De gratia Redemptoris

De divisione in gratiam elevantem et sanantem saepe iam sermo erat; nunc autem agitur de divisione, quae cum iis cohaeret, quae in hac parte de natura gratiae actualis dicta sunt.

Gratia excitans (vocans) et adiuvans: Deus in intellectu humano supernaturalem cognitionem, in voluntate supernaturalem inclinationem in aliquod bonum operatur: actus indeliberati, gratia actualis¹. Sic homo a Deo ad actum salutarem ponendum excitatur, vocatur. Supponamus hominem ita excitatum de facto procedere ad actum salutarem. Principium creatum huius actus est facultas gratia actuali elevata², quae operatur, ut patet, Deo concurrente secundum naturam principii agentis³. Ita gratia actualis primo hominem ad bonum opus excitavit, et praeterea de facto principium erat actus salutaris; hinc iure dicitur eam in ponendo actu salutari hominem adiuvisse⁴. Inquantum excitat, gratia actualis actum salutarem antecedit eumque non includit, immo potest sine illo esse; inquantum autem actus salutaris ex ea de facto procedit, ipsum quidem actum salutarem tamquam principium eius antecedit, sed positionem eius connotat. Excitans potest esse sine consensu voluntatis; adiuvans eum includit.

Haec divisio gratiae adhibetur in Concilio Tridentino, cap. 5: Exordium iustificationis sumendum est a Dei « vocatione... ut... per eius excitantem atque adiuvantem gratiam... disponantur »⁵. Similiter cap. 6: « Disponuntur autem ad ipsam iustitiam dum excitati divina gratia atque adiuti... »⁶. Conc. vaticanum, sess. 3 cap. 3: « Benignissimus Dominus et errantes gratia sua excitat atque adiuvat »⁷. S. Augustinus: « Quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante atque adiuvante non possumus »⁸. S. Bernardus: Liberi arbitrii nostri « conatus ad bonum et cassi sunt, si a gratia non adiuventur, et nulli, si non excitentur »⁹. Eadem indicantur in s. Scriptura: Apoc 3, 20; cf. Eph 5, 14; Rom 8, 26.

Gratia operans et cooperans. Haec divisio facile intelligi potest et a multis intelligitur realiter identica cum praecedente: gratia operans, quae in nobis sine nobis operatur, quae liberum consensum antecedit, quae hominem ad bonum opus excitat; cooperans, quae cooperatur in producendo actu salutari, quae ergo est adiuvans.

S. AUGUSTINUS: « Ipsam caritatem apostolus Petrus nondum habuit, quando timore Dominum ter negavit. Timor enim non est in caritate, sicut ait Ioannes evangelista in Epistula sua; sed perfecta caritas foras mittit timorem¹⁰. Et tamen quamvis parva et imperfecta, non deerat, quando dicebat Domino: Animam meam pro te ponam¹¹: putabat enim se posse, quod se velle sentiebat. Et quis istam etsi parvam dare coeperat caritatem, nisi ille qui praeparat voluntatem, et cooperando perficit, quod operando incipit? Quoniam ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens. Propter quod ait Apostolus: Certus sum quoniam qui operatur in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu¹². Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur: tamen sine illo vel operante ut velimus, vel cooperante cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. De operante illo ut velimus, dictum est: Deus est enim qui operatur in vobis et velle. De cooperante autem cum iam volumus et volendo facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum »¹³. S. Augustinus videtur ergo intelligere gratiam operantem eam, quae voluntatem nostram antecedit, cooperantem eam, quae cum nostra voluntate cooperatur; et quae praeterea iuvat, ut opus volitum etiam exsecutioni detur.

S. THOMAS hanc divisionem applicat et ad gratiam actualem et ad habitualem: « Gratia dupliciter potest intelligi; uno modo divinum auxilium, quod nos movet ad bene volendum et agendum; alio modo habituale donum nobis divinitus inditum. Utroque autem modo gratia dicta convenienter dividitur per operantem et cooperantem.

Operatio enim alicuius effectus non attribuitur mobili sed moventi; in illo ergo effectu, in quo mens nostra est mota et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur; et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet et movetur, operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae, et secundum hoc dicitur gratia cooperans.

Est autem in nobis duplex actus: primus quidem interior voluntatis, et quantum ad istum actum voluntas se habet ut mota, Deus autem ut movens, et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat; et ideo, secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans. Alius autem actus est exterior, qui cum a voluntate imperetur, ut supra habitum est, consequens est, quod ad hunc actum operatio attribuatur voluntati; et quia etiam ad hunc actum Deus nos adiuvat, et interius confirmando voluntatem, ut ad actum perveniat, et exterius facultatem operandi praebendo, respectu huiusmodi actus dicitur gratia cooperans; unde post praemissa verba subdit Aug.: Ut autem velimus, operatur; cum autem volumus, ut perficiamus, nobis cooperatur. Sic igitur si gratia accipiatur pro gratuita Dei motione, qua movet nos ad bonum meritorium, convenienter dividitur gratia per operantem et cooperantem.

Si vero accipiatur gratia pro habituali dono, sic est duplex gratiae effectus, sicut et cuiuslibet alterius formae, quorum primus est esse, secundus est operatio; sicut caloris operatio est facere calidum et exterior calefactio. Sic igitur habitualis gratia, in quantum animam sanat, vel iustificat, vel gratam Deo facit, dicitur gratia operans; inquantum vero est principium operis meritorii, quod ex libero arbitrio procedit, dicitur cooperans »¹⁴.

S. BELLARMINO: « Dicendum igitur est, gratiam operantem illam esse, quae efficit in homine primum actum deliberatae voluntatis, qualis est conversio, sive ab infidelitate ad fidem, sive a peccatis ceteris ad poenitentiam; gratiam vero cooperantem esse illam, quae efficit consequentes actus voluntatis, quales sunt velle orare, velle quaerere sacerdotem, velle bona opera facere, et alii similes. Quos continuo sequuntur actus externi, ita ut gratia operans nihil sit aliud, nisi auxilium speciale efficax respectu primi actus voluntatis, gratia vero cooperans sit auxilium speciale respectu actuum sequentium »¹⁵.

Alii iterum habent alias explicationes, ita ut in singulis auctoribus bene attendendum sit, quomodo hanc divisionem intelligant.

Gratia praeveniens et subsequens. Concilium tridentinum declarat « ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei per Christum Iesum praeveniente gratia sumendum esse, hoc est ab eius vocatione »¹⁶, ubi gratia praeveniens eadem apparet, quae vocans.

Pro diverso termino, ante quem gratia dicitur praeveniens, haec divisio diverso modo intelligi potest.

S. AUGUSTINUS: « Operamur et nos, sed illo operante cooperamur, quia misericordia eius praevenit nos¹⁷. Praevenit autem ut sanemur, quia et subsequetur, ut et iam sanati vegetemur; praevenit ut vocemur, subsequetur ut glorificemur; praevenit ut pie vivamus, subsequetur ut cum illo semper vivamus, quia sine illo nihil possumus facere »¹⁸. « Si nullus dicere christianus audebit: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, ne apostolo apertissime contradicat, restat ut propterea recte dictum intellegatur: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei¹⁹, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam et adiuvat praeparatam. Praecedit enim bona voluntas hominis multa Dei dona, sed non omnia; quae autem non praecedit ipsa, in iis est et ipsa. Nam utrumque legitur in sanctis eloquiis: et Misericordia eius praeveniet me²⁰ et Misericordia eius subsequetur me²¹. Nolentem praevenit, ut velit; volentem subsequitur, ne frustra velit »²².

S. THOMAS: « Sicut gratia dividitur in operantem et cooperantem secundum diversos effectus, ita etiam in praevenientem et subsequentem, qualitercumque gratia accipiatur. Sunt autem quinque effectus gratiae in nobis: quorum primus est, ut anima sanetur; secundus, ut bonum velit; tertius est, ut bonum, quod vult, efficaciter operetur; quartus est, ut in bono perseveret; quintus est, ut ad gloriam perveniat. Et ideo gratia secundum quod causat in nobis primum effectum, vocatur praeveniens respectu secundi effectus; et prout causat in nobis secundum, vocatur subsequens respectu primi effectus. Et sicut unus effectus est posterior uno effectu et prior alio, ita gratia potest dici praeveniens et subsequens secundum eundem effectum respectu diversorum. Et hoc est quod August. dicit in lib. de natura et gratia: Praevenit, ut sanemur; subsequitur, ut sanati vegetemur; praevenit, ut vocemur; subsequitur ut glorificemur »²³.

Facile et apte omnes tres divisiones reduci possunt ad primam, ita ut eadem intelligatur ex una parte gratia excitans (vocans), operans, praeveniens, et ex altera parte gratia adiuvans, cooperans, subsequens.

Disputatur inter theologos utrum gratia excitans sit realiter distincta a gratia adiuvante. Responsio magna ex parte dependet a sententia quam quis defendit de natura gratiae actualis. Qui eam habent pro ente fluente creato, sive cum sive sine actibus indeliberatis, plerumque realem distinctionem affirmant, quatenus ad actum deliberatum ponendum novum ens creatum fluens exigunt²⁴. Qui cum Molina defendunt elevationem externam et simul tenent actum indeliberatum esse principium physicum actus deliberati, negant esse gratias realiter diversas. Qui cum Suárez externam elevationem defendunt, sed negant actum indeliberatum esse principium physicum actus deliberati, postulant pro actu deliberato ponendo alteram elevationem facultatis externam et proinde dicere possunt gratiam adiuvantem aliquid addere ad excitantem.

Fundamentum in fontibus realis distinctio non habet; potius dici posset fontes magis favere identitati²⁵.