De gratia Redemptoris

Facto verae internae renovationis in iustificatione peccatoris stabilito, iam ulterius illa renovatio describenda est. Affirmamus in iustificatione peccatorem consortem fieri naturae divinae eumque filium Dei adoptivum constitui.

Consortium naturae divinae non illud intelligitur, quod ratione unionis hypostaticae, neque illud quod ratione sumptionis Eucharistiae habetur; quomodo autem positive concipiendum sit, hac thesi nondum explicari potest, sed sequentibus thesibus magis magisque patebit. Unum tamen hoc loco iam monendum est non haberi transformationem in Deum, uti ex damnatis propositionibus Ekardi et Molinos patet. Ekardus, prop. 10: « Nos transformamur totaliter in Deum et convertimur in eum; simili modo sicut in sacramento panis convertitur in corpus Christi: sic ego convertor in eum, quod ipse me operatur suum esse unum, non simile; per viventem Deum verum est, quod ibi nulla est distinctio ». Prop. 11: « Quidquid Pater dedit filio suo unigenito in humana natura, hoc totum dedit mihi: hic nihil excipio, nec unionem nec sanctitatem, sed totum dedit mihi sicut sibi ». Prop. 12: « Quidquid dicit sacra Scriptura de Christo, hoc etiam totum verificatur de omni bono et divino homine ». Prop. 13: « Quidquid proprium est divinae naturae, hoc totum proprium est homini iusto et divino; propter hoc iste homo operatur quidquid Deus operatur, et creavit una cum Deo caelum et terram, et est generator Verbi aeterni, et Deus sine tali homine nesciret quidquam facere »¹. Molinos, prop. 5: « Nihil operando anima se annihilat et ad suum principium redit et ad suam originem, quae est essentia Dei, in qua transformata remanet ac divinizata, et Deus tunc in se ipso remanet; quia tunc non sunt amplius duae res unitae, sed una tantum, et hac ratione Deus vivit et regnat in nobis, et anima se ipsam annihilat in esse operativo »².

Adoptio³ est personae extraneae ad iura filii naturalis (speciatim ad ius hereditatis) assumptio. Persona extranea ea est, quae non est filius naturalis. Cum per se nemini nisi filio naturali ista iura competant, assumptio adoptiva de se dicit aliquid adoptato non debitum, gratuitum. In iustificatione ergo peccatori a Deo gratuito communicatur ius ad hereditatem divinam, ita ut homo ille vere sit filius adoptivus; sed ille filius non in bona Patris defuncti succedit, sed suo tempore cum Patre in his bonis communicabit. Cum in adoptione, quae fit inter homines, adoptans et adoptatus eiusdem iam sint naturae, in adoptione divina Deus adoptans naturam suam communicat⁴. Attamen formaliter non idem dicit « communicare naturam divinam » et « adoptare ». Haberi potest, immo de facto in Christo homine habetur illa communicatio naturae divinae sine adoptione. Ubi autem adoptio divina habetur, ibi quoque natura divina communicatur. Ad quaestionem, utrum possit saltem in alio ordine inveniri adoptio divina sine communicatione naturae divinae, responderi potest, non apparere repugnantiam in eo, quod Deus homini viatori ius ad caelestem hereditatem conferre velit, quin ei iam in hac vita naturam divinam communicet; in altera tamen vita illud conferre debet, sine quo homo non posset intrare in hereditatem, id est, sine quo non posset Deum intuitive videre.

Thesis, quatenus speciale consortium divinae naturae et ipsam adoptionem affirmat, quamvis explicita de hac re definitio ratione sui non habeatur, dicenda est tam clare in s. Scriptura et Traditione doceri, ut sit simpliciter de fide.

Doc. ECCLESIAE

CONC. TRID. ses. 6, cap. 4 describitur iustificatio « translatio ab eo statu, in quo homo nascitur filius primi Adae in statum gratiae et adoptionis filiorum »⁵. Cap. 7: « ut sit heres secundum spem vitae aeternae »⁶. Sess. 5, can. 5: renati « Deo dilecti filii effecti sunt, heredes quidem Dei, coheredes autem Christi »⁷.

Pius V damnavit errorem Baii, 42: « Iustitia qua iustificatur per fidem impius... non (consistit) in gratia aliqua animae infusa, qua adoptatur homo in filium Dei et secundum interiorem hominem renovatur ac divinae naturae consors efficitur... »⁸

S. SCRIPTURA

Filiatio adoptiva: Usus solius vocis « filii » rem per se non evincit; immo ipse terminus « adoptio filiorum » Rom 9, 4 de populo israelitico adhibetur ibique explicandus est sensu theocratico. Sed de individuis adoptio non nisi sensu stricto dicitur; nam haec adoptio secundum s. Paulum includit ius hereditatis cum filio Dei naturali. Rom 8, 12-18: Christiani acceperunt « spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater) » (v. 15). Huius filiationis ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro (v. 16).

« Si autem filii, et heredes: heredes quidem Dei, coheredes autem Christi » (v. 17). Condicio autem actu acquirendi hanc hereditatem est: « si tamen compatimur (cum Christo), ut et conglorificemur (cum Christo) » (v. 17). Ad hanc conglorificationem speciali modo pertinet gloria corporis in resurrectione communicanda. Revelatio filiorum Dei adhuc exspectatur; ita et ipsi filii Dei adhuc exspectant id quod ad perfectum huius filiationis effectum pertinet, glorificationem corporis. Eo sensu Apostolus dicit: « Et nos ipsi primitias spiritus habentes: et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri » (v. 23). — Simili modo eandem doctrinam exponit Gal 4, 4-7: « At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater. Itaque iam non est servus, sed filius: quod si filius, et heres per Deum ». Cf. Eph 1, 5.

Generatio: Hi filii ex Deo generantur, nascuntur. Io 1, 12. 13: « dedit eis potestatem filios Dei fieri, his... qui ex Deo nati sunt ». Hoc s. Ioannes in prima sua epistula pluries repetit: 1 Io 2, 29; 3, 9; 4, 7; 5, 1. 18. Similiter 1 Petr 1, 3. 23; Iac 1, 18; baptismus est lavacrum regenerationis Tit 3, 5; cf. Io 3, 5. Idem continetur in usu vocis τέκνα θεοῦ, tum apud s. Ioannem (Io 1, 12; 1 Io 3, 1. 2; 5, 2), tum apud s. Paulum (Rom 8, 16. 17. 21; 9, 8; Eph 5, 1). Sic Christus est primogenitus in multis fratribus (Rom 8, 29). Ergo cum Deus homines filios suos facit, non solum iura quaedam eis confert, sed filios quos adoptat, generat, id est vitam novam iis communicat, speciali aliqua ratione naturam suam iis confert (nam hoc est generare), ita ut vitam iam divinam agant.

Consortium naturae divinae: Haec communicatio naturae divinae explicite docetur 2 Petr 1, 4: « per quem maxima, et pretiosa nobis promissa donavit: ut per haec efficiamini divinae consortes naturae ». Haec, si considerantur cum reliqua doctrina Novi Testamenti facile intelliguntur de communicatione naturae divinae iam his in terris viatoribus facta (non de aliqua adhuc futura), eaque physica et reali, non solum morali eo sensu, ut per actus bonos Deo conformes evadamus. Et ipse quoque textus in se hanc explicationem non solum admittit, sed omnino eam innuit et suadet.

PATRES

Filiatio adoptiva⁹: CLEMENS ALEXANDRINUS: « Baptizati illuminamur: illuminati in filios adoptamur; adoptati perficimur; perfecti immortales reddimur: Ego, inquit, dixi, dii estis et filii Excelsi omnes »¹⁰. S. ATHANASIUS: « Haec est Dei benignitas, quod, quorum effector est, horum etiam pater gratia, postea fiat, quod tunc contingit cum creati homines, ut ait Apostolus, Spiritum Filii eius clamantem: Abba, Pater in suis cordibus suscipiunt. Hi porro sunt qui, suscepto Verbo, potestatem ab eo accepere filios Dei fieri. Nec enim alio modo filii possunt fieri, cum ex natura sua sint creati, nisi Spiritum eius qui naturalis et verus est Filius acceperint. Quod ut fieret, Verbum caro factum est, ut hominem ad divinitatem recipiendam idoneum redderet »¹¹.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Si et tu habeas sinceram pietatem, descendit et in te Spiritus Sanctus, et vox paterna tibi desuper resonat: non, hic est Filius meus, sed: hic nunc factus est filius meus. Illi enim soli convenit est, quoniam in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; illi convenit est, quia semper est Filius Dei, tibi autem nunc factus est, quoniam non per naturam habes sed per adoptionem appellationem filii accipis »¹². S. BASILIUS: « Per Spiritum Sanctum datur in paradisum restitutio, ad regnum caelorum ascensus, in adoptionem filiorum reditus »¹³. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Filius, et genuinus Filius Dei sine principio exsistentis se filium David audire passus est, ut te faceret Dei filium; passus est se patrem habere servum, ut tibi servo patrem faceret Dominum. Viden statim a principio quaenam sint evangelia? Quodsi de tuis dubitas, ab iis, quae ad ipsum spectant, haec ut credas inducaris. Longe enim difficilius est, quantum ad humanum intellectum pertinet, Deum hominem fieri, quam hominem Dei filium esse. Cum igitur audis Filium Dei filium esse Davidis et Abrahae, dubitare iam desine te, filium Adae, filium Dei futurum esse. Neque enim frustra et incassum se ipsum ita humiliasset, nisi nos exaltaturus esset. Natus est enim secundum carnem, ut tu nascereris secundum spiritum; natus est ex muliere, ut tu desineres esse filius mulieris »¹⁴

S. AMBROSIUS: « Numquid sic diligi possunt a Deo homines quemadmodum Filius, in quo complacuit Pater? Ille per se complacet, nos per ipsum; in quibus enim Deus Filium suum ad imaginem suam cernit, eos per Filium adsciscit in gratiam filiorum, ut, quemadmodum per imaginem ad imaginem sumus, sic per generationem Filii in adoptionem vocemur. Alius igitur naturae amor sempiternus, alius gratiae »¹⁵

S. AUGUSTINUS: « Haec est gratia novi testamenti, quod in vetere latuit, nec tamen figuris obumbrantibus prophetari praenuntiarique cessavit, ut intelligat anima Deum suum, et gratia eius renascatur illi. Haec quippe nativitas spiritalis est, ideo, non ex sanguinibus, non ex voluntate viri, sed ex Deo. Haec etiam adoptio vocatur. Eramus enim aliquid antequam essemus filii Dei, et accepimus beneficium, ut fieremus, quod non eramus: sicut qui adoptatur, antequam adoptaretur, nondum erat filius eius, a quo adoptatur, iam tamen erat qui adoptaretur. Et ab hac generatione gratiae discernitur ille Filius, qui, cum esset Filius Dei, venit ut fieret filius hominis, donaretque nobis, qui eramus filii hominis, filios Dei fieri »¹⁶. « Unicus natura Dei Filius propter nos misericordia factus est hominis filius, ut nos, natura filii hominis, filii Dei per illum gratia fieremus... Sicut enim per unum hominem peccantem in hoc tam grave malum devenimus; ita per unum hominem eundemque Deum iustificantem ad illud bonum tam sublime veniemus »¹⁷. « Manifestum est ergo, quia homines dixit deos, ex gratia sua deificatos, non de substantia sua natos. Ille enim iustificat, qui per semetipsum, non per alium iustus est; et ille deificat, qui per seipsum, non alterius participatione Deus est. Qui autem iustificat, ipse deificat, quia iustificando filios Dei facit. Dedit enim eis potestatem filios Dei fieri. Si filii Dei facti sumus, et dii facti sumus; sed hoc gratiae est adoptantis, non naturae generantis »¹⁸

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Igitur ascendimus ad supernaturalem dignitatem per Christum; non autem erimus filii Dei sicut ille, absque discrimine, sed per gratiam qua illum imitamur; est enim Filius ex patre exsistens genuinus, nos vero adoptivi ex benignitate, accipientes tamquam gratiam hoc: Ego dixi: dii estis et filii Excelsi omnes. Facta enim et serva creatura vocatur ad supernaturalia solo nutu ac voluntate Patris; Filius vero, Deus et Dominus, non decreto Dei et Patris, nec solum quia voluit, habet unde sit Deus et Filius, sed ex ipsa substantia Patris effulgens, proprium eius substantiae bonum secundum naturam accipit »¹⁹

Consortium naturae divinae. S. ATHANASIUS: « Omnes similiter per Spiritum Dei participes dicimur... Si porro Spiritus communicatione divinae naturae consortes efficimur, nemo certe nisi insanus dixerit Spiritum non Dei, sed creatae esse naturae »²⁰. S. AMBROSIUS: « Quis audeat dicere discretum a Deo Patre et Christo esse Spiritum Sanctum; cum per ipsum ad imaginem et similitudinem Dei esse mereamur, et per ipsum fiat, quemadmodum Petrus apostolus dixit, ut divinae simus consortes naturae »²¹. S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Si (Spiritus) nec Deus est natura, nec ex Deo proprius eius Spiritus et ideo substantialiter in eo exsistens, sed ab eo diversus et a natura rerum factarum non remotus, quomodo nos, qui per ipsum nati sumus, ex Deo nati dicimur? Aut enim evangelistam plane mentiri fatebimur, aut, si verax est et ita habet et non aliter, Spiritus erit Deus et ex Deo secundum naturam; cuius participatione donati per fidem in Christum et efficimur divinae consortes naturae, et ex Deo nati esse dicimur, et propterea dii nuncupamur, non gratia tantum ad supernam gloriam evecti, sed iam habentes Deum in nobis inhabitantem atque commorantem, iuxta illud prophetae: Inhabitabo in illis et inambulabo »²². S. LEO MAGNUS: « Agnosce, o Christiane, dignitatem tuam: et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire »²³.

Addi possunt ex liturgia: In praefatione de Spiritu Sancto: « promissum Spiritum Sanctum in filios adoptionis effudit ». In Missa, cum aqua vino admiscetur: « da nobis per huius aquae et vini mysterium eius divinitatis esse consortes, qui humanitatis nostrae fieri dignatus est particeps ».

THEOLOGI

Theologos in re convenire, quae adeo clare in s. Scriptura et Traditione continetur patet. In ulteriore autem explicatione consortii divinae naturae et filiationis adoptivae non omnes perfecte idem sentiunt; sed haec, uti supra iam dictum est, postea (in sectione tertia) exponenda sunt. Ex iis autem quae ex s. Scriptura et ex ss. Patribus allata sunt, iam apparet communicationem naturae divinae reduci non posse ad meram metaphoram, vel moralem participationem, quae in eo solum consisteret, quod homo iustificatus bonis actibus conformem se reddere deberet Deo, qui natura sua non nisi bene et sancte operatur; sed sine dubio asserenda est physica participatio naturae divinae, quae saltem ex parte in speciali quadam assimilatione ad Deum, vel similitudine cum Deo consistit. Haec enim est idea apud ss. Patres in hac re adeo frequens eademque apud theologos iterum atque iterum recurrens, ut in explicanda participatione naturae divinae oblivioni dari non possit. Quaenam vero sit haec similitudo, sitque in illa sola tota participatio naturae divinae contenta, postea explicandum est.