De gratia Redemptoris

Sed iam paucis annis post concilium Tridentinum, Apostolica Sedes iterum errores in materia gratiae damnare debuit Bulla « Ex omnibus afflictionibus », 1 Oct. 1567, qua damnantur errores Michaelis de Bay (1513-1589), professoris Lovaniensis¹

Secundum Iansen error principalis Baii in eo est, quod non recte distinguit inter naturale et supernaturale; quoad statum primitivum est optimismus, consequenter quoad statum naturae lapsae pessimismus²

« Immortalitas primi hominis non erat gratiae beneficium, sed naturalis conditio » (prop. 78); « Humanae naturae sublimatio et exaltatio in consortium divinae naturae debita fuit integritati primae conditionis, et proinde naturalis dicenda est, et non supernaturalis » (prop. 21). Attamen non ea est Baianorum sententia, quod illa dona primae creationis fuerint proprietates naturales hominis, quae ex principiis internis constitutivis ipsius naturae emanarint; sed natura humana dona illa exigebat: naturalis destinatio ad vitam moralem et religiosam, ad perfectam unionem cum Deo, postulabat illa dona. Negabat ergo Baianismus possibilitatem status naturae purae; bonum honestum mere naturale, religio mere naturalis in doctrina Baii locum non habent³.

Post peccatum Adae homo plane incapax est boni moralis (prop. 27, 28, 30, 35, 37, 40). Amor naturalis non habetur (prop. 36). Aut opus est salutare aut peccatum⁴. Hinc: « Omnia opera infidelium sunt peccata » (prop. 25; cf. prop. 62). « Omnis amor creaturae rationalis aut vitiosa est cupiditas, qua mundus diligitur, quae a Ioanne prohibetur, aut laudabilis illa caritas, qua per Spiritum Sanctum in corde diffusa Deus amatur » (prop. 38); hinc « Cum Pelagio sentiunt, qui textum Apostoli ad Romanos II: Gentes, quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, intelligunt de gentibus fidei gratiam non habentibus » (prop. 22).

Ita de facto moralis libertas voluntatis naturalis negatur; sine gratia homo necessario peccat. Ut actus sit peccatum, non requiritur libertas a necessitate; sola violentia repugnat naturali libertati hominis (prop. 66-68). « Omne quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est » (prop. 35). Ad peccatum non solum libertas indifferentiae non requiritur, sed ne voluntarium quidem esse debet (prop. 46. 47). Etiam indeliberati motus concupiscentiae sunt vera inobedientia (prop. 51, 75); non servatur praeceptum dilectionis Dei (prop. 76).⁵

Ad iustificationem intelligendam necessaria est secundum Baium cognitio caritatis. « De iustificatione disserenti, si bene et utiliter disserere velit, magno studio quaerenda est vera caritatis cognitio, qua Deum diligimus et proximum, quia caritas aut iustitia est, quam adipisci studet is qui iustificatur... aut certe usque adeo iustitiae coniuncta, ut quamvis sine ea possit simulari, non tamen haberi aut acquiri »⁶. « Quemadmodum igitur concupiscentia vel libido, quando in Scripturis sacris animi motum significant, nihil aliud est quam amor mundi seu amor creaturae, qui ad Deum non refertur... sic etiam caritas hoc posteriori modo, nihil aliud est quam amor vel dilectio Dei, quae eadem etiam arbor bona et voluntas bona dicitur... An vero praeter hunc animi motum qui caritas dicitur, alia quaedam habitualis atque accidentalis qualitas in voluntate ponenda sit quae etiam caritas nuncupetur, non magnopere contendendum existimo; quia facile intelligi potest, non tantum animi motum, sed etiam conformem aliquem habitum diffundi posse in cordibus nostris, per Spiritum Sanctum qui datus est nobis: sed an in Scripturis sacris reperiri queat distincta et aperta huius habitus mentio sub nomine caritatis, alia quaestio est, quam nihil opus esse duxi hoc loco discutere, quia actu cognito, facile est in habitus cognitionem venire »⁷

Hic caritatis motus non est ex nobis, sed ex Deo idque valet non solum de dilectione Dei ut beatificatoris, sed etiam ut creatoris⁸. Omnis amor creaturae rationalis est caritas aut vitiosa cupiditas⁹.

Animi motus qui dicitur caritas, potest praecedere remissionem peccatorum. « Cum quaeritur: utrum caritas etiam in iis reperiatur qui nondum consecuti sunt remissionem peccatorum propter longum alterius partis praeiudicium; et quia plerique per caritatem, non nisi habitum quemdam intelligunt, quo homini insensibiliter infuso fiat peccatorum omnium remissio, et qui sine remissione peccatorum infundi non possit, res quaedam absurdissima quaeri putatur; quia apud eiusmodi homines tamquam certum habetur quod primum in quaestionem venire debuit, nempe an in Scripturis sacris, nomine caritatis talis quisquam habitus sit intelligendus, an potius animi motus. Sed qui suprapositam divi Augustini definitionem diligenter attendunt, qua ait: Caritatem voco animi motum ad fruendum Deo propter seipsum et proximo propter Deum; cum aliis testimoniis quibus manifeste testatur, caritatem nihil aliud esse quam bonam voluntatem, qua ad Deum convertimur, de qua ait Apostolus: quod Deus operetur in nobis velle; facile intelligunt, nomine caritatis non tam habitum quam motum quemdam debere intelligi a quo boni esse dicimur, ac proinde non immerito dubitari, utrum caritas in iis tantum reperiatur qui iam consecuti sunt remissionem peccatorum, an etiam in cathecumenis et aliis poenitentibus, qui ante remissionem peccatorum praeveniuntur a Deo multis bonis motibus; nam quod caritas etiam ante remissionem peccatorum in multis inveniatur, sic videtur ostendi »¹⁰.

Caritas non semper tota datur, sed in proficientibus particulatim accrescit. « Patet igitur caritatis initium tunc homini conferri, quando ab infidelitate aut mala voluntate conversus incipit velle bonum, id est, velle facere Dei mandatum, qui prius volebat malum, id est, non Dei sed suum facere placitum, quod nihil aliud quam concupiscere est; atque caritatem tunc recte nuncupari, quando Deo cooperante tantum accipit incrementum, ut et mandata Dei faciat, et cupiditates, quae prius eum in sceleribus detinebant, vincat, sive haec per baptismum aut reconciliationem remissa fuerint, sive non. Quia si quis diligit me, inquit, sermones meos servabit, et qui non diligit me, sermones meos non servat »¹¹.

Libro 2. agit de iustitia. « Rectissime dixit quidam: Iustitia in sese virtutes continet omnes; siquidem ut ait D. Chrysostomus: Nihil aliud est iustitia, quam omnium mandatorum plena custodia, quae sine virtutum omnium praesidio constare non potest. Haec eadem in Scripturis sacris alio nomine etiam caritas seu dilectio nuncupatur, quia qui diligit proximum legem implevit, et plenitudo legis est dilectio. Unde August. de natura et gratia, Caritas inchoata, inquit, inchoata iustitia est: caritas magna, magna iustitia est: caritas provecta, provecta iustitia est: caritas perfecta, perfecta iustitia est; a qua beatum seu iustum illum dicit Psalmista, qui non abiit in consilio impiorum... »¹². Iustitia huius vitae duabus constat partibus, « remissione videlicet peccatorum » et « vitae novitate »¹³. Sed remissio peccatorum non est proprii nominis iustitia, sed reputatur, quia iustitiae proprie dictae ex parte aequivalet apud Deum¹⁴. Unde incrementum et perfectio iustitiae non tam secundum remissionem peccatorum aestimanda est, quam secundum renovationem hominis, qua lex Dei continuo plenius ac plenius observatur¹⁵. « Licet igitur cathecumenus aut poenitens ante remissionem peccatorum aliquid iustitiae habeat... quia tamen non habet remissionem peccatorum, sine qua non consistit huius vitae iustitia, etiamsi proposito et vitae conversatione multos Dei filios superet, nondum potest iustus vocari »¹⁶.

Libro tertio agit de iustificatione. « Cum de iustificatione disseritur, si dialecticorum more illud tantum inquiratur, quid sit iustificatio, et quibus partibus constare debeat plena et integra eius definitio, habita cognitione iustitiae, de qua iam diximus, res brevis ac facilis inquiritur. Quia nihil aliud est iustificatio, quam continua quaedam et indesinens ad iustitiam progressio. Iustitia vero est mandatorum omnium vera custodia, aut in operatione virtutum, sicut in Christo fuit, aut remissione peccatorum, sicuti in omnibus nobis quamdiu in hac vita sumus magna ex parte reperitur. Nam, ut ait Augustinus: Christus hinc etiam legem adimplevit, quod per carnis suae sacrificium sacerdos effectus, impetrat nobis indulgentiam peccatorum. Igitur nihil aliud est iustificatio, quam continua quaedam progressio tam in operatione virtutum, quam in remissione peccatorum »¹⁷.

De merito dicit: « Quicquid ad humani generis reparationem pertinet, id non nostris meritis proprie, neque iusto Dei iudicio tribuendum est, quia alioqui saltem ex parte essemus nostri redemptores, sed tantum proposito gratiae Dei, per redemptionem quae facta est in sanguine Christi. Et ideo fides, oratio, poenitentia, remissio peccatorum, abolitio poenae temporalis quae peccatis per sacramentum poenitentiae remissis quandoque relinquitur, conversatio sancta et perseverantia usque in finem vitae huius temporalis, imo et ipsa corporis resurrectio, proprie non nisi Christi meritis ascribenda sunt. Quia licet ad remissionem peccatorum, abolitionem poenae post sacramentum poenitentiae restantis, mortificationem concupiscentiae et perseverantiam in obedientia mandatorum Dei, iuxta promissiones Christi ex parte nostra requirantur fides, poenitentia, oratio, satisfactio et similia; attamen haec per se nullo modo sufficiunt, ut iusto Dei iudicio iam dicta Dei dona consequamur, nisi illis suffragetur pretium sanguinis Christi, sine cuius merito nulla omnino fit hominis reparatio. Si enim per se sufficerent, tunc his acceptis ad cetera consequenda non esset passio Christi necessaria. Ceterum quod pie et iuste in hac vita mortali usque in finem conversati vitam consequuntur aeternam, id non proposito gratiae Dei, sed ordinationi naturali statim initio creationis humani generis constitutae, et iusto Dei iudicio deputandum est, sicut supra satis diximus. Nec in hac retributione bonorum ad Christi meritum aspicitur, sed tantum ad primaevam institutionem generis humani, in qua lege naturali constitutum est, ut iusto Dei iudicio obedientiae mandatorum vita, sicut inobedientiae mors aeterna redderetur. Licet igitur universa generis humani reparatio solis Christi meritis tribuenda sit, ne si qua eius pars alterius cuiuspiam meritis proprie tribuatur, is saltem ex parte redemptor esse statuatur; attamen quod operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus, vita reddatur aeterna, id non Christi meritis, sed naturali institutioni hominis ascribendum est, ut diximus. Quod vero ad Timot. scribit Apostolus: Liberavit me Dominus ab omni opere malo, et salvum faciet in regnum suum caeleste: non sic accipiendum est, quasi utrumque Christi meritis ascribi debeat, nempe quod Apostolus ab omni opere malo liberatus sit, et quod pro fide servata coronam gloriae sit consecutus: sed tantum quod haec duo ex Christi meritis adeptus sit, videlicet quod in praeteritis tentationibus sit ab omni opere malo custoditus, et quod usque in finem vitae temporalis in obedientia mandatorum Dei perseveraverit ut salvus esse possit; qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Unde Apostolus volens ostendere quomodo in hac mortali vita ex Christi meritis salvi facti sumus: Spe, inquit, salvi facti sumus; quando videlicet peccatorum remissionem accepimus, et Dei mandatis obedimus. Quod igitur in hac vita iusti, pii et apti regno caelorum, seu spe salvi efficimur, non nisi proposito gratiae Dei deputandum est, qua restauratur quod per peccatum in nobis perierat: sed quod iustitiae et pietatis merito regnum caeleste consequimur, iusto iudicio Dei »¹⁸.

Deinde discutit et reicit sententiam eorum, « qui meritum non ex operis integritate, sed ex operantis dignitate metiendum existiment; adeo ut si quis imaginetur angelum aut hominem sic naturaliter conditum, ut sine inhabitatione ac directione Spiritus sancti totam Dei legem illibate servaret, iuxta horum sententiam nullum omnino vitae aeternae meritum haberet, donec per inhabitantem Spiritum Sanctum supra naturae suae conditionem sublimatus, et in Dei filium adoptatus, divinae naturae consortium accepisset »¹⁹. Et in fine huius capitis dicit: « Quapropter eorum sententia, qui in bonis operibus totam meriti rationem ex eo metiuntur, quod sint obedientia mandatorum Dei, his rationibus ostendi posse videtur ». Et sic ostendit cap. 2, quod sicut opus malum ex natura sua est mortis aeternae meritum: sic bonum opus ex natura sua est vitae aeternae meritum; cap. 3, quod natura humana, etiam Spiritu Sancto destituta, si Dei mandata illibate servaret, esset de praemio secura; cap. 4, quod Pelagii sententia sit, opera bona citra gratiam adoptionis facta non esse regni caelestis merita²⁰.