De gratia Redemptoris

Hac thesi quaeritur, quid valeant in ordine morali vires naturales hominis post peccatum originale. Secundum doctrinam novatorum saeculi 16 natura humana per peccatum intrinsecus corrupta est et non iam habet libertatem ad actus bonos; similiter in doctrina Baii et Iansenii homo lapsus sine gratia non potest nisi peccare. De his erroribus magna ex parte iam actum est thesi antecedente. Sed inter theologos catholicos Augustinenses¹ affirmant sine auxilio gratiae omnem actum moralem hominis lapsi, licet ex obiecto et fine proximo possit esse bonus, tamen spectato fine ultimo non esse bonum, sed semper vitiari, saltem per malum amorem suiipsius, per philautiam; in forma magis restricta, qualem Berti proponit, conceditur speculative quidem possibilem esse actum bonum, non autem practice. Haec tamen sententia non videtur admittenda.

« Actus naturaliter honesti »: Cum actus moraliter indifferentes in individuo non habeantur, actus liberi hominis sunt aut moraliter boni aut mali; boni actus per se possunt esse vel supernaturaliter boni, id est actus salutares, vel mere naturaliter boni, id est actus honesti, quibus deest perfectio actibus salutaribus propria; de his actibus in thesi est sermo. Sunt ergo actus naturales, qui naturali normae morum conformes sunt. Thesis non dicit omnes huiusmodi actus poni posse sine auxilio gratiae, sed solum esse tales qui poni possint.

« Viribus naturalibus, sine auxilio gratiae »: Etiam in statu naturae lapsae vires physicae et morales adsunt, ut illi actus poni possint, sive: isti actus non excedunt vires physicas et morales hominis lapsi. Non ergo requiritur auxilium indebitum gratiae, quo physicae vel morales vires hominis lapsi augeantur.

« Potest »: Agitur solum de potentia, non de quaestione utrum de facto tales actus inveniantur, an Deus semper gratia sua hominem adiuvet, quamvis hoc auxilium non sit necessarium.

Thesis statuitur ut moraliter certa².

Doc. Ecclesiae

S. Pius V, prop. Baii 37: « Cum Pelagio sentit, qui boni aliquid naturalis, hoc est, quod ex naturae solis viribus ortum ducit, agnoscit »³.

Clemens XI, err. Paschasii Quesnel 2: « Iesu Christi gratia, principium efficax boni cuiuscumque generis, necessaria est ad omne opus bonum: absque illa non solum nihil fit, sed nec fieri potest »⁴. Error 39: « Voluntas, quam gratia non praevenit, nihil habet luminis nisi ad aberrandum, ardoris nisi ad se praecipitandum, virium nisi ad se vulnerandum, est capax omnis mali et incapax ad omne bonum »⁵.

Patres

S. Augustinus: « Verumtamen quia non usque adeo in anima humana imago Dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint, unde merito dici possit etiam in ipsa impietate vitae suae facere aliqua legis vel sapere; si hoc est quod dictum est, quia Gentes quae legem non habent, hoc est, legem Dei, naturaliter quae legis sunt faciunt, et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex, et scriptum opus legis habent in cordibus suis, id est, non omni modo deletum est, quod ibi per imaginem Dei, cum crearentur impressum est: etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a Vetere Testamento Novum, eo quod per Novum scribitur lex Dei in corde fidelium, quae per Vetus in tabulis scripta est. Hoc enim illic scribitur per renovationem, quod non omni modo deletum est per vetustatem. Nam sicut ipsa imago Dei renovatur in mente credentium per Testamentum Novum, quam non penitus impietas aboleverat; nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest: ita etiam ibi lex Dei non ex omni parte deleta per iniustitiam, profecto scribitur renovata per gratiam. Nec istam inscriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solum praevaricationem.

Nam et ipsi homines erant, et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima rationalis et sentit et facit: sed pietas quae in aliam vitam transfert beatam et aeternam, legem habet immaculatam, convertentem animas⁶, ut ex illo lumine renoventur, fiatque in eis, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine⁷. Unde aversi obsolescere meruerunt: renovari autem nisi gratia christiana, hoc est, nisi Mediatoris intercessione non possunt. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. A cuius gratia si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundum illum modum de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt; quid eis proderunt excusantes cogitationes, in die qua iudicabit Deus occulta hominum⁸, nisi forte ut mitius puniantur? Sicut enim non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non ducitur: sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet hominis pessimi invenitur »⁹.

Agnoscit ergo s. Augustinus in gentibus opera honesta, quae sine gratia Christi facta sunt, et quae proinde non conferunt ad salutem; non solum potentiam, sed ipsum etiam factum talium actuum admittit. Eadem doctrina invenitur in textibus in antecedente thesi¹⁰ citatis; cf. De peccatorum meritis et remissione, lib. 1 cap. 22 nr. 31¹¹.

S. FULGENTIUS: « Illa quae lex factorum est, quae hominem iustificare non potest, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Iudaeorum, quae tamen sine fide Christi nullatenus iustificat sectatores suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos »¹².

RATIO

Augustinenses concedunt potentiam ad actus, quatenus ex obiecto et fine proximo honesti sunt, idque videtur evidens; nam illi actus, utpote naturales, non excedunt physicas vires naturales; praeterea aliqui ex illis adeo faciles sunt, ut potentia quoque moralis ad illos ponendos negari nequeat. « Sane multis hominibus facilius est parentibus debitum amorem exhibere, vera loqui, indigenti ex misericordia eleemosynam dare quam contrarios malos actus ponere »¹³. Sed ipsa quoque ordinatio in ultimum finem quae in actu honesto requiritur adesse potest. Illa enim ordinatio iam sufficit, quae in eo est, quod homo agendo sequatur dictamen conscientiae¹⁴.

Porro negari non potest, naturaliter possibilem esse explicitam quoque ordinationem in Deum finem ultimum. Nam sola naturali ratione homo Deum finem suum ultimum cognoscere potest ita, ut in homine oriatur obligatio Deum colendi, in eum tendendi; nulla autem apparet ratio negandi potentiam, consequenter ad hanc cognitionem actum in se honestum ordinandi in hunc finem ita ut dicendum sit omnes homines moraliter adeo esse corruptos, ut in actu per se honesto necessario avertere se debeant a Deo fine ultimo, eumque actum superbia vel malo amore sui vel alia ratione vitiare. Imago enim Dei non plane detrita est in homine.

Obiectiones

1. Afferuntur textus ss. Patrum, maxime s. Augustini et discipulorum eius quibus dicitur arbitrium solum ad peccandum valere. E. gr. s. Augustinus: « Neque liberum arbitrium quidquam nisi ad peccandum valet, si lateat veritatis via; et cum id quod agendum et quo nitendum est, coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene vivitur. Ut autem diligatur, caritas Dei diffunditur in cordibus nostris, non per liberum arbitrium, quod surgit ex nobis, sed per Spiritum sanctum, qui datus est nobis »¹⁵.

Resp. Textus ex parte eo sensu intelligendi sunt, sicuti doctrina, quae dicit omnia quae infideles faciunt esse peccata¹⁶. Interdum vero talibus verbis enuntiatur hominem nisi gratia adiutus sit, certo pervenire ad peccatum¹⁷.

2. Concilium arausicanum, can. 22: « De his, quae hominum propria sunt. Nemo habet de suo nisi mendacium et peccatum. Si quid autem habet homo veritatis atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati non deficiamus in via »¹⁸.

Resp. Canon est sententia 323 ex illis, quas Prosper ex operibus s. Augustini delibavit¹⁹; invenitur in tractatu 5 in Ioannis evangelium: « Sicut Dominus voluit, ad diem promissionis nostrae pervenimus; praestabit etiam hoc, ut ad ipsius promissionis redditionem pervenire possimus. Tunc enim ea quae dicimus, et nobis et vobis si utilia sunt, ab ipso sunt; quae autem ab homine sunt, mendacia sunt; sicut ipse dixit Dominus noster Iesus Christus: Qui loquitur mendacium, de suo loquitur²⁰. Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum. Si quid autem homo habet veritatis atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati, et in hac peregrinatione interim consolati, ne deficiamus in via, venire ad eius requiem satietatemque possimus. Si ergo qui loquitur mendacium, de suo loquitur, qui loquitur veritatem, de Deo loquitur. Verax Ioannes, veritas Christus; verax Ioannes, sed omnis verax a veritate verax est: si ergo verax est Ioannes, et verax esse homo non potest, nisi a veritate; a quo erat verax, nisi ab eo qui dixit: Ego sum veritas? »²¹

De sensu canonis 22 inter catholicos disputatur²². Ernst eum vult intelligere secundum suam explicationem doctrinae s. Augustini omnia opera infidelium esse peccata²³. — Scheeben censet, sermonem non esse speciatim de homine in statu naturae lapsae, sed de homine in genere, et sensum esse: si homo de suo agit, id est secundum proprium iudicium et propriam voluntatem, et non secundum iudicium et voluntatem Dei, peccat; nam non est veritas neque bonitas, nisi dependenter et sub influxu fontis omnis veritatis et bonitatis, Dei. Hinc etiam canon 23: « De voluntate Dei et hominis. Suam voluntatem homines faciunt, non Dei, quando id agunt, quod Deo displicet; quando autem id faciunt, quod volunt, ut divinae serviant voluntati, quamvis volentes agant quod agunt, illius tamen voluntas est, a quo et praeparatur et iubetur quod volunt »²⁴. — De Blic interpretatur: Id quod homo ut proprium habet, est solum peccatum; iustitia ipsi venit ex gratia²⁵.

De sententia P. Vázquez. Verum est in hac sententia, sine gratia congrua nullum fieri actum honestum; praeterea, sicut omnia quae in mundo sunt et accidunt, ita quoque sub providentia divina esse, si homo cogitationem congruam prae incongrua habet; porro cogitationem congruam maius bonum et maius beneficium esse, quam cogitationem non congruam. Et haec omnia ut patet a theologis conceduntur.

Sed quaeri potest utrum haec iam sufficiant ad hoc, ut omnis cogitatio congrua vere sit gratia, donum indebitum, immo gratia, quam Christus in cruce nobis promeruit. Hoc generatim a theologis negatur, et iure quidem, si sermo est de cogitatione congrua, quae secundum communem cursum naturae oritur, id est de tali, quae non speciali interventu divino adducitur; si enim hoc obtineret, haberetur donum secundum modum supernaturale.

Multae autem cogitationes congruae in hominibus inveniuntur secundum communem omnino cursum naturae; plura enim sunt honesta, quae naturaliter homini adeo placent, ut ea facere quoque velit. Ita non videtur speciale et indebitum beneficium esse, si filii cognoscant parentes esse diligendos, et quod hoc tantum iis placeat, ut etiam de facto eos ament. Videretur monstrum esse homo, cui secundum communem cursum naturae nullum bonum honestum placeret; multo minus tale quid affirmari potest de toto genere humano. Pertinet ad providentiam naturaliter debitam, ut homini veniant cogitationes congruae et non solum incongruae. Ita ergo cogitatio congrua est aliquid quod perfecte intra ordinem mere naturalem continetur, tum quoad substantiam, tum quoad modum quo oritur. Haec autem cogitatio congrua debita est non solum generi humano, sed etiam aliqua ratione singulis individuis.

Ex eo vero, quod a Deo petere possumus cogitationes congruas et pro illis ei gratias agere, non sequitur, ut sint gratiae sensu proprio; non enim omnia quae a Deo peti et pro quibus gratiae agi possunt, habent rationem gratiae sensu proprio. Ita potest quis petere sanitatem et alia bona physica, quae tamen propterea non debent esse gratia.

Verum est omnia in praesenti ordine providentiae aliqua ratione ordinari tandem aliquando ad finem supernaturalem, id quod etiam valet de cogitatione congrua. Sed sicuti propterea non omnia beneficia Dei sunt gratia, quae ex meritis Christi datur, ita neque cogitatio congrua.

Quae dicta sunt valent de cogitatione congrua sensu illo universali uti doctrinam suam statuit Vázquez; his tamen non affirmatur cogitationem congruam numquam dari aut dari posse propter merita Christi; hoc concedi potest, ut Suárez dicit, si illa cogitatio congrua aliquomodo ad vitam aeternam conducit, sive per se, sive per accidens, removendo prohibens, e. gr. impediendo peccatum²⁶.

De sententia P. Ripalda²⁷. In suo opere « De ente supernaturali »²⁸ ita statuit: « Quotiescumque homo agit quod sibi datum est, ut actum virtutis naturalem efficiat, iam adesse antecedenter Deum auxilio intrinsece supernaturali gratiae, ut vel eum actum intrinsece naturalem, extrinsece supernaturalem ac subinde salutarem edat, vel simul cum actu intrinsece naturali etiam alium eiusdem virtutis intrinsece supernaturalem eliciat circa idem obiectum formale, quod utrique actui naturali ac supernaturali commune est: atque ita nullus sit conatus moraliter bonus naturae, quem aliqua gratia supernaturalis non praeveniat ». « In mea sententia absolute verum est, ad quodlibet bonum opus morale, sive ad quemlibet virtutis moralis actum necessarium esse per se naturae rationali elevatae auxilium theologicum gratiae, de quo Concilia ac Patres Ecclesiae adversus gratiae hostes disseruerunt »²⁹.

Palmieri de hac sententia iudicat: « Nobis sententia Ripalda accepta secundum amplissimam suam universalitatem nequit persuaderi... Si tamen ad solos fideles coarctetur: cum nulla argumenta obstent et pro hac hypothesi maxime valeant rationes Ripalda, eam censemus veram esse. Nec praeterea negamus auxilia naturalia gratuita gentibus semper praesto esse, quae sint extrinsece supernaturalia ex merito Christi data »³⁰. Pesch³¹ censet: « Facilius haec sententia admitti potest, si restringitur ad solos fideles, quam si extenditur etiam ad infideles; quia secus difficulter explicatur, cur nullus homo adultus sine fide proprie dicta iustificari possit ».