) et ad utrumque affirmative respondet.

Si quaeritur utrum hoc ens creatum physice permanens, gratia sanctificans, realiter sit distincta ab anima, respondendum est affirmative; et ita quasi omnes theologi, paucissimis exceptis²³. Licet forte necessarium non sit affirmare omnem realem mutationem accidentalem alicuius substantiae exigere accidens realiter a substantia distinctum²⁴, attamen hoc negari nequit, si realis mutatio talis est, quae secum ferat novam maiorem perfectionem. In praesenti autem res non ita est, ac si eadem perfectio antea exsistens solum alio modo se habeat, sed vere nova, maior perfectio accedit, id quod argumenta positiva evincunt. Ergo omnino dicenda est gratia sanctificans realiter distincta ab anima. Opposita sententia inde fortasse explicanda est, quod accidens concipit ad modum substantiae tenuissimae; sed recte s. Thomas: « Sicut dicit Boetius, accidentis esse est inesse; unde omne accidens non dicitur ens, quasi ipsum esse habeat, sed quia eo aliquid est; unde et magis dicitur esse entis, quam ens, ut dicitur in 7. Metaph ». Et in iis quae sequuntur tangit quaestionem quomodo gratia oriatur: « et quia eius est fieri vel corrumpi cuius est esse, ideo, proprie loquendo, nullum accidens neque fit neque corrumpitur; sed dicitur fieri vel corrumpi, secundum quod subiectum incipit vel desinit esse in actu secundum illud accidens: et secundum hoc etiam gratia dicitur creari ex eo, quod homines secundum ipsam creantur, id est in novo esse constituuntur ex nihilo, id est non ex meritis, secundum illud ad Ephes 2.: Creati in Christo Iesu in operibus bonis »²⁵. Et alio loco: « Gratia, cum non sit forma subsistens, nec esse nec fieri ei proprie per se competit: unde non proprie creatur per modum illum quo substantiae per se subsistentes creantur. Infusio tamen gratiae accedit ad rationem creationis in quantum gratia non habet causam in subiecto, nec efficientem, nec talem materialem in qua sit hoc modo in potentia, quod per agens naturale educi possit in actum, sicut est de aliis formis naturalibus »²⁶.

Obiectiones contra thesim vide apud Beraza nr. 730 ss.; et 743 s., quae tamen facile solvuntur attendendo 1) nos non negare etiam Spiritum Sanctum dari; 2) non quaeri, quid absolute sit possibile, vel quid Deus fortasse facere potuisset, sed quid in praesenti ordine de facto sit.