De gratia Redemptoris

I. De gratia sufficiente

Haec thesis ut patet duas habet partes 1) de gratia sufficiente, 2) de gratia efficaci.

«In statu naturae lapsae »: ergo etiam post peccatum Adae, consequenter ad redemptionem Christi; hoc speciatim dicendum est, cum Iansenius exsistentiam gratiae sufficientis pro angelis et pro homine ante peccatum explicite affirmet.

«Gratia»: auxilium gratuitum, quod Deus confert ad actus salutares ponendos; gratia actualis.

« Vere et mere sufficiens »: sensu quo supra explicatum est, ergo auxilium, quod plenam potentiam ad actum salutarem confert, quod autem sine effectu salutari manet, non quia in gratia aliquid deesset, sed quia homo ei consentire non vult: si homo vult, potest cum illo auxilio actum salutarem ponere. Intelligitur auxilium remote vel proxime sufficiens.

«Datur»: id est: exsistit; aliis verbis: non omnis gratia in praesenti ordine est efficax; sed ea, quae non est efficax, propterea non est insufficiens.

Adversantur huic parti praeter novatores saeculi 16 imprimis Iansenistae.

Haec pars est definita.

DOC. ECCLESIAE.

CONC. ARAUSICANUM: « Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod post acceptam per baptismum gratiam omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem animae pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere »¹. Ergo baptizati possunt, si volunt; si ergo non faciunt, non inde est, quod non habuerint auxilium sufficiens, sed quia non voluerunt: adest ergo illis gratia vere sufficiens, quae eorum voluntate manet mere sufficiens.

CONC. TRIDENTINUM cap. 5: Adulti disponuntur ad iustificationem gratiae libere assentiendo et cooperando, « ita ut, tangente Deo cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem, neque homo, ipse nihil omnino agat, inspirationem illam recipiens, quippe qui illam et abicere potest, neque tamen sine gratia Dei movere se ad iustitiam coram illo libera sua voluntate possit »². Ergo sine gratia non potest se homo ad iustitiam movere; cum gratia potest; ergo gratia est vere sufficiens; si cum illa se movet, gratia est efficax; potest tamen homo eam abicere, et sic manet mere sufficiens. Idem ex canone 4³.

Cap. 11: Mandata homini iustificato ad observandum non sunt impossibilia, nam Deus adiuvat ut possit, gratia sua non deserit, nisi prius deseratur⁴. Ergo semper illis praesto est gratia, qua possint mandata Dei observare; possunt autem iustitiam peccando amittere (cap. 15); ergo in tali casu gratia erat vere et mere sufficiens.

INNOCENTIUS XI damnavit ut haereticos errores Iansenii⁵: 1) « Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant ». Ergo secundum Iansenium ille qui peccat, non habuit gratiam vere sufficientem. — 2) « Interiori gratiae in statu naturae lapsae numquam resistitur ». Ergo gratia, quae est vere sufficiens, etiam est efficax; non datur gratia vere et mere sufficiens⁶.

ALEXANDER VIII damnavit errores iansenistarum, inter quos 6: « Gratia sufficiens statui nostro non tam utilis, quam perniciosa est, sic, ut proinde merito possimus petere: A gratia sufficiente libera nos, Domine »⁷.

CLEMENS XI damnavit errores Paschasii Quesnel, inter quos err. 9-25 continent doctrinam, gratiam esse operationem omnipotentis Dei, quam nihil potest impedire, cui nulla voluntas potest resistere. Si autem gratia est absolute irresistibilis, necessario habet suum effectum: si gratia est sufficiens, est etiam efficax; mere sufficiens non habetur. — Prop. 10: « Gratia est operatio manus omnipotentis Dei, quam nihil impedire potest aut retardare ». — Prop. 13: « Quando Deus vult animam salvam facere et eam tangit interiore gratiae suae manu, nulla voluntas humana ei resistit ». — Prop. 16: «Nullae sunt illecebrae, quae non cedant illecebris gratiae; quia nihil resistit omnipotenti.». — 19: « Dei gratia nihil aliud est quam eius omnipotens voluntas: haec est idea, quam Deus ipse nobis tradit in omnibus suis Scriptis ». — Prop. 21: « Gratia Iesu Christi est gratia fortis, potens, suprema, invincibilis, utpote quae est operatio voluntatis omnipotentis, sequela et imitatio operationis Dei incarnantis et resuscitantis Filium suum »⁸.

Pius VI damn. err. synod. pist. 21: « Propositio, quae asserit, lumen gratiae, quando sit solum, non praestare, nisi ut cognoscamus infelicitatem nostri status et gravitatem nostri mali; gratiam in tali casu producere eundem effectum, quem Lex producebat: ideo necesse esse, ut Deus creet in corde nostro sanctum amorem, et inspiret sanctam delectationem contrariam amori in nobis dominanti; hunc amorem sanctum, hanc sanctam delectationem esse proprie gratiam Iesu Christi, inspirationem caritatis, qua cognita sancto amore faciamus; hanc esse illam radicem, e qua germinantur bona opera; hanc esse gratiam Novi Testamenti, quae nos liberat a servitute peccati, constituit filios Dei; quatenus intendat, eam solam esse proprie gratiam Iesu Christi, quae creet in corde sanctum amorem, et quae facit, ut faciamus, sive etiam, qua homo liberatus a servitute peccati constituitur filius Dei; et non sit etiam proprie gratia Christi ea gratia, qua cor hominis tangitur per illuminationem Spiritus Sancti, nec vera detur interior gratia Christi, cui resistitur: — falsa, captiosa, inducens in errorem in secunda propositione Iansenii damnatum ut haereticum, eumque renovans »⁹.

S. SCRIPTURA

Is 5, 1 ss.: « Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineae suae (canticum dilecti de vinea sua). Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei (in colle pingui). Et sepivit eam, et lapides elegit (abstulit) ex ea, et plantavit eam electam (vitem selectam), et aedificavit turrim in medio eius, et torcular exstruxit in ea: et exspectavit ut faceret uvas, et fecit labruscas. Nunc ergo habitatores Ierusalem, et viri Iuda, iudicate inter me et vineam meam. Quid est quod debui ultra facere vineae meae, et non feci ei? an quod (cur) exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas. Et nunc ostendam vobis quid ego faciam vineae meae: auferam sepem eius, et erit in direptionem; diruam maceriam eius, et erit in conculcationem. Et ponam eam desertam: non putabitur, et non fodietur; et ascendent vepres et spinae; et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem. Vinea enim Domini exercituum domus Israel est: et vir Iuda germen eius delectabile. Et exspectavi ut faceret iudicium, et ecce iniquitas; et iustitiam et ecce clamor ».

Sine dubio Deus omnia fecit, quae requiruntur, ut possent fructus ferre; ad haec autem pertinet gratia interna. Haec erat vere sufficiens, nam 1) Dominus dicit: quid est quod debui ultra facere et non feci? ergo ex parte Dei nihil deerat; 2) Deus exspectavit fructum; non autem exspectat ea, quae sunt impossibilia; ergo potuerunt fructum ferre; 3) quia non ferunt fructum, a Deo puniuntur; ergo est eorum culpa; non autem culpa est in iis, quae ne physice quidem sunt possibilia. Erat gratia mere sufficiens; nam vinea non fecit uvas, sed labruscas, domus Israel non fecit iudicium et iustitiam, sed iniquitatem.

Matth 11, 20 ss.: « Tunc coepit exprobrare civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes eius, quia non egissent poenitentiam. Vae tibi Corozain, vae tibi Bethsaida: quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Verumtamen dico vobis: Tyro et Sidoni remissius erit in die iudicii, quam vobis ». Textus loquitur explicite de virtutibus, quas Christus ibi fecerat (gratia externa); interna autem gratia, sine qua poenitentia est impossibilis, supponitur. Haec autem erat vere sufficiens: quod enim poenitentiam non egerunt, eorum culpa est, pro qua punientur; non autem fuisset culpa, si vires ad poenitentiam necessarias non habuissent. Propria ipsorum culpa haec gratia manet mere sufficiens.

Matth 23, 37: «Ierusalem Ierusalem, quae occidis prophetas, et lapidas eos, qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti? Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta ». Qui ita loquitur, necessaria quoque illis praebuit ad salutem, gratia ergo sufficiens aderat; mala eorum voluntate manet mere sufficiens; propterea punientur.

Io 15, 22: non habent excusationem; Act 7, 51: resistunt Spiritui Sancto.

Ergo teste s. Scriptura datur in praesenti ordine gratia vere sufficiens, quae culpa hominum manet mere sufficiens; homines a Deo vituperantur, quia libere non utuntur gratia.

PATRES

S. IRENAEUS: « Illud autem, quod ait: Quoties volui colligere filios tuos, et noluisti?¹⁰ veterem legem libertatis hominis manifestavit: quia liberum eum Deus fecit ab initio, habentem suam potestatem, sicut et suam animam, ad utendum sententia Dei voluntarie, et non coactum a Deo. Vis enim a Deo non fit, sed bona sententia adest illi semper... Et qui operantur quidem illud, gloriam et honorem percipient, quoniam operati sunt bonum, cum possint non operari illud; hi autem qui illud non operantur, iudicium iustum excipient Dei, quoniam non sunt operati bonum, cum possint operari illud »¹¹ — « Si autem non credideris ei et fugeris manus eius, erit causa imperfectionis in te, qui non obedisti, sed non in illo, qui vocavit. Ille enim misit, qui vocarent ad nuptias; qui autem non obedierunt ei, semetipsos privaverunt a regia cena. Non igitur ars deficit Dei; potens est enim de lapidibus suscitare filios Abrahae; sed ille qui non consequitur eam, sibimet suae imperfectionis est causa »¹².

ARNOBIUS: « Sed si generis Christus humani, inquitis, conservator advenit, cur omnino non omnes aequali munificentia liberat? Non aequaliter liberat qui aequaliter omnes vocat? aut ab indulgentia principali quemquam repellit aut despuit, qui sublimibus, infimis, servis, feminis, pueris uniformiter potestatem veniendi ad se facit? Patet igitur omnibus fons vitae neque ab iure potandi quisquam prohibetur aut pellitur. Si tibi fastidium tantum est, ut oblati respuas beneficium muneris, quinimmo si tantum sapientia praevales, ut ea quae offeruntur a Christo ludum atque ineptias nomines, quid invitans exspectatur, cuius solae sunt hae partes, ut sub tui iuris arbitrio fructum suae benignitatis exponat? »¹³.

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Si illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum¹⁴, quomodo tot homines non illuminati manent? Non enim omnes Christi cultum agnoscunt. Quomodo ergo illuminat omnem hominem? Quantum in ipso est. Si qui vero sponte sua mentis oculos claudentes huius lucis radios percipere nolint, non ex natura lucis evenit quod in tenebris maneant, sed ex nequitia eorum, qui sponte se hoc privant munere »¹⁵ — « Deus, utpote clemens et beneficus, dilecte, omnia agit et operatur, ut nos virtute splendidi simus; et cum nos velit acceptos et probatos esse, non vi aut necessitate, sed suasione et beneficiis suis volentes omnes allicit et ad se trahit. Propterea venientem illum alii receperunt, alii non. Nullum enim vult invitum vel necessitate coactum servum habere, sed omnes libenter et ex voluntatis proposito venire, ac de tali servitute gratiam ipsi habere »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: Ex ipso Iansenius dicit se hausisse suam doctrinam, se nihil aliud tradere quam ipsam genuinam doctrinam s. Augustini; maxime in nostra quaestione insistit in distinctione adiutorii sine quo non Adae collati et adiutorii quo, quod hominibus post lapsum confertur. Illa terminologia revera invenitur apud s. Augustinum. Primo eam indicaverat aliquomodo anno 417 in opere De gestis Pelagii cap. 1 n. 3¹⁷; deinde explicite eam proponit anno 427 in opere De correptione et gratia¹⁸: Quaenam accurate doctrina s. Augustini fuerit, et quomodo speciatim intelligendum sit adiutorium quo et sine quo non, inter auctores etiam catholicos controvertitur¹⁹.

Aliqui putant s. Augustinum decursu temporis sententiam suam mutasse et in fine vitae ita docuisse, ut vera sufficientia auxilii mere sufficientis in periculum venerit²⁰; alii huiusmodi mutationem in doctrina eius negant. In hac quaestione liberum omnino est inquirere, quaenam fuerit mens s. Augustini, neque talis inquisitio impeditur ex eo, quod s. Augustinus est speciali modo doctor gratiae; sed non licet eam doctrinam, quam quis putat se in s. Augustino invenisse, tamquam veram amplecti, si cum doctrina Ecclesiae non convenit, id quod Iansenistae fecerunt. Hinc Alexander VIII damnavit propositionem: « Ubi quis invenerit doctrinam in Augustino clare fundatam, illam absolute potest tenere et docere, non respiciendo ad ullam Pontificis Bullam »²¹; et Pius XI monuit, ne «Augustini loquentis auctoritas supremae ipsi Ecclesiae docentis auctoritati anteferatur »²². Ipsa auctoritas s. Augustini cedere debet veritati et auctoritati Ecclesiae²³.

Anno 412 ita scripsit s. Augustinus: «Visorum suasionibus agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per evangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonet hominem infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat, sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem, sed consentire vel dissentire propriae voluntatis est. His ergo modis quando Deus agit cum anima rationali, ut ei credat, neque enim credere potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel vocatio cui credat; profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine, et in omnibus misericordia eius praevenit nos; consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est »²⁴. Neque haec s. Augustinus unquam retractavit.

Cum Iansenistae negaverint, gratiam mere sufficientem esse verum beneficium Dei, immo putaverint eam esse inutilem et nocivam, breviter adhuc ostendendum est, eam esse verum beneficium; materialiter, si donum in se spectatur, et etiam formaliter, quatenus ut donum a Deo confertur. Gratia mere sufficiens vere dat posse actus salutaris; accipere autem hanc potentiam sine dubio homini bonum et utile est. Quod autem homo non velit uti hoc dono, quamvis posset, si vellet, non mutat rationem beneficii. Et si ex praesentia huius doni culpa hominis resistentis augetur, id non provenit ex ipso dono ut tali, sed ex maiore malitia voluntatis hominis. Porro gratia mere sufficiens est formaliter beneficium, id est qua beneficium a Deo confertur. Collatio enim huius doni procedit ex seria Dei voluntate salvifica; Deus vult hoc dono possibilem reddere homini actum salutarem, vult ut sit homini auxilium et ut homo ea utatur. Homo quidem non vult correspondere huic voluntati divinae, libere resistit gratiae; sed inde non mutatur quidquam in eo, quod Deus hoc donum ex bona voluntate homini dederit. Scit Deus hominem libere non usurum esse hac gratia, relinquit homini libertatem, permittit peccatum; sed inde non sequitur, ut Deus gratiam hanc homini dederit, ut ei resistat, sed verum manet Deum eam dedisse, ut homo illa utatur. Potuit Deus loco gratiae mere sufficientis dare gratiam efficacem, sicut potuit loco praesentis ordinis velle alium ordinem; ergo verum est eum noluisse dare maius beneficium quam revera dedit; sed ex eo quod quis alicui non vult dare maius beneficium, non sequitur, ut id quod dedit non sit verum beneficium et qua beneficium datum. Et hoc etiam valeret in casu, in quo Deus respectu magnorum peccatorum, quae homo commisit, non vult dare ei maius beneficium. Semper enim id, quod dat, est in se verum beneficium et semper eius collatio ex seria voluntate salvifica procedit; semper auxilium est vere sufficiens²⁵.

II. De gratia efficaci

Dicimus esse gratiam efficacem, quae in actu primo infallibilem nexum habet cum actu salutari. Agitur ergo de efficacia gratiae efficacis, quae cum actu salutari de facto coniuncta est. Omnis gratia vere sufficiens habet efficaciam virtutis, et confert virtutem, qua actus salutaris poni potest; si autem actus de facto ponitur gratia habet efficaciam non solum virtutis, sed eam, quae dicitur efficacia operis, quia cum hac gratia opus salutare coniunctum est. Hanc efficaciam non habet gratia mere sufficiens.

Affirmamus autem esse gratiam efficacem quae in actu primo infallibilem cum opere nexum habet. Consideratur ergo gratia antecedenter ad ipsum actum salutarem, qui cum ea coniunctus erit. Esse gratiam in actu secundo efficacem probatione non indiget, cum nihil aliud dicat, quam esse revera actus salutares; sic considerata efficacia dicitur consequens. Id autem, quod in hac parte thesis affirmatur, est exsistentia gratiae efficacis, cui competit efficacia non solum virtutis, sed operis et quidem antecedenter ad positionem actus, sive quae in actu primo infallibiliter cum actu salutari coniuncta est. Exsistit nexus infallibilis inter hanc gratiam et actum futurum salutarem ita, ut data hac gratia infallibiliter actus salutaris sequatur. Infallibilis hic nexus sub triplici respectu consideratur: a) obiective: obiective verum est, hanc gratiam producturam esse hunc actum salutarem; b) cognoscitive: Deus infallibiliter scit, hanc gratiam producturam esse hunc actum salutarem; c) affective: Deus vult hanc gratiam dare, quae hunc effectum salutarem habebit.

Patet maius beneficium esse, si Deus confert gratiam, cum qua scit hominem cooperaturum esse, quam si dat gratiam vere quidem sufficientem, cum qua tamen scit hominem non esse cooperaturum, quae ergo est mere sufficiens.

Notandum est hanc quoque partem thesis loqui de praesenti ordine, id est de statu naturae lapsae, ergo post peccatum Adae. S. Augustinus videtur docuisse, et cum illo quidam theologi, ante peccatum tales gratias non fuisse; in hanc quaestionem non intramus, cum tractatus noster sit de gratia Redemptoris.

Adversarii huius partis thesis sunt praeter Pelagianos maxime Semipelagiani, qui rationem specialis beneficii in efficaci vocatione et dono perseverantiae negaverunt.

Statuitur haec pars ut theologice certa.

Quod ad argumentationem pro hac parte attinet notandum est thesim esse probatam, si ostenditur bonum actum speciali modo esse beneficium Dei, esse opus Dei; nam si ratione beneficii in actu primo nulla differentia esset inter gratiam vere et mere sufficientem et gratiam efficacem, non iam apparet cur actus bonus salutaris speciali modo Deo tribuatur. Si autem ratione beneficii talis differentia in actu primo exsistit, ob quam actus salutaris speciali modo Deo tribuendus est, ea solum esse potest, quod gratia efficax infallibiliter cum actu salutari coniuncta est.

DOC. ECCLESIAE

INDICULUS cap. 5: « Quod omnia studia et omnia opera ac merita Sanctorum ad Dei gloriam laudemque referenda sint; quia nemo aliunde ei placet, nisi ex eo, quod ipse donaverit »²⁶. — Cap. 8: Ecclesia orat, « ut infidelibus donetur fides, ut idololatrae ab impietatis suae liberentur erroribus, ut Iudaeis ablato cordis velamine lux veritatis appareat, ut haeretici catholicae fidei perceptione resipiscant, ut schismatici spiritum redivivae caritatis accipiant, ut lapsis poenitentiae remedia conferantur, ut denique catechumenis ad regenerationis sacramenta perductis caelestis misericordiae aula reseretur. Haec autem non perfunctorie neque inaniter a Domino peti, rerum ipsarum monstrat effectus: quandoquidem ex omni errorum genere plurimos Deus dignatur attrahere, quos erutos de potestate tenebrarum transferat in regnum Filii caritatis suae²⁷, et ex vasis irae faciat vasa misericordiae²⁸. Quod adeo totum divini operis esse sentitur, ut haec efficienti Deo gratiarum semper actio laudisque confessio pro illuminatione talium vel correctione referatur »²⁹. — Cap. 9: «Tanta enim est erga omnes homines bonitas Dei, ut nostra velit esse merita, quae sunt ipsius dona, et pro his, quae largitus est, aeterna praemia sit donaturus. Agit quippe in nobis, ut, quod vult, et velimus et agamus, nec otiosa in nobis esse patitur, quae exercenda, non negligenda, donavit, ut et nos cooperatores simus gratiae Dei »³⁰.

ARAUSICANUM. Can. 3: Gratia facit, ut Deus a nobis invocetur; can. 4: Per Spiritus Sancti inspirationem in nobis fit, ut velimus purgari; can. 6: Donum gratiae est, ut simus obedientes, humiles; can. 9: « De adiutorio Dei. Divini est muneris, cum et recte cogitamus, et pedes nostros a falsitate et iniustitia continemus; quoties enim bona agimus, Deus in nobis atque nobiscum, ut operemur, operatur ». — Can. 20: « Nihil boni hominem posse sine Deo. Multa Deus facit in homine bona, quae non facit homo; nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestat, ut faciat homo ». — Can. 25: «Ipse (Deus) ut diligeretur dedit, qui non dilectus diligit »³¹.

S. SCRIPTURA

1. Phil 2, 13 dicitur Deus in nobis operari et velle et perficere ex benevolentia³². — Phil 1, 6: « Confidens hoc ipsum, quia qui coepit in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu ». — Eph 2, 10: « Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus ».

2. Qui ita ad fidem vocantur, ut vocationem sequantur, qui ergo acceperunt gratiam efficacem dicuntur electi. Haec appellatio non intelligeretur, nisi in ipsa vocatione iam esset differentia. Matth 22, 14; Eph 1, 4; Col 3, 12; 1 Thess 1, 4; 2 Tim 2, 10; Tit 1, 1; 1 Petr 1, 1; 2, 9; Rom 9.

3. Ps 36, 23: «Apud Dominum gressus hominis dirigentur: et viam eius volet (ordinat eius viam sicut ipsi placet) ». — Ps 118, 33 ss.: « Legem pone mihi Domine viam iustificationum tuarum: et exquiram eam semper. Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam: et custodiam illam toto corde meo. Deduc me in semitam mandatorum tuorum: quia ipsam volui. Inclina cor meum in testimonia tua: et non in avaritiam ». — 3 Reg 8, 57 s.: « Sit Dominus Deus noster nobiscum, sicut fuit cum patribus nostris, non derelinquens nos neque proiciens. Sed inclinet corda nostra ad se, ut ambulemus in universis viis eius, et custodiamus mandata eius et ceremonias eius, et iudicia quaecumque mandavit patribus nostris». — Bar 2, 31 ss.: «Et scient quia ego sum Dominus Deus eorum, et dabo eis cor, et intelligent: aures, et audient. Et laudabunt me in terra captivitatis suae, et memores erunt nominis mei. Et avertent se a dorso suo duro, et a malignitatibus suis: quia reminiscentur viam patrum suorum qui peccaverunt in me ». Ezech 11, 19 s.: «Et dabo eis cor unum, et spiritum novum tribuam in visceribus eorum: et auferam cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum: Ut in praeceptis meis ambulent, et iudicia mea custodiant, faciantque ea: et sint mihi in populum, et ego sim eis in Deum ». Quibus omnibus manifestatur non solum posse bonorum operum a Deo esse, sed ipsas bonas actiones ipsi esse tribuendas et eas a Deo rogari posse.

PATRES

TERTULLIANUS: «Haec erit vis divinae gratiae, potentior utique natura, habens in nobis subiacentem sibi liberam arbitrii potestatem, quod αὐτεξούσιον dicitur »³³.

S. CYPRIANUS: «Addimus quoque et dicimus: Fiat voluntas tua in caelo et in terra³⁴, non ut Deus faciat quod vult, sed ut nos facere possimus quod Deus vult; nam Deo quis obsistit, quominus quod velit faciat? Sed quia nobis a diabolo obsistitur, quominus per omnia noster animus atque actus Deo obsequatur, oramus et petimus, ut fiat in nobis voluntas Dei; quae ut fiat in nobis, opus est Dei voluntate, id est, ope eius et protectione, quia nemo suis viribus fortis est, sed Dei indulgentia et misericordia tutus est »³⁵.

S. AUGUSTINUS: «At illud manifestum est, frustra nos velle, nisi Deus misereatur; illud autem nescio quomodo dicatur, frustra Deum misereri, nisi nos velimus. Si enim Deus miseretur, etiam volumus; ad eamdem quippe misericordiam pertinet ut velimus; Deus enim est qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate. Nam si quaeramus, utrum Dei donum sit voluntas bona, mirum si negare quisquam audeat »³⁶.

« Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me traxerit eum³⁷. Non enim ait: duxerit, ut illic aliquo modo intellegamus praecedere voluntatem. Quis trahitur, si iam volebat? Et tamen nemo venit, nisi velit. Trahitur ergo miris modis ut velit, ab illo qui novit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant »³⁸.

« Si fides liberi est tantum arbitrii, nec datur a Deo, propter quid pro iis, qui nolunt credere, oramus ut credant? Quod prorsus faceremus inaniter, nisi rectissime crederemus etiam perversas et fidei contrarias voluntates omnipotentem Deum ad credendum posse convertere »³⁹.

« Ac per hoc nec de ipsa perseverantia boni voluit Deus sanctos suos in viribus suis, sed in ipso gloriari: qui eis non solum dat adiutorium quale primo homini dedit, sine quo non possint perseverare si velint; sed in eis etiam operatur et velle: ut quoniam non perseverabunt, nisi et possint et velint, perseverandi eis et possibilitas et voluntas divinae gratiae largitate donetur. Tantum quippe Spiritu Sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint, quia sic volunt; ideo sic velint, quia Deus operatur ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae huius (in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat) ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent, inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur⁴⁰; et ideo, quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur. Ita factum est, ut voluntas hominis invalida et imbecilla in bono adhuc parvo perseveraret per virtutem Dei »⁴¹.

THEOLOGI

Non opus videtur afferre plures textus theologorum in re, in qua conveniunt⁴²; sed cum quidem videantur ignorasse hanc esse doctrinam Molinae, eius verba afferantur:

«Altero modo dicitur Deus velle aliquid, dependenter quidem ab arbitrio creato; qua liberum est, atque adeo sub condicione, si creatum arbitrium id etiam velit; at ea ratione absolute, quod cum praevideat per arbitrium ipsum libere futurum, ex hypothesi quod eum ordinem rerum velit creare, quem reipsa creare constituit, ei placet, absolutaque iam voluntate vult ut sit, quod libere futurum est, potestque non esse. Hac ratione Deus optimus maximus vult omnia bona, quae per arbitrium nostrum sunt futura, non solum voluntate condicionali, si nos quoque ea velimus, sed etiam voluntate absoluta, quatenus ipsi praevidenti ea futura placent, eademque divina eius et singularis bonitas per arbitrium nostrum intendit ac vult. Quod autem haec etiam absoluta Dei voluntas semper impleatur, ex eo est manifestum, quia nititur certitudini praescientiae divinae, quod ita res futura sit per nostrum arbitrium, consequiturque in Deo eandem praescientiam: quare cum in Deum nec mutatio nec vicissitudinis obumbratio cadere possit, quam certum est Deum per eam praescientiam non posse falli, tam certum est, eiusmodi absolutam Dei voluntatem semper impleri »⁴³.

In hac thesi agitur de quaestione inter theologos catholicos controversa.

Probatum est esse gratiam vere et mere sufficientem, praeterea esse gratiam efficacem, cui tribuenda est antecedens efficacia operis. Quaeritur quomodo haec efficacia antecedens gratiae efficacis sit explicanda, unde ea sit derivanda, vel in quo consistat differentia inter gratiam vere et mere sufficientem, quae habet efficaciam virtutis, et gratiam efficacem, cui competit antecedens efficacia operis. Agitur de explicanda triplici illa infallibilitate, obiectiva scilicet, cognoscitiva et affectiva.

Varia de hac re statuta sunt systemata. Ut systema satisfaciat non solum explicare debet triplicem illam infallibilitatem, sed praeterea non debet offendere contra aliquam veritatem. Agitur enim non solum de singulari quaestione efficaciae gratiae, sed haec quaestio cum pluribus aliis intime cohaeret. Systema autem theologicum tale esse debet, ut praebeat explicationem omnium illarum veritatum, quin contra ullam offendat. Veritates autem quae hic in quaestionem veniunt sunt: 1) Seria Dei voluntas salvifica universalis; 2) praedilectio Dei erga praedestinatos; 3) exsistentia gratiae vere et mere sufficientis, quae ita sufficit, ut sit culpa hominis, si actus salutaris non sequitur, ita ut ex parte Dei collatio huius gratiae vere habeat rationem beneficii; 4) infallibilis efficacia gratiae efficacis (triplex infallibilitas); 5) libertas hominis sub motione gratiae.

Quamprimum systema aliquod contra unam ex his veritatibus offendit, iam non potest esse verum, etiamsi plura alia bene videatur explicare.

Thesis tres habet partes, in quibus tria systemata principalia exponuntur et diiudicantur.

Deus vult omnes homines salvos fieri, nisi per salutem omnium altiores fines impedirentur. Quod cum ita sit, Deus antecedenter ad praevisum bonum vel malum usum liberi arbitrii creati determinatos aliquos homines ad determinatum gradum gloriae aeternae elegit (praedestinatio ad gloriam praecise sumpta ante praevisa merita); reliquos in eodem signo rationis omisit (reprobatio negativa antecedens). Praedestinati autem gloriam aeternam sibi mereri debent; propterea vitam eorum Deus ita ordinat, talia illis eligit media, quibus in morte inveniuntur in statu gratiae et cum eo merito, quod correspondet gloriae antea illis praedestinatae. Debet ergo consequenter ad absolutam electionem ad gloriam illis dare donum perseverantiae et gratias efficaces ita, ut de facto illud meritum sibi acquirant. Vita vero eorum qui sunt antecedenter negative reprobati ita ordinanda est, ut non moriantur in statu gratiae; debent ergo accipere gratias quae finaliter sunt mere sufficientes¹,

Auxilia gratiae efficacis, quibus Deus electos ad finem perducit, nihil aliud sunt, quam praedeterminationes physicae ad actus salutares. Praedeterminatio autem physica est ens creatum, in creatura receptum, quod est causa physica actus, quod in signo antecedente ad propriam determinationem creaturam liberam ad determinatum actum ponendum determinat ita ut posito hoc ente creato repugnet actum non poni et quidem libere poni. Sine praedeterminatione actus fieri non potest; collatio autem huius entis non est in potestate creaturae, sed a sola voluntate Dei pendet. Cum de praedeterminatione physica dictum sit in tractatu De Deo uno², sufficiat hic pauca ponere. « Efficacia auxilii praevenientis gratiae et connexio eius infallibilis cum libera cooperatione arbitrii, tota fundatur et desumitur, tamquam ex prima radice ex omnipotentia Dei, atque ex absoluto et efficaci decreto voluntatis eius volentis, ut homo, quem movet, convertatur et pie operetur; nec huiusmodi efficacia ullo modo dependet, etiam tamquam a condicione sine qua non, ex futura cooperatione arbitrii creati, licet actus liber, quo perseverat homo, ab eius arbitrio moto a Deo effective dependeat »³. Praedeterminatio voluntatis nostrae intrinseca « fit per motionem praeviam in voluntate receptam, cuius virtus et efficacia ab efficacia divinae voluntatis dependet »⁴. « Quod ergo asserimus in conclusione est, Deum motione praevia, qua determinat voluntatem ad operandum, esse causam non solum moralem per modum allicientis, consiliantis, suadentis, seu quomodolibet etiam interius moraliter moventis; sed etiam per modum perficientis, seu per modum causae vere et proprie efficientis voluntatem velle hoc vel illud bonum in particulari »⁵. « Deus actuali motione efficaci ad modum causae physicae, i. e. vere efficienter praedeterminat hominis voluntatem ad liberos actus bonos, ut voluntas mota a Deo per huiusmodi auxilium, se libere et infallibiliter determinet ad actum secundum libere producendum »⁶.

Gratia sufficiens ita concipitur: « Ex his principiis, quae locum habent in omni statu, inferunt Thomistae necessariam esse tam in statu innocentiae, quam in statu naturae lapsae duplicem gratiam in ordine ad salutem: alteram minus perfectam et minus validam, quae dat tantum posse, elevat et reddit hominem aptum actui supernaturali, et vocatur sufficiens; alteram perfectiorem et validiorem, quae potentiam determinat et confert actionem, et vocatur efficax; ita ut numquam contingat, quod haec potentia, quam confert gratia sufficiens, agat aut obtineat suum principalem et ultimum effectum nisi ope gratiae efficacis, alioquin Deus desineret esse causa prima et immediata actionis... »⁷.

« Dicimus itaque gratiam, quae sic dat homini facultatem bene agendi, ut si non agat, non ideo sit quia non potest, sed quia non vult; dicimus, inquam, talem gratiam proprio et naturali sensu atque iuxta communem loquendi modum esse et vocari sufficientem, quamvis ad actu agendum requiratur altera efficax. Equidem non est sufficiens in omni genere et ordine, cum requiratur alia alterius generis et ordinis; sed est sufficiens in suo genere et ordine: et dicimus, quod sic loqui, sit loqui in sensu proprio et prout communiter loquimur. Enim vero quotidie dicimus ignem esse sufficientem ad comburendum, licet ultra debeat applicari subiecto combustibili; panem esse sufficientem ad nutriendum, quamvis praeterea debeat masticari, deglutiri et concoqui; intellectum esse sufficientem ad intelligendum, licet numquam intelligat, nisi alterius adhibeatur species, et admoveatur obiecto per ulteriorem motionem; Passionem Christi esse sufficientem ad nos salvandos, etiamsi nonnunquam non salvet, si aliunde nobis eius merita non applicentur, et sexcenta alia... Ita cum dicimus gratiam esse sufficientem ad bene agendum, ista phrasis in sensu proprio et secundum communem modum loquendi non significat ad actu agendum nihil aliud requiri in quovis alio genere, sed tantum, quod sine quavis alia virtute eiusdem ordinis conferat nobis sufficientem facultatem bene agendi, si velimus. Quapropter imperite nobis obicitur, quod abutamur terminis, quodque doceamus gratiam sufficientem, quae non sufficit »⁸.

« Corrigenda est itaque haec falsa gratiae sufficientis notio, quam nobis affingunt Adversarii, ut scilicet sit facultas ex se sterilis, cui Deus pro libitu subtrahit influxum necessarium ad eam reducendam in actum, sicque contingat semper eam effectu frustrari. Est enim secundum nos gratia sufficiens semen evangelicum, principium boni operis illud virtute continens, et ad quod de facto perveniret, nisi virtutis eius cursum homo sua defectiva libertate sisteret; sicut bonum semen terrae mandatum fructum ferret, nisi aliquo terrae defectu impediretur. Equidem non diffitemur, imo pro certo tenemus, quod ut homo gratiae sufficienti non desit, eique consentiat, requiratur gratia efficax; sed (quod bene adverte) ut illi desit, ut illi resistat, ut peccet, non requiritur gratia efficax, sed sufficit defectiva eius voluntas; et quia illa resistentia, illud peccatum praecedit natura et ordine privationem gratiae efficacis, ideo verum est dicere hominem privari gratia efficaci; quia peccando sufficienti resistit, non vero peccare, quia privatur gratia efficaci »⁹. « Per gratiam sufficientem entitative sumptam homo ponitur in statu non peccandi, sed suo defectu sistit huius gratiae cursum, et facit, quod remaneat mere sufficiens »¹⁰.

Ut autem haec ultima recte intelligantur, recolendum est, secundum hoc systema hominem, ut possit ponere actum liberum resistentiae contra gratiam, indigere praedeterminatione physica; Deum debere praedeterminare ad materiale peccati formalis¹¹. Ergo ita res est concipienda: Deus confert homini gratiam sufficientem: eundem hominem praedeterminat ad materiale peccati, quo huic gratiae resistit; homo formaliter peccat; hoc peccato reddit gratiam mere sufficientem; in poenam huius peccati privatur gratia efficaci, qua praedeterminaretur ad actum salutarem.

Ex dictis patet: gratia sufficiens et gratia efficax intrinsecus in sua entitate differunt; gratia efficax ex interna sua natura cum actu salutari coniuncta est, cum sit praedeterminatio ad illum actum. Ergo si duobus hominibus, licet maxime inter se differant, eadem gratia efficax datur, in utroque actus salutaris sequitur; ergo cum gratia, cum qua hic convertitur, quilibet homo convertitur.

Quid de hac sententia dicendum? Quomodo se habet ad quinque veritates supra¹² indicatas?

1. Uti in tractatu de Deo uno fusius probatum est, in hac sententia non manet illa voluntas Dei salvifica universalis, quam exhibent fontes, quae scilicet universalis est in omni signo antecedente finalem impoenitentiam; voluntas salvifica cessat esse universalis in eo signo, in quo Deus aliquos exclusive eligit ad gloriam¹³, 2) Praedilectio erga electos salvatur, sed ita, ut offendatur contra voluntatem Dei salvificam universalem.

2. Gratia mere sufficiens non manet vere sufficiens talis qualem fontes exhibent. Secundum fontes gratiam sufficientem Deus confert ex sincera voluntate, ut fiat actus bonus; ex parte Dei omnia adsunt ut actus poni possit; sed actus propterea non sequitur, quia homo auxilio uti non vult, ergo per culpam hominis, et propterea homo a Deo punitur.

Sed talis non est gratia sufficiens in hoc systemate. Non enim apparet, quomodo collatio gratiae sufficientis possit procedere ex seria voluntate Dei salvifica. Nam gratia finaliter efficax in hoc systemate praeparatur homini, quia Deus eum antecedenter et independenter ab usu liberi arbitrii absolute ad gloriam elegit; antecedenter negative reprobatis vero Deus praeparare debet gratias finaliter non efficaces.

Similiter dicendum quoad singulos actus salutares: quia Deus antecedenter absolute vult hunc determinatum actum bonum in hoc homine, propterea ei confert correspondentem gratiam efficacem, physicam praedeterminationem ad hunc actum; consequenter videtur dicendum: quia talem voluntatem actus salutaris in alio homine non habet, non ei dat gratiam efficacem, sed gratiam mere sufficientem et praedeterminationem physicam ad actum resistentiae contra hanc gratiam. Quomodo autem conferendo sic gratiam sufficientem Deus velit, ut homo illa utatur, difficile intelligitur.

Praeterea secundum fontes omnia ex parte Dei adsunt, ut actus bonus poni possit; in hoc autem systemate gratia sufficiens dat quidem potentiam actus boni, sed actu ille fieri non potest, nisi adsit gratia efficax; deest ergo aliquid ex parte Dei, scilicet praedeterminatio physica ad actum bonum, sine qua actus fieri non potest. Ergo in textu Is 5, in priore thesi citato, ubi Dominus interrogat: Quid est quod debui ultra facere? responsum videtur simplex: Debuisti adhuc dare praedeterminationem physicam ad ferendos fructus, et sine dubio eos tulissemus; sed quia dedisti nobis gratiam « sufficientem » et simul cum ea praedeterminationem ad actum resistentiae contra gratiam, propterea non tulimus fructum.

Similiter Matth 11, cum Dominus vituperat habitatores Corozain et Bethsaidae, sensus videtur omnino clarus: cum illis auxiliis, quae isti acceperunt, Tyrii et Sidonii poenitentiam egissent, si ea accepissent. Sed secundum Alvarez sensus est: Tyrii et Sidonii conversi essent « ex alia causa, quam praesupponit Christus, videlicet ex auxilio efficaci, quod Deus statuerat conferre illis, si apud eos signa illa facta fuissent, quae in Corozain et Bethsaida Dominus operatus est »¹⁴. Recte ad talem exegesim Pesch: « Ergo vituperantur corozaitae, quod conversi non sunt per illas gratias, cum quibus solis actualem conversionem componi repugnat, cum Tyrii et Sidonii conversi essent cum alia gratia, cum qua non conversio actu componi non potest. — Hoc Alvaresii responsum sufficere videtur ad ostendendum doctrinam banesianorum veram esse non posse »¹⁵.

Idem de Matth 23, 37, ubi Dominus dicit se quidem voluisse congregare filios Ierusalem, Ierusalem autem noluisse. In hoc systemate sensus esset: Dominus, quia voluit congregare eos, dedit illis gratiam sufficientem et simul praedeterminationem physicam ad actum resistentiae contra hanc gratiam. Si ita esset, potius dicendum esset Dominum noluisse congregare filios Ierusalem. Si enim adest praedeterminatio physica ad actum quo gratiae resistitur, impossibile est hominem non resistere et peccare; neque in potestate hominis est, hanc vel illam praedeterminationem physicam accipere.

Sed in textu supra relato Billuart dicit « hominem privari gratia efficaci, quia peccando sufficienti resistit »; ergo culpa hominis est, si non habet gratiam efficacem. Ergo videtur sequi, ut Deus exspectet decisionem liberi arbitrii et ab eius consensu vel dissensu dependentem reddat collationem vel non collationem gratiae efficacis?? Praeterea consensus et resistentia pendent a correspondente praedeterminatione physica, cuius collatio a solo Deo dependet. Et si hoc argumentum ulterius urgetur, refugiunt a defectu morali actuali ad peccatum originale, quod tamen in baptizatis non iam est et ita hoc refugium iam non sufficit; propterea ulterius refugiunt ad naturalem defectibilitatem arbitrii creati, quod tamen solum dicit possibilitatem resistentiae contra gratiam, non actualem resistentiam, neque ullam habet rationem culpae¹⁶.

Tandem ex ipsis exemplis, quae afferunt ad illustrandam sufficientiam gratiae, apparet, eam non esse vere sufficientem. Notandum est non quaeri utrum aliquo sensu illa gratia sufficiens appellari possit, sed utrum eam sufficientiam habeat, quam fontes gratiae sufficienti tribuunt, scl. ita, ut non usus huius gratiae sufficientis, vel resistentia contra eam habeat rationem culpae in homine¹⁷. Ignis habet potentiam comburendi, sed non potest aliquid comburere, nisi applicetur ad rem combustibilem; cibus habet potentiam nutriendi, sed non potest aliquem nutrire, nisi comedatur etc. Similiter gratia sufficiente homo habet potentiam ad ponendum actum bonum, sed actum illum ponere non potest, nisi accedat gratia efficax¹⁸. Si autem homo habet aliquam potentiam, quae non potest transire in actum, nisi aliquid accedat, quod non est in eius potestate, ipsi culpae verti non potest, si actus non ponitur. Ita nemo culpam habet ex eo, quod actum intelligendi non ponat, si desunt species ad hanc intellectionem necessariae, et si homo ipse has species sibi comparare non potest, sed eas accipere debet ab alio, qui tamen eas non confert. Si ergo talis solum est sufficientia gratiae sufficientis, quod actus bonus sequi non potest, nisi accedat gratia efficax, praedeterminatio ad actum bonum, eaque non est in potestate hominis, homo non committit culpam, si actum non ponit: ergo non est talis sufficientia gratiae sufficientis, quam fontes ei tribuunt.

4. Triplex infallibilitas obiectiva, cognoscitiva, affectiva nexus gratiae efficacis cum actu salutari explicatur.

5. Libertas sub motione gratiae non servatur. Nam secundum Banezianos gratia efficax est physica praedeterminatio ad actum bonum; cum physica praedeterminatione autem vera libertas componi nequit. Hoc fuse probatum est in tractatu De Deo uno¹⁹, ubi etiam ostensum est varia effugia, quae excogitata sunt, esse inania. Quomodocumque libertas definitur, id certo requiritur, ut facultas seipsam determinet, ergo antecedenter ad suam determinationem sit indeterminata. Physica autem praedeterminatio est ens creatum in creatura receptum, cuius collatio vel non collatio a libera creatura non dependet, et quo creatura antecedenter ad propriam determinationem (est enim huius determinationis causa) iam intrinsecus et physice determinata est ad determinatum actum ponendum. Ergo relate ad hunc actum non iam est libera.

Hinc etiam est, quod doctrina conciliorum de libertate sub motione gratiae non nisi sensu violento huic systemati adaptari potest. Si enim Ecclesia docet²⁰ hominem recipere gratiam, quam abicere potest; liberum arbitrium excitanti Deo et vocanti cooperari et posse dissentire si velit; hominem liberam praestare Deo obedientiam consentiendo et cooperando gratiae, cui resistere potest²¹; sine dubio sensus est: Eidem gratiae, cui homo cooperatur, quae ergo est efficax, potest, si vult, dissentire, potest eidem resistere; si autem haec gratia ex natura sua physice ad unum actum praedeterminat, ita ut ex ipsa natura huius gratiae, huius entis creati in creatura recepti, metaphysice repugnet illum determinatum actum non poni, homo non iam potest hanc gratiam abicere, huic gratiae dissentire vel resistere. Secundum Banezianos dicendum esset: homo potest dissentire vel resistere, si non haec gratia, haec praedeterminatio physica adesset, sed alia, praedeterminatio scilicet physica ad actum dissensus vel resistentiae. Conantur quidem effugere distinguendo: homo non potest actualem dissensum, actum dissentiendi, coniungere cum physica praedeterminatione, sed adest potentia dissentiendi. Nunc autem posse abicere gratiam, posse gratiae dissentire, resistere, secundum communem modum loquendi significat, posse actum dissensus coniungere cum hac gratia. Qui non potest actualem dissensum coniungere cum gratia, idque ex interna natura huius gratiae, independenter et antecedenter ad propriam electionem, non potest huic gratiae dissentire vel resistere, id est non habet potentiam dissentiendi; nam potentia quae non dicit potentiam ad actum, non est potentia.

Putant tamen Baneziani doctrinam de praedeterminatione physica necessario sequi ex supremo dominio Dei. Sed distinguendum est: sequitur ex illa idea dominii Dei, quam ipsi sibi effinxerunt, transeat; ex illo dominio supremo Dei, quod secundum fontes revelationis revera exsistit, nego. Supremum enim dominium Dei tale est, cum quo vera libertas creaturae componi potest. Hinc in tractatu De Deo uno²² diximus: «Dominium Dei ita concipi debet, uti revera est, non sicuti aliquis sibi posset imaginari. Quale autem revera sit, optime cognoscitur ex fontibus revelationis. In his vero numquam dominium Dei tale apparet, quod postularet determinationem creaturae per motionem divinam physicam natura prius quam creatura se determinat; e contra libertatem creaturae docent. Omnis ergo conceptio dominii Dei, quae cum libertate creaturae componi non potest, erronea est; ita quoque erronea esset ea conceptio dominii Dei, ex qua logice sequeretur praedeterminatio physica ex natura sua sive ab intrinseco efficax, cum haec secundum dicta illaesam non relinqueret libertatem creatam ». In his quaestionibus sola ratione procedere periculosum est, et ratio in suis inquisitionibus et explicationibus semper regulari debet iis quae revelatio praebet. Intimus defectus huius systematis videtur esse methodicus. « Adversarii a priori fingunt aliquem conceptum Dei summi domini primique liberi, quocum exsistentia libertatis creatae pugnat; ergo simile vitium methodicum committunt atque Occasionalistae, qui eum conceptum Dei causae primae efformant, cui omnis repugnet causalitas creata, vel etiam Pantheistae, qui eam entis absoluti ideam statuunt, qua coëxistentia entium contingentium excludatur »²³.

Si tandem dicitur: modus, quo cum praedeterminatione physica concilietur libertas, est mysterium, respondendum est: 1) hoc mysterium Deus nullibi revelavit, sed est figmentum huius systematis; mysteria autem credimus Deo revelanti, non theologo vel philosopho opinanti; 2) non videtur esse mysterium, sed potius contradictio; nam: relate ad idem in eodem signo esse determinatum et indeterminatum sunt contradictoria.

Ergo licet quaedam in hoc systemate explicentur, quia tamen contra plures veritates, de quibus certo constat, videatur offendere, admittendum non est; ergo efficacia gratiae non est explicanda per praedeterminationem physicam.

Defendit praedestinationem ad gloriam praecise sumptam ante praevisa merita. « Praedestinatio ad gloriam praecedit praedestinationem ad gratiam »¹. His « beneplacito voluntatis suae constituit conferre talem gratiam, quae concupiscentiam etiam in baptizatis remanentem ad luctam praesertim in extrema vitae periodo reprimat, ita ut finaliter perseverent, et efficaciter perducantur ad gloriam »². Reliqui sunt negative reprobati. «Reprobatio negativa suam ex parte reprobi caussam habet, nempe originale peccatum ». His « Deus donorum suorum Dominus noluit tantam gratiam impertire » quantam praedestinatis³.

« Est ergo gratia sufficiens sensu Thomistico ac nostro illa, quae dat posse, non velle: aut si dat velle, istud adeo est invalidum atque imperfectum, ut desideria carnis contraria concupiscentis non vincat, nisi superveniente flagrantissima et potentissima caritate. Huiusmodi sunt inspirationes et pia animi desideria, quae perversam animam movent, atque excitant aliquantum, sed illam ad conversionem non trahunt. Hanc sufficientem gratiam in se ipso expertus est s. Pater paullo ante conversionem, eamque his verbis expressit octavo Confess. suarum libro cap. 5. Voluntas autem nova, quae mihi esse coeperat, ut te gratis colerem, fruique te vellem, Deus sola certa iucunditas, nondum erat idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ex quibus liquet, gratiam sufficientem aliquem semper effectum producere, nempe pium animi motum et bonam voluntatem, sed invalidam et cui liberum arbitrium resistit. Sequitur etiam gratiam, quae in uno est sufficiens, in altero, cuius vetus et carnis voluntas cum nova et spirituali non adeo conflictat, ut discordando dissipet animam, esse efficacem, eamdemque gratiam talem esse respectu unius operis, e. g. orationis, quae efficax non est comparate ad opera alia, e. g. observantiam omnium praeceptorum divinorum; et demum constat omnem Dei gratiam, quantumvis minimam, esse in se ad opera salutaria sufficientem, ut alibi diximus, id est, non efficere actus salutares propter obicem carnalis et robustioris delectationis, cum tamen tribuat voluntati posse eam superare, si velit. Ut autem velit, requiritur in hoc statu sancta delectatio victrix, quae a nullo duro corde respuitur: et hanc nos dicimus gratiam esse efficacem. Igitur gratia efficax est illa, quae semper cum effectu coniuncta est, sive caritas, quae dat posse et velle, et tantum velle, ut voluntatem carnis contraria concupiscentem facile vincat, nec solum dat posse bene agere, sed efficit ipsam actionem...

Verum etsi Thomistis in confessione gratiae sufficientis et efficacis concordissime coniuncti sumus, et consentimus nihil boni liberum arbitrium perficere, nisi victrice gratia flectatur et determinetur ad actum, dissentimur tamen ab illis non solum in explicanda gratiae natura, verum etiam in eo, quod nolint in eadem gratia gradualitatem admittere, et gratiam quae in uno sufficiens et inefficax est, non posse efficacem esse in altero constantissime teneant, propterea quod auxilium sufficiens et efficax inter se specie differant et natura. At nos eandem numero delectationem, quae in aliquibus minus excaecatis atque obduratis e. g. in Tyriis Sydoniisque foret efficax et ad poenitentiam traheret, in aliis maiori caecitate et obduratione affectis inefficacem esse contendimus; nec tamen derogari gratiae efficaci, quoniam si Deus talem delectationem inspirat, qua perversa cupiditas superatur, id praestat beneplacito ac proposito voluntatis suae, iisque, quos vult efficaciter bene agere, talem impertitur caritatem, quae numquam ab eorum quantumvis duro corde respuitur »⁴. Deinde statuitur «Propositio I. Gratia est inspiratio sanctae dilectionis; neque a caritate actuali distinguitur... Propositio II. Gratia efficax est victrix delectatio, sive caritas, quae superat contrariam cupiditatem »⁵, «Propositio III. Delectatio non eadem est in omnibus, sed modo efficax, modo inefficax, et habet caritas et gratia gradus suos, ex quibus absque ullo praeiudicio absolutae Dei voluntatis mirabilis eius oeconomia una cum vera arbitrii nostri libertate facile potest dignosci »⁶. « Propositio IV. Haec doctrina nihil habet affinitatis cum haeresi Ianseniana. Probatur; nam Iansenius... statuit efficaciam gratiae in delectatione victrice, quae a deliberatione et indifferentia liberi arbitrii penitus seiuncta est. Nos vero dicimus indeliberatam quidem esse hanc delectationem, quatenus inspiratur a Deo; et proinde per primum actum indeliberatum nos nihil mereri, nisi accedat liberi arbitrii deliberatus assensus, firmissime tenemus, cum meritum haberi nequeat sine indifferentia libertatis. At haec delectatio victrix coniuncta est cum deliberatione comparate ad opera, quae efficiuntur a libero arbitrio hac delectatione excitato. Quamvis enim sit haec efficax gratia antecedens, et Deus sine nobis faciat, ut velimus; nihilo tamen minus per illam non proponitur nobis bonum sub omni ratione boni, quemadmodum proponitur beatis per lumen gloriae, ideoque remanet indifferentia iudicii et vera libertas, quam habere nequeunt beati in patria... Quamobrem sequitur quidem ex hac victrice delectatione infallibiliter effectus, eo quod animus amplectatur bonum, quod magis delectat, sed sequitur libere, quia non adeo in hac vita delectat bonum aliquod, ut nequeat in eo apprehendi ratio aliqua mali...

Pari iure discrepamus circa gratiam inefficacem. Primo enim fatemur qualemcumque gratiam in hoc statu, sive parvam sive magnam, esse gratiam Christi. Deinde defendimus dari gratiam inefficacem, cui voluntas resistit. Ac tandem per gratiam sufficientem dari nobis potestatem implendi divina mandata, eamque veram et propriam, sed non taliter validam et expeditam, ut ad ponendum actum non sit necessaria gratia efficax »⁷.

In hoc systemate statuitur gratia ex se ipsa efficax. « Postrema sententia est Thomistarum et Augustinensium omnium affirmantium gratiam efficacem esse seipsa, non talem reddi aut cooperatione liberi arbitrii, aut ex circumstantiis congruis: atque certissime et infallibiliter cum effectu coniunctam esse, non vage prout comprehenditur in cumulo omnium gratiarum, sed quatenus est individua et peculiaris praemotio et inspiratio collata hominibus non suspensa et indifferenti Dei voluntate, sed absoluta et plenissima: ita ut haec gratia det posse, velle et perficere, neque ipsa cooperetur quia volumus, sed nos velimus, quia ipsa operatur »⁸.

Ergo gratia est seipsa efficax, in signo antecedente ad consensum liberi arbitrii; sed haec gratia seipsa efficax gradu solum differt a gratia inefficaci; et eadem omnino gratia, quae in uno est efficax, in altero potest inefficax esse.

In his iam apparet hanc doctrinam non esse admittendam.

Nam haec gratia se ipsa efficax aut metaphysica necessitate cum consensu coniuncta est, ita ut metaphysice dissensus repugnet, et sic actus liber iam est determinatus in signo antecedente ad electionem liberi arbitrii et independenter ab ea, et habetur necessitas antecedens: deest libertas; aut inter gratiam seipsa efficacem et consensum liberi arbitrii haec necessitas antecedens auferens libertatem non exsistit, et dissensus manet possibilis, et sic non explicatur metaphysica infallibilitas, qua gratia efficax cum consensu liberi arbitrii coniuncta est, nisi admittatur scientia media, quae tamen in hoc systemate absolute negatur.

Praeterea eadem gratia potest ex se efficax esse in uno, quae est inefficax in altero. Si Deus hanc gratiam alicui homini dat, scit eam efficacem esse in hoc homine, non esse efficacem in illo; ergo scit hanc gratiam in hoc homine esse maiorem quam liberam resistentiam hominis eamque esse victuram; similiter de alio homine scit eandem gratiam minorem esse quam liberam resistentiam hominis, eamque non esse superaturam. Unde explicatur haec infallibilis scientia, qua Deus scit aliam decisionem creaturae metaphysice exclusam esse? Libera decisio creaturae in signo antecedente ad eius electionem iam deberet esse determinate vera, secus non est determinate cognoscibilis; actus autem liber, non est determinate verus in omni signo antecedente eius futuritionem.

Tandem, si delectatio victrix absolute necessaria est ad actum salutarem, delectationi non victrici aliquid deest, quod absolute necessarium est ad actum ex parte principii operantis; ergo delectatio non victrix non est gratia vere sufficiens.

Accedunt difficultates ex sententia praedestinationis ad gloriam praecise sumptae ante praevisa merita; quod sola caritas sit gratia; quod semper homo maiorem delectationem sequatur etc.

Ergo efficacia gratiae explicanda non est per delectationem victricem.

Ut integra doctrina in toto suo connexu habeatur, rem simili modo exponamus, uti in tractatu De Deo uno relate ad praedestinationem et reprobationem fecimus¹. In praesenti ordine salutis creatura intellectualis elevata est in ordinem supernaturalem; quoad homines habetur peccatum originale et redemptio per Verbum Incarnatum; determinati in hoc ordine vivunt angeli et homines. Deus sincere vult omnium hominum salutem, tamquam gratiam filiis Dei per Iesum Christum misericorditer promissam, et tamquam mercedem ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddendam. Haec voluntas non est absoluta, sed conditionata, si scilicet fideliter cum gratia cooperantur et in gratia decedunt. Consequenter ad gratuitam hanc conditionatam voluntatem salvandi omnes Deus gratuito vult dare omnibus gratias necessarias, ut salutem sibi promereri possint, si velint, gratias vere sufficientes. Praeparatio ergo et collatio gratiae fluit ex sincera voluntate salvifica universali conditionata, quae non cessat nisi consequenter ad praevisam impoenitentiam finalem.

Ordines, in quibus omnes illae condiciones essentialiter impletae sunt, multi possibiles sunt: iidem homines possent esse sub diversis circumstantiis, accipere diversa auxilia gratiae etc., quin universales conditiones ordinis mutarentur. Antequam autem Deus ex his ordinibus possibilibus unum absolute decernit, scit quid in variis ordinibus possibilibus futurum esset.

Deus e. g. certo scit, in determinato ordine possibili se Petro daturum esse gratuito, sine ullo merito Petri praeviso, hanc vel illam gratiam, quia habet voluntatem conditionatam eum salvandi, et se daturum hanc gratiam ad hoc, ut Petrus illa utatur ad actum bonum salutarem: gratia vere sufficiens. Deus scit, si hanc gratiam daret, Petrum libere cooperaturum esse: gratiam esse efficacem. Petrus ita cum auxilio gratiae se disponeret ad iustificationem. Deus vellet eum perducere ad iustificationem, eum iustificare. Post iustificationem Deus vellet illi dare gratias, ut cum earum auxilio sibi mereretur augmentum gratiae sanctificantis; scit Petrum cooperaturum esse et tale augmentum sibi mereri; Deus propter illud meritum vellet ipsi augere gratiam sanctificantem secundum hoc meritum. Deus ulterius Petro daret gratias, ut illis uteretur, ut vinceret occurrentem tentationem, ut meritum suum augeret: gratia vere sufficiens; Petrus autem non cooperaturus esset, gratiae resisteret et peccaret: gratia maneret mere sufficiens. Deus autem, cum voluntas salvifica erga Petrum conditionata adhuc perseveraret, pergeret in gratiis gratuito dandis, ut Petrus converteretur et ad iustificationem sese disponeret: gratiae vere sufficientes. Petrus iterum cooperaturus esset (gratia efficax), converteretur et in sacramento poenitentiae iterum iustificaretur. Deus semper illi daret gratias vere sufficientes, Petrus abhinc cum illis cooperaretur, multum oraret pro dono perseverantiae, Deus hoc illi concederet, Petrus moreretur in statu gratiae, in determinato gradu gratiae cum determinatis meritis libera cooperatione cum gratia acquisitis. Propter illa merita Deus post eius mortem illi vellet dare gradum gloriae merito correspondentem tamquam iustum praemium.

Alius ordo possibilis esset circa eundem Petrum, in quo Deus alias illi dare vellet gratias, Petrus perfectius cum illis cooperaturus esset, quam in priore exemplo, et in maiore gradu gratiae sanctificantis et cum maiore merito moriturus esset, et hinc Deus illi maiorem gradum gloriae pro praemio dare vellet.

Tertius ordo possibilis esset, in quo supponamus omnia simili modo procedere, sicut in primo exemplo usque ad peccatum Petri. Post hoc peccatum maneret adhuc voluntas salvifica erga Petrum, et ex hac voluntate Deus illi vellet concedere auxilia gratiae, quibus posset converti, ad iustificationem sese disponere, easque Deus vellet dare ad hunc finem, ut Petrus libere iis uteretur: gratia vere sufficiens. Petrus autem non vellet cooperari, non vellet orare, et libere maneret in peccato: gratia maneret mere sufficiens. Attamen voluntas salvifica Dei erga eum adhuc maneret, et propterea Deus illi non vellet negare auxilia gratiae, quibus posset venire ad conversionem et ad iustificationem, eaque semper daret, ut Petrus libere illis uteretur; sed Petrus non vellet illis uti, vellet manere in peccatis, pergeret in peccando et tandem moreretur in finali impoenitentia, in peccato mortali cum determinato gradu demeritorum. Nunc cessaret voluntas Dei salvifica erga ipsum, et Deus vellet eum damnare iusta poena aeterna inferni. Omnes gratiae sufficientes, quas Deus illi post peccatum vellet dare, manerent mere sufficientes.

Ita plures alii ordines circa Petrum essent possibiles et Deus scit quid in variis illis ordinibus futurum esset, scit quasnam gratias Petro et in quibus circumstantiis eas daret, utrum Petrus cum illis esset cooperaturus, utrum gratiae futurae essent mere sufficientes an efficaces. Ex omnibus ordinibus possibilibus Deus libere praesentem elegit. Hoc absoluto decreto Dei omnia illa, quae in signo antecedente erant condicionate futura, evadunt absolute futura et in suo tempore actualia. Si ergo sumimus primum exemplum supra de Petro datum, consequenter ad decretum Dei absolutum haec valent: Deus habet voluntatem salvificam condicionatam erga Petrum; ex sincera hac voluntate confert ei gratiam, ut illa utatur ad actum salutarem (gratia vere sufficiens); Deus scit Petrum cum hac gratia esse cooperaturum, gratiam hanc esse efficacem (Deus scit verum esse Petrum esse cooperaturum, si ei haec gratia conferretur; gratia confertur; verum est Petrus cooperaturus est). Petrus de facto cooperabitur et veniet ad iustificationem. Post iustificationem Deus Petro dabit gratiam, ut Petrus merita sibi acquirat; Deus scit Petrum cooperaturum esse, gratiam esse efficacem. Petrus acquirit sibi meritum et Deus auget gratiam sanctificantem. Deus ulterius confert gratiam, ut Petrus in tentatione vincat et amplius mereatur; Deus scit Petrum non esse cooperaturum, gratiam manere mere sufficientem; Petrus peccabit. Post peccatum manet voluntas salvifica erga Petrum; ex hac voluntate Deus illi dabit ulteriores gratias; Deus scit Petrum esse cooperaturum, gratiam esse efficacem; Petrus cum gratia cooperabitur usque ad mortem. Petrus moritur in statu gratiae et in hoc signo voluntas Dei salvifica condicionata erga Petrum transit in absolutam: Deus vult absolute Petro dare gloriam aeternam eo gradu, qui correspondet meritis eius.

Simili modo in tertio exemplo de Petro: Postquam Petrus peccavit, manet voluntas Dei salvifica erga eum; ex sincera hac voluntate dat ei gratiam, ut convertatur, ut actus salutares ponat et ad iustificationem iterum perveniat; Deus scit Petrum non esse cooperaturum, gratiam manere mere sufficientem; Petrus de novo peccabit. Attamen voluntas Dei salvifica erga eum manet, et semper Deus ei tribuit gratias vere sufficientes, ut possit venire ad conversionem; Deus autem scit Petrum non esse cooperaturum, gratias manere mere sufficientes, et ita usque ad finem vitae Petri. Petrus moritur in peccato et in hoc signo cessat erga eum voluntas Dei salvifica et adest voluntas absoluta eum in aeternum damnandi secundum gradum demeritorum.

Cur Deus praesentem ordinem ei non alium elegerit, nobis non revelavit et hinc plane ignoramus. Sed patet electionem praesentis ordinis, si in eo verificantur quae de Petro in primo exemplo dicta sunt, esse speciale beneficium erga Petrum, quod non adfuisset, si Deus, uti potuisset, elegisset ordinem, in quo relate ad Petrum condiciones tales essent, uti in tertio exemplo habentur. Similiter habetur speciale beneficium erga Petrum, si comparatur cum aliis hominibus, qui in praesenti ordine non salvabuntur.

Ergo differentia gratiae efficacis a sufficiente in hac doctrina non consistit in differentia in interna ipsa entitate gratiae, ita ut altera ex interna sua natura sit efficax, altera non, sed gratia efficax est ea gratia vere sufficiens, cum qua Deus scit hominem esse cooperaturum, gratia mere sufficiens vero ea gratia vere sufficiens, cum qua Deus scit hominem non esse cooperaturum.

Ergo efficacia operis antecedens gratiae efficacis eo explicatur, quod Deus homini eam dat gratiam, quam scit esse congruam, cui homo consentiat. Terminus « congrua » est secundum s. Augustinum, qui dicit: « Verum est ergo: Multi vocati, pauci electi. Illi enim electi, qui congruenter vocati; illi autem qui non congruebant neque contemperabantur vocationi, non electi, quia non secuti, quamvis vocati. Item verum est: Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia, etiamsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat, quomodo iis vocari aptum est, ut sequantur. Falsum est autem si quis dicit: Igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis; quia nullius Deus frustra miseretur; cuius autem miseretur, sic eum vocat, quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat »². Eam vocationem, cui homo consentit, speciali modo ei esse congruam patet. Nam recte Suárez: Vocatio quae datur quando operatura est « maxime congrua dici potest, quia maxime congruit homini, cui melius est vocari, quando responsurus est, etiamsi remisse vocetur, quam fortiter vocari, cum consensurus non est »³.

Si homo alicui gratiae consentit, signum est eam magis aptam fuisse ad movendum hunc hominem, quam alia gratia, cui non consentiret. Facilius homo movetur ad consensum per gratiam, quae conditionibus eius, praesenti statui, dispositionibus, inclinationibus etc. magis congruit, quam per gratiam, quae ita non congruit. Haec adaptatio gratiae ad inclinationes hominis, ad eius modum agendi, revera inclinat speciali modo hominem ad consensum, at tamen non tangit eius libertatem: potest consentire, potest dissentire. Haec congruitas gratiae sola, considerata ergo in signo antecedente ad consensum, nondum fundat infallibilem eius nexum cum actu salutari. Deus autem scit hunc hominem consensurum esse, si ei haec gratia datur, scit hanc gratiam esse huic homini congruam, cui de facto consentiet; proinde si haec gratia vere datur, metaphysice impossibile est hominem non consentire.

Ex dictis patet eandem gratiam quae uni congrua est cui consentiet, in alio posse manere mere sufficientem. Ita gratia, quae mere sufficiens erat in habitatoribus Corozain et Bethsaida, congrua fuisset et efficax in Tyris et Sidoniis.

Quid de hac doctrina dicendum? quomodo se habet ad quinque veritates supra indicatas?

1. Seria Dei voluntas salvifica universalis conditionata in hoc systemate manet in omni signo antecedente finalem impoenitentiam, sicuti haec voluntas manifestatur in fontibus.

2. Praedilectio erga praedestinatos ex eo apparet, quod Deus libere sine respectu ad merita hominum illum ordinem absolute elegit, in quo scivit hos determinatos homines consecuturos esse aeternam beatitudinem, cum potuerit quoque alium ordinem eligere; in hoc autem habetur specialis dilectio erga eos, qui vere salvantur, quae non est erga reliquos. « Quoniam quod Deus elegerit eum rerum ordinem, circumstantiarum, et auxiliorum, sive maiorum sive minorum, in quo praevidebat eos pro sua libertate salvandos, qui electione eius ordinis eo ipso praedestinati sunt, vitamque aeternam pro sua libertate consequuntur, potius quam alium ex infinitis, in quo res aliter pro eadem ipsorum libertate habuisset, non fuit ex nobis, aut pro meritorum et cooperationis nostrae qualitate, sed ex sola misericordia Dei »⁴.

Idem valet de collatione singularum gratiarum efficacium. Deus scit antequam absolute praesentem ordinem decrevit, hanc gratiam in hoc homine futuram esse efficacem; eoipso quod absolute hanc gratiam dare vult, ipsum quoque actum salutarem cum illa coniunctum absolute vult. Speciale autem est beneficium, si Deus libere dat hanc gratiam, cum posset etiam dare gratiam, quam scit manere mere sufficientem.

Et cum libere Deus praesentem ordinem et gratias quae in eo conferuntur elegerit, ipse quoque est, qui discrevit inter iustos et non iustos, inter praedestinatos et non praedestinatos. Homo non solum posse bene operari Deo tribuere debet, sed etiam ipsam bonam operationem.

Interdum dicitur, secundum doctrinam Molinismi non esse Deum, qui hominem discernat, sed hominem ipsum se discernere. Sed ita videntur confundi duae quaestiones, quae tamen bene distinguendae sunt. Alia est quaestio de natura efficaciae operis gratiae efficacis, de differentia inter gratiam efficacem et gratiam mere sufficientem, sitne haec petenda ex natura physica ipsius gratiae, ut Baneziani volunt, an alio modo explicanda; et alia omnino diversa quaestio est de collatione gratiae efficacis prae sufficiente: cur hic homo accipiat gratiam efficacem, ille vero gratiam sufficientem, cur hic sit praedestinatus, ille non praedestinatus? Qui diceret praevisum consensum hominis esse rationem cur Deus illi conferret gratiam efficacem prae mere sufficiente, vel cur Deus istum praedestinasset, illum vero non, ille diceret hominem se ipsum discernere. Sed hoc Molinismus explicite negat, ut clare patet ex verbis Molinae supra relatis. Secundum Molinismum Deus est qui discernit.

Cur autem Deus praecise hunc ordinem elegerit, in quo hi homines salvabuntur et non alium, plane ignoramus, ut supra iam dictum est, quia Deus hoc nobis non revelavit: mysterium electionis et praedilectionis. S. Augustinus: «Ex duobus itaque parvulis originali peccato pariter obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur; et ex duobus aetate iam grandibus impiis, cur iste ita vocetur ut vocantem sequatur, ille autem aut non vocetur aut non ita vocetur; inscrutabilia sunt iudicia Dei. Ex duobus autem piis, cur huic donetur perseverantia usque in finem, illi non donetur, inscrutabiliora sunt iudicia Dei »⁵, Ibi ergo secundum s. Augustinum est mysterium nobis absconditum, et hoc mysterium perfecte manet in nostra doctrina.

3. Gratia sufficiens secundum hanc doctrinam datur ex seria voluntate Dei salvifica, ut homo illa utatur; habet ergo vere rationem beneficii. Hoc Dei beneficium manet quidem sine fructu, gratia manet mere sufficiens, sed non ex eo, quod ipsi gratiae aliquid desit, sed ex culpa hominis, qui cum illa cooperari non vult, quamvis posset, si vellet. Beneficium autem non cessat esse beneficium, si quis illo uti non vult; neque ex eo quod homo huic gratiae non vult cooperari, quidquam tollitur verae sufficientiae huius auxilii⁶.

4. Triplex infallibilitas nexus gratiae efficacis in actu primo cum futuro actu salutari: Antequam homo revera actum salutarem ponit ille nexus exsistit; posita hac gratia infallibiliter sequitur actus salutaris. Nam antecedenter ad ipsum actum absolute futurum iam verum est: si daretur haec gratia, effectum salutarem haberet; ergo si Deus absolute decernit hanc gratiam dare, absolute verum est consensum esse absolute futurum (infallibilitas conexionis obiectiva); Deus antequam absolute decernit hanc gratiam dare, infallibiliter scit eam, si datur, futuram esse efficacem (infallibilitas conexionis cognoscitiva); Deus libere vult dare hanc gratiam, quam scit esse coniunctam cum actu salutari, quam scit esse efficacem (infallibilitas conexionis affectiva). Ergo antequam homo actu consentiat, in actu primo, iam infallibiliter certum est hanc gratiam esse efficacem, et metaphysice repugnat, data hac gratia, non sequi actum salutarem, sicuti metaphysice repugnat id non esse verum, quod Deus verum esse cognoscit. Non autem derivatur haec infallibilitas ex interna natura gratiae.

5. Libertatem creatam servari patet, nam nihil est, quod in signo antecedente ad usum liberi arbitrii facultatem liberam ad unum physice determinet.

Ergo omnes veritates servandae perfecte in hoc systemate servantur. Cum autem sint, qui putent, in hoc systemate non manere perfectum dominium Dei, paucis adhuc ostendendum eos, qui ita sentiunt, falli. Deus dedit liberum arbitrium, Deus in actibus eius concurrit; ipse dedit dona habitualia et actualia ad actus supernaturales; et eligendo libere praesentem ordinem ipse quoque determinavit absolutam futuritionem omnium actuum etiam liberorum creaturarum. Ita absolute nihil subtractum est supremo dominio Dei. Sicut Deus libere voluit, et absolute decrevit, vel positive intendendo in actibus bonis, vel permittendo in malis moralibus, ita omnia eveniunt. Potest Deus voluntatem hominis movere ad bonum actum sicut ipse vult et infallibiliter actus erit. Cor hominum perfecte in manu Dei est; rebelles quoque voluntates ad se potest convertere, ita ut libere velint, quod Deus vult eos velle⁷, quia ipse ea media cognovit, quibus infallibiliter anexus est actus bonus.

Sic in hoc systemate supremum dominium Dei multo maius et perfectius agnoscitur, quam si Deus solum per aliquam praedeterminationem physicam infallibiliter posset movere creaturam. Supremum dominium, quale in Molinismo Deo tribuitur, illud est, quod in fontibus manifestatur.

Ergo cum hoc systema omnia explicet, quae explicanda sunt, et contra nullam veritatem, de qua certo constat, offendat, admittendum est; ergo efficacia gratiae eo explicanda est, quod Deus talem homini dat gratiam, qualem scit esse congruam, cui homo consentiat.

Forma Molinismi a supra exposita paulum differens ea est, quam s. Bellarmino, Suárez, alii defendebant. Haec ab aliquibus nomine « Congruismi » a Molinismo « puro » distinguitur; alii vero Molinismum simpliciter dicunt Congruismum, quia efficaciam gratiae eo explicat, quod Deus eam vult dare gratiam, quam scit esse « congruam », cui homo consentiat. Differentia utriusque formae non consistit in diverso modo explicandi efficaciam gratiae, neque in eo, uti aliqui affirmabant, quod « Congruismus » defendat collationem gratiae esse specialem benevolentiam Dei, cum « Molinismus purus » hanc specialem benevolentiam neget; omnes enim Molinistae defendunt collationem gratiae efficacis esse maius beneficium formale, quam collationem gratiae mere sufficientis. Differentia in eo est, quod Bellarmino, Suárez, et qui eos sequuntur praedestinationem ad gloriam praecise sumptam defendunt esse ante praevisa merita, et consequenter tenent praedefinitiones formales actuum salutarium. Cum de praedestinatione iam dictum sit in tractatu De Deo uno, pauca dicenda remanent de praedefinitionibus.

« Praedefinitio divina est decretum quo Deus antecedenter ad liberam determinationem creaturae absolute praevisam, ab aeterno, positive, absolute et efficaciter decrevit, ut ab eadem creatura aliquis actus bonus in tempore fiat, v. g. ut Petrus eliciat hodie actum contritionis »⁸. Praedefinitio formalis ea vocatur, qua immediate ipse actus salutaris intenditur; consequenter ad hoc eligitur gratia efficax qua medium necessarium ad actum praedefinitum efficiendum; gratia efficax eligitur, quia est efficax. Praedefinitio virtualis habetur, si immediate ipsum auxilium gratiae intenditur, quod scitur cum actu salutari infallibiliter coniunctum esse; eo ipso, quod decernitur haec gratia absolute danda, praedefinitur ipse actus salutaris.

Praedefinitio formalis est logica consequentia in doctrina de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita. Quia Deus hunc adultum ad talem gradum gloriae elegit, propterea vult, ut homo moriatur cum merito cui talis gradus gloriae tamquam praemium respondet; propterea vult illos actus salutares, quibus ad tale meritum perveniat; propterea vult dare illas gratias, quibus homo illos actus infallibiliter ponet. Et similiter dicitur de actibus salutaribus, quos non praedestinatus in decursu vitae suae ponit: quia Deus vult illos actus ab eo poni, propterea confert gratiam ad hos actus efficacem.

Cum in tractatu De Deo uno praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita non esse admittendam dixerimus, praedefinitiones formales quoque, saltem universaliter, nobis non sunt admittendae. Difficile quoque, si illae admittuntur, explicatur, quomodo gratia mere sufficiens habeat formaliter rationem beneficii; nam collatio talis gratiae non iam videtur in non praedestinatis procedere ex voluntate salvifica universali, cum haec iam in signo anteriore cessaverit, scil. in eodem signo, in quo praedestinati exclusive electi sunt ad gloriam. Praeterea generatim collatio gratiae mere sufficientis non iam videtur posse procedere ex sincera voluntate, ut homo illa utatur et actus salutaris fiat. Nam cum gratia efficax non detur nisi consequenter ad absolutam voluntatem, ut actus salutaris revera fiat, voluntas dandi auxilium mere sufficiens videtur non esse nisi consequenter ad negationem formalis praedefinitionis actus salutaris, qua negatione futuritio actus salutaris iam absolute excluditur.

Hinc praeferendus videtur Molinismus, qui praedestinationem ad gloriam praecise sumptam post praevisa merita et praedefinitionem virtualem actuum salutarium docet. Ita uti supra ostensum est omnia perfecte salvantur, quae salvanda sunt. Haec est etiam forma, in qua Molinismus hodie communissime defenditur.