De gratia Redemptoris

Haec thesis tres continet affirmationes principales:

1. Iustitia non est aequalis in omnibus et est augmenti capax: potest et debet crescere.

2. Iustus obligatur legem Dei observare: per observationem mandatorum.

3. Hoc iusto possibile est, non quidem propriis viribus naturalibus, sed solum cum auxilio gratiae, quod tamen nemini negatur: cum auxilio gratiae potest perseverare.

I. Iustitia non est in omnibus aequalis, et est augmenti capax.

Novatores saeculi 16 unam tantum agnoverunt iustitiam, scl. iustitiam Christi, quae hominibus extrinsecus imputatur; sic omnes qui (extrinsecus) iusti sunt, eadem hac iustitia Christi iusti sunt. In hac sententia logice iam vix sermo esse potest de inaequalitate iustitiae neque de eius augmento. A iustificatione distinguunt sanctificationem; haec autem neque est iustitia neque ad eam pertinet¹.

Saeculo 4 Iovinianus inaequalitatem bonorum operum et peccatorum, inaequalitatem meriti et praemii caelestis negavit.

Contra haec ergo affirmatur in thesi: ipsa iustitia interna, quae, ut antea probavimus est ipsa interna sanctificatio et renovatio hominis, adultis diverso gradu confertur et in ipsis eadem haec iustitia augeri potest; aliis verbis; gratia sanctificans et virtutes infusae non sunt in omnibus hominibus adultis aequales et possunt in illis crescere.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRIDENTINUM, Cap. 7: Adulti in iustificatione recipiunt iustitiam « unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem »². Haec autem dispositio et cooperatio non in omnibus est aequalis.

Cap. 10: « Sic ergo iustificati et amici Dei ac domestici³ facti, euntes de virtute in virtutem⁴ renovantur (ut Apostolus inquit) de die in diem⁵, hoc est, mortificando membra carnis⁶ suae et exhibendo ea arma iustitiae⁷ in sanctificationem per observationem mandatorum Dei et Ecclesiae: in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus⁸ crescunt atque magis iustificantur, sicut scriptum est: Qui iustus est, iustificetur adhuc⁹, et iterum: Ne verearis usque ad mortem iustificari¹⁰, et rursus: Videtis, quoniam ex operibus iustificatur homo et non ex fide tantum¹¹. Hoc vero iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia, cum orat: Da nobis, Domine, fidei, spei et caritatis augmentum »¹².

Can. 24: «Si quis dixerit, iustitiam acceptam non conservari atque etiam non augeri coram Deo per bona opera, sed opera ipsa fructus solummodo et signa esse iustificationis adeptae, non etiam ipsius augendae causam: A. S. »¹³

S. SCRIPTURA

Plures textus concilium tridentinum adduxit: 2 Cor 4, 16: «Licet is, qui foris est, noster homo corrumpatur: tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem». — Apoc 22, 11: «Qui nocet, noceat adhuc; et qui in sordibus est, sordescat adhuc; et qui iustus est, iustificetur (iustitiam faciat) adhuc; et sanctus sanctificetur adhuc». — Eccli 18, 22: «Ne verearis usque ad mortem iustificari, quoniam merces Dei manet in aeternum». In versione LXX hoc versu sermo est de implendo voto, quod quis Deo fecit. — Iac 2, 24: «Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum». Haec verba, si cum concilio intelliguntur de operibus post iustificationem factis, significant per talia opera hominem ulterius iustificari. Praeterea citari solent a theologis Prov 4, 18; 2 Cor 9, 10; 2 Petr 3, 18.

PATRES

S. HIERONYMUS contra Iovinianum qui inter alia dixerat: «varia quidem luctae genera, sed una corona victorum est. Inter eum fratrem qui semper cum patre fuerat, et qui postea poenitens est receptus, nulla diversitas est» dicit: «Qui parce seminat, parce et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet¹⁴. Certe et qui plus et qui minus seminat, de parte sunt dextra. Et cum unum sementis genus sit, tamen mensura et numero differunt. Scribit ad Ephesios idem Paulus: Ut nota fieret nunc principatibus et potestatibus in caelis per Ecclesiam, multiplex et varia sapientia Dei¹⁵. Cernis quod in diversis agminibus Ecclesiae, varia et multiplex sapientia Dei praedicetur? Necnon in eadem epistula: Unicuique autem nostrum data est gratia, iuxta mensuram gratiae Christi: non quod mensura Christi diversa sit; sed tantum gratiae eius infunditur, quantum valemus haurire »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: « Haec similitudo. (qua Stoici utebantur), ubi stultitia velut aqua, et sapientia velut aer ponitur, ut animus a praefocatione stultitiae tamquam emergens, in sapientiam repente respiret, non mihi videtur satis accomodata nostrarum Scripturarum auctoritati: sed illa potius, ut vitium vel stultitia tenebris, luci autem virtus vel sapientia comparetur, quantum ista similia de corporalibus ad intelligibilia duci possunt. Non itaque sicut de aquis in aerem surgens, ubi earum summum transierit, repente quantum sufficit inspiratur; sed sicut de tenebris in lucem procedens, paulatim progrediendo illuminatur. Quod donec plenissime fiat, iam eum tamen dicimus tamquam de abditissima spelunca egredientem, vicinia lucis afflatum, tanto magis, quanto magis propinquat egressui: ut illud quod in eo lucet, sit utique ex lumine quo progreditur; illud autem quod adhuc obscurum est, sit ex tenebris unde egreditur. Itaque et non iustificabitur in conspectu Dei omnis vivens¹⁷; et tamen iustus ex fide vivit¹⁸. Et induti sunt sancti iustitia¹⁹ alius magis, alius minus: et nemo hic vivit sine peccato, et hoc alius magis, alius minus; optimus autem est qui minimum »²⁰.

« Cum igitur qui ubique est, non in omnibus habitet; etiam in quibus habitat, non aequaliter habitat. Nam unde est illud quod Elisaeus poposcit, ut dupliciter fieret in eo Spiritus Dei qui erat in Elia? Et unde in omnibus sanctis sunt alii aliis sanctiores, nisi abundantius habendo habitatorem Deum? »²¹.

S. PROSPER: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum: ut, quod in illo inchoatum est per gratiam Christi, etiam per industriam liberi augeatur arbitrii; numquam remoto adiutorio Dei, sine quo nec proficere nec permanere in bono quisquam potest »²².

THEOLOGI

S. THOMAS quaerit: Utrum gratia sit maior in uno quam in alio²³. Probat ex Eph 4, 7: « Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi: quod autem mensurate datur, non omnibus aequaliter datur; ergo non omnes aequalem gratiam habent ». Et ulterius explicat: « Sicut supra dictum est²⁴, habitus duplicem magnitudinem habere potest: unam ex parte finis vel obiecti, secundum quod dicitur una virtus alia nobilior, in quantum ad maius bonum ordinatur; aliam vero ex parte subiecti, quod magis vel minus participat habitum inhaerentem. Secundum igitur primam magnitudinem gratia gratum faciens non potest esse maior et minor; quia gratia secundum sui rationem coniungit hominem summo bono, quod est Deus. Sed ex parte subiecti gratia potest suscipere magis vel minus; prout scilicet unus perfectius illustratur a lumine gratiae quam alius. Cuius diversitatis ratio quidem est aliqua ex parte praeparantis se ad gratiam; qui enim magis se ad gratiam praeparat, pleniorem gratiam accipit. Sed ex hac parte non potest accipi prima ratio huius diversitatis; quia praeparatio ad gratiam non est hominis, nisi inquantum liberum arbitrium eius praeparatur a Deo. Unde prima causa huius diversitatis accipienda est ex parte ipsius Dei, qui diversimode suae gratiae dona dispensat ad hoc, quod ex diversis gradibus pulchritudo et perfectio Ecclesiae consurgat; sicut etiam diversos gradus rerum instituit, ut esset universum perfectum; unde Apost. ad Ephes. 4, postquam dixerat: Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi, enumeratis diversis gratiis subiungit: Ad consummationem sanctorum in aedificationem corporis Christi ».

Quod ad factum augmenti gratiae attinet, theologi conveniunt; quomodo vero habitus infusi augeantur, diversae sunt sententiae, de quibus conferantur, quae « De virtutibus theologis », nr. 637, indicantur.

II. Iustificatus tenetur ad observanda mandata.

In doctrina de iustificatione sola fide, secundum quam opera hominis omnino a negotio iustificationis excluduntur, difficile erat assignare ad quid opera bona; praeterea secundum Lutherum opera etiam iustorum proprie sunt peccata, quae tamen Deus iustis non imputat. Inde facilis consequentia erat, hominem iustum non amplius esse sub aliqua lege, quae ei obligationes imponeret. Christus a lege nos liberavit et attulit libertatem filiorum Dei, quae cum servitute sub lege componi non potest. Et ita revera brevi postquam novum evangelium praedicari coeptum est, Protestantes inter se iam de hac re disputare debuerunt contra aliquos, qui supra indicatam consequentiam facientes libertatem ab observanda lege divina defendebant (controversiae antinomisticae). Melanchthon imprimis legem et necessitatem aliquam operum defendebat contra Ioannem Agricolam; sed ut patet illa opera nullo modo spectant ipsam iustificationem²⁵.

Error, christianos non obligatos esse ad bona opera, iam antea propositus erat. S. Iacobus fortasse tales tendentias in sua epistula respicit²⁶. Medio aevo habebatur sententia fratrum et sororum spiritus libertatis, homines perfectos non teneri ad bona opera, quae opinio in concilio viennensi damnata est.

Doc. Ecclesiae

CONC. VIENNENSE damnavit errores Beguardorum et Beguinarum. Err. 2: « Quod ieiunare non oportet hominem nec orare, postquam gradum perfectionis huiusmodi fuerit assecutus; quia tunc sensualitas est ita perfecte spiritui et rationi subiecta, quod homo potest libere corpori concedere quidquid placet». — 3: « Quod illi, qui sunt in praedicto gradu perfectionis et spiritu libertatis, non sunt humanae subiecti obedientiae, nec ad aliqua praecepta Ecclesiae obligantur; quia (ut asserunt) ubi spiritus Domini, ibi libertas ». — 6: « Quod se in actibus exercere virtutum est hominis imperfecti, et perfecta anima licentiat a se virtutes »²⁷.

CONC. TRID. sess. 6 cap. 11: « Nemo autem, quantumvis iustificatus, liberum se esse ab observatione mandatorum putare debet... Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt: qui autem diligunt eum, (ut ipsemet testatur) servant sermones eius, quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Itaque nemo sibi in sola fide blandiri debet, putans fide sola se heredem esse constitutum hereditatemque consecuturum, etiamsi Christo non compatiatur, ut et conglorificetur²⁸. Nam et Christus ipse (ut inquit Apostolus), cum esset Filius Dei, didicit ex iis, quae passus est, obedientiam, et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae²⁹. Propterea Apostolus ipse monet iustificatos dicens: Nescitis, quod ii, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum, sic pugno, non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim ipse reprobus efficiar³⁰. Item princeps Apostolorum Petrus: Satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis; haec enim facientes non peccabitis aliquando »³¹. — Can. 19: « Si quis dixerit, nihil praeceptum esse in Evangelio praeter fidem, cetera esse indifferentia, neque praecepta, neque prohibita, sed libera, aut decem praecepta nihil pertinere ad Christianos: A. S.». — Can. 20: « Si quis hominem iustificatum et quantumlibet perfectum dixerit non teneri ad observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae, sed tantum ad credendum, quasi vero Evangelium sit nuda et absoluta promissio vitae aeternae, sine conditione observationis mandatorum: A. S.». — Can. 21: « Si quis dixerit, Christum Iesum a Deo hominibus datum fuisse ut redemptorem, cui fidant, non etiam ut legislatorem cui obediant: A. S. »³².

S. SCRIPTURA

Christus legem suam exponit in sermone montano Matth 5-7. — 7, 21: « Non omnis, qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum ». Cf. 7, 24. — Matth 19, 17: « Si autem vis ad vitam ingredi, serva mandata ». — Io 13, 34: « Mandatum novum do vobis: ut diligatis invicem, sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem ». — Io 14, 15: « Si diligitis me: mandata mea servate ». Cf. 14, 21. 23; 15, 10. 12. 14. — Matth 28, 18 ss.: « Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos... docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis ».

Rom 7, 6: « Nunc autem soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae ». Cf. 8, 12 ss. — Apostolus est « in lege Christi » 1 Cor 9, 21. — Gal 5, 13 s.: « Vos enim in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per caritatem Spiritus servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum ». — Gal 6, 2: « Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi ».

Iac 1, 22: « Estote autem factores verbi, et non auditores tantum: fallentes vosmetipsos ». — Iac 1, 25: « Qui autem perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit in ea, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit ». — Iac 2, 8 ss.: « Si tamen legem perficitis regalem secundum Scripturas: diliges proximum tuum sicut te ipsum, bene facitis... Quicumque autem totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus... Sic loquimini, et sic facite sicut per legem libertatis incipientes iudicari... Quid proderit fratres mei si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? Numquid poterit fides salvare eum »? — Fides sine operibus mortua est (2, 20. 26). — Cf. textus a conc. trid. citatos Rom 8, 17; Hebr 5, 8 s.; 1 Cor 9, 24 ss.; 2 Petr 1, 10.

Si dicitur Christus finis legis (Rom 10, 4), vel legem non iam esse (Gal 3, 25; 4, 5), vel fideles non esse sub lege (Rom 6, 14), sub servitute (Gal 5, 1. 13) ex contextu apparet sermonem esse de lege vetere, quae revera abrogata est; sensus autem non est, iustos nullo modo esse sub aliqua lege, neque debere observare mandata divina.

In re adeo clara opus non est afferre textus SS. Patrum. Omnibus temporibus inveniuntur adhortationes ad bonam vitam christianam, tamquam omnibus christianis necessariam.

III. Iustus cum speciali auxilio gratiae in iustitia perseverare potest.

Hac parte thesis quaeritur, qua ratione homini iusto possibile sit omnia mandata Dei observare.

« Iustus » intelligitur de omnibus iustis.

« Perseverare » est manere in statu filiationis divinae, in statu gratiae; et cum gratia, ut postea ostenditur, omni peccato mortali amittatur, idem est atque non committere peccatum mortale.

« Potest »: agitur solum de potentia perseverandi, a qua bene distinguenda est actualis perseverantia finalis, donum perseverantiae, de quo in thesi 14. Affirmatur ergo quilibet iustus habere potentiam physicam et moralem, ad vitandum peccatum.

« Cum auxilio gratiae »: gratia requiritur, sine illa est impossibile. Cum perseverare practice idem sit quod non succumbere tentationi, non peccare, sensus huius partis est: ne iustus quidem sine auxilio gratiae vitare potest peccata mortalia, idque non intelligitur de brevi quolibet tempore, sed « diu », uti in thesi 11 de peccatoribus dictum est; simili quoque modo concipienda est impotentia hominis et necessitas et natura auxilii.

« Cum auxilio speciali » id est praeter gratiam sanctificantem et virtutes infusas aliud adhuc auxilium gratiae requiritur. Nam etiam post iustificationem manet in homine concupiscentia rebellis, ipse adhuc manet in mundo et potest adhuc tentari a diabolo; hinc ipsi quoque occurrunt similes difficultates, de quibus thesi 11 sermo erat, ad quas superandas hoc auxilio speciali indiget. Est ergo auxilium medicinale contra infirmitatem moralem, et eodem modo intelligendum est sicut auxilium sanans, de quo in thesi 11, id est consistit in illuminatione intellectus et inspiratione voluntatis. Facile intelligitur, iustis dari auxilia, quibus non solum honeste, sed salutariter vincere possint tentationes et observare mandata, quia sic crescere debent in iustitia; est ergo auxilium illis collatum supernaturale non solum secundum modum, sed entitative. Sed in hac parte thesis gratia imprimis consideratur in quantum sanans est.

Continet ergo haec pars duo asserta: 1) iusti indigent gratia ad perseverandum; 2) omnes iusti possunt perseverare, habent gratiam necessariam.

Hinc etiam duplex classis eorum qui sunt contra hanc partem:

1. contra illud: « cum speciali auxilio » sunt, qui affirmant hominem sine gratia posse servare legem divinam et perseverare in gratia: Pelagiani, secundum quos auxilium divinum non est nisi ad facilius posse³³.

2. contra « potest » illi sunt, qui concedunt quidem gratiam necessariam esse; sed negant eam omnibus iustis a Deo dari: Baius (cf. prop. damn. 54: « Definitiva haec sententia, Deum homini nihil impossibile praecepisse, falso tribuitur Augustino, cum Pelagii sit »)³⁴; Iansenius³⁵, cuius sententia ut haeretica damnata est ab Innocentio X³⁶.

In quantum hac parte necessitas gratiae sanantis affirmatur, qualificatio eadem est, ut in thesi 11³⁷; in quantum dicitur omnes iustos habere auxilium sufficiens, unde omnibus possibile est in gratia perseverare, doctrina est de fide definita.

DOC. ECCLESIAE

1. Speciali auxilio indigent: INDICULUS, cap. 3³⁸, ARAUS. can. 10³⁹; ibidem in conclusione: « Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod post acceptam per baptismum gratiam omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem animae pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere »⁴⁰.

CONC. TRID. sess. 6 cap. 13⁴¹; can. 22: « Si quis dixerit, iustificatum vel sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare posse, vel cum eo non posse: A. S. »⁴².

2. Cum auxilio divino omnibus est possibile: CONC. ARAUSICANUM, textus modo citatus. CONC. TRIDENTINUM, cap. 11: « Nemo temeraria illa et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti (debet), Dei praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia. Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis⁴³, et adiuvat ut possis; cuius mandata gravia non sunt⁴⁴, cuius iugum suave est et onus leve⁴⁵. Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt; qui autem diligunt eum, (ut ipsemet testatur) servant sermones eius⁴⁶, quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Quo fit, ut iusti ipsi eo magis se obligatos ad ambulandum in via iustitiae sentire debeant, quo liberati iam a peccato, servi autem facti Deo⁴⁷, sobrie et iuste et pie viventes⁴⁸ proficere possunt per Christum Iesum, per quem accessum habuerunt in gratiam istam⁴⁹. Deus namque sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur »⁵⁰. — Cap. 15 agens de peccatis lethalibus dicit: « a quibus cum divinae gratiae adiumento abstinere possunt »⁵¹.

Can. 18: « Si quis dixerit, Dei praecepta homini etiam iustificato et sub gratia constituto esse ad observandum impossibilia: A. S. »⁵², Can. 22 vide supra pag. 245.

Pius V damnavit propositionem 54 Baii⁵³.

INNOCENTIUS X ut haereticam damnavit Iansenii propositionem: « Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant »⁵⁴.

Pius XI hanc doctrinam applicat in encyclica « Casti connubii »: « Cavendum omnino est, ne funestae externarum rerum conditiones multo funestiori errori occasionem praebeant. Nullae enim exsurgere possunt difficultates, quae mandatorum Dei, actus ex interiore natura sua malos vetantium, obligationi derogare queant; in omnibus vero rerum adiunctis semper possunt coniuges, gratia Dei roborati, suo munere fideliter fungi et castitatem a turpi hac macula illibatam in coniugio conservare; nam stat fidei christianae veritas, synodi tridentini magisterio expressa: Nemo temeraria⁵⁵... Eademque doctrina iterum solemniterque praecepta est ab Ecclesia et confirmata in damnatione haeresis iansenianae, quae contra Dei bonitatem haec blasphemare erat ausa: Aliqua Dei praecepta...»⁵⁶.

S. SCRIPTURA

1. Speciali auxilio indigent: Eph 6, 10 ss.; 1 Petr 5, 8; Matth 6, 13; 26, 41. Hi textus, in priore thesi iam allati, sunt universales; immo Eph, 1 Petr, Matth 26 directe sermo est de iis qui iam conversi sunt. Illi ergo adhuc pro salute sua pugnare debent (cf. 1 Cor 9, 26; 1 Tim 6, 12; 2 Tim 2, 3), in qua pugna sine auxilio divino non superabunt; auxilium autem tale est, quod petere debent; ergo non illa dona, quae iusti iam receperunt.

2. Cum auxilio divino omnibus possibile est: 1 Cor 10, 13: In exemplo Israelitarum ostendit apostolus fideles ex eo, quod magna bona a Deo acceperunt, speciatim propter receptum baptismum et cenam eucharisticam, nondum securos esse a futuro aliquo lapsu; Israelitae quoque acceperunt multa bona a Deo, baptismo aliquo baptizati erant, manducaverant escam spiritualem et potum spiritualem biberant, et tamen peccaverunt et graviter a Deo puniti sunt. Haec, dicit apostolus, « scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt. Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat. Tentatio vos non apprehendat (apprehendit scl. hucusque) nisi humana (humanis viribus adaptata, non excedens vires vestras); fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari supra id, quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum (prosperum eventum) ut possitis sustinere (ferre) ».

Immo iis qui Christum sequuntur non adeo difficile est observare mandata: Matth 11, 30: « Iugum enim meum suave est, et onus meum leve ». — 1 Io 5, 3: « Haec est enim caritas Dei, ut mandata eius custodiamus: et mandata eius gravia non sunt. Quoniam omne, quod natum est ex Deo, vincit mundum: et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra ». — Hinc christiani ad perseverantiam admonentur: Io 15, 4: « manete in me »; v. 9: « manete in dilectione mea ». — 1 Cor 9, 24: « Sic currite ut comprehendatis (ut praemium consequamini) ». — 2 Petr 1, 10: « Quapropter fratres magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis: haec enim facientes, non peccabitis aliquando ». — Apoc 2, 10: « Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae ». — Apoc 3, 11: « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam ».

PATRES

1. Speciali auxilio indigent: S. AUGUSTINUS: « Ipse autem Deus, cum per mediatorem Dei et hominum hominem Iesum Christum⁵⁷ spiritualiter sanat aegrum vel vivificat mortuum, id est, iustificat impium, et cum ad perfectam sanitatem, hoc est ad perfectam vitam iustitiamque, perduxerit, non deserit si non deseratur, ut pie semper iusteque vivatur. Sicut enim oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus, non potest cernere: sic et homo etiam perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere »⁵⁸.

S. LEO MAGNUS: « Gratiae Dei obedientia se humana non subtrahat, nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse, deficiat; ac si quid sibi impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, non in se remaneat, sed ad iubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium et praestet auxilium, dicente propheta: Iacta in Deum cogitationem tuam, et ipse te enutriet⁵⁹. An forte quisquam ita insolenter superbit, et ita se illaesum, ita immaculatum esse praesumit, ut nullius iam renovationis indigeat? Fallitur prorsus ista persuasio, et nimia vanitate veterascit quicumque inter tentationes huius vitae ab omni se vulnere credit immunem »⁶⁰.

2. Cum auxilio divino omnibus est possibile: S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Non licet dicere: Non possum; id enim est accusare creatorem. Nam si nos fecit imbecilles et iubeat, ipsius est accusatio. Quomodo ergo, inquit, multi non possunt? Quia nolunt. Quomodo non volunt? Prae desidia; nam si voluerint, poterunt omnino... Habemus enim Deum cooperantem et nobiscum agentem; solum eligamus, solum ad rem tamquam ad opus accedamus, solum simus solliciti, solum mentem adhibeamus, et omnia sequuntur »⁶¹.

S. AUGUSTINUS: « Si ergo volumus animos ad recte vivendum frigidos et pigros christianis exhortationibus excitare et accendere, primitus exhortemur ad fidem, qua christiani fiant, et eius nomini subiciantur, sine quo salvi esse non possunt. Si autem iam christiani sunt, et recte vivere negligunt, verberentur terroribus, et praemiorum laudibus erigantur: ita sane, ut non solum ad bonas actiones, verum etiam ad pias orationes eos exhortari meminerimus, atque hac instruere sanitate doctrinae, ut et illinc gratias agant, cum instituerint bene vivere, quod aliquid sine difficultate fecerint; et ubi difficultatem aliquam sentiunt, fidelissimis et perseverantissimis precibus et misericordiae promptis operibus facilitatem a Domino impetrare persistant. Sic autem proficientes, ubi et quando plenissima iustitia perficiantur, non nimis curo: ubicumque autem et quandocumque perfecti fuerint, nonnisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum perfici posse confirmo. Sane quando liquido cognoverint nullum peccatum se habere, non se dicant habere peccatum, ne veritas in eis non sit; sicut in eis veritas non est, qui cum habeant, non habere se dicunt.

Valde autem bona sunt praecepta, si legitime his utamur⁶², Eo quippe ipso quo firmissime creditur, Deum iustum et bonum impossibilia non potuisse praecipere, hinc admonemur, et in facilibus quid agamus, et in difficilibus quid petamus. Omnia quippe fiunt facilia caritati: cui uni Christi sarcina levis est⁶³, aut ea una est sarcina ipsa quae levis est. Secundum hoc dictum est: Et praecepta eius gravia non sunt⁶⁴, ut cui gravia sunt, consideret non potuisse divinitus dici, gravia non sunt, nisi quia potest esse cordis affectus cui gravia non sunt, et petat quo destituitur, ut impleat quod iubetur. Et quod dicitur ad Israel in Deuteronomio, si pie, si sancte, si spiritualiter intelligatur, hoc idem significat: quia utique cum hoc testimonium commemorasset Apostolus: Prope te est verbum in ore tuo, et in corde tuo... hoc est, inquit, verbum fidei quod praedicamus⁶⁵. Conversus ergo quisque, sicut ibi praecipitur, ad Dominum Deum suum ex toto corde, et ex tota anima sua, mandatum Dei non habebit grave. Quomodo est enim grave, quod cum sit dilectionis mandatum? Aut enim quisque non diligit, et ideo grave est; aut diligit, et grave esse non potest. Diligit autem, si quod illic admonetur Israel, conversus fuerit ad Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua. Mandatum, inquit, novum do vobis, ut vos invicem diligatis⁶⁶; et: Qui diligit proximum, legem implevit; et: Plenitudo legis caritas⁶⁷. Secundum hoc et illud dictum est: Si ambularent semitas bonas, invenissent utique semitas iustitiae leves⁶⁸. Quomodo ergo dicitur: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras⁶⁹, nisi quia utrumque verum est? Durae sunt timori, leves amori »⁷⁰.

THEOLOGI

S. THOMAS 1, 2 q. 109 a. 9 quaerit: « Utrum ille, qui iam consecutus est gratiam, per seipsum possit operari bonum et vitare peccatum absque auxilio gratiae », et respondet: « Homo ad recte vivendum dupliciter auxilio Dei indiget: uno quidem modo quantum ad aliquod habituale donum, per quod natura humana corrupta sanetur et etiam sanata elevetur ad operanda opera meritoria vitae aeternae, quae excedunt proportionem naturae; alio modo indiget homo auxilio gratiae, ut a Deo moveatur ad agendum. Quantum igitur ad primum auxilii modum homo in gratia exsistens non indiget alio auxilio gratiae, quasi aliquo alio habitu infuso; indiget tamen auxilio gratiae secundum alium modum, ut scilicet a Deo moveatur ad recte agendum. Et hoc propter duo: primo quidem ratione generali propter hoc, quod, sicut supra dictum est, nulla res creata potest in quemcumque actum prodire, nisi virtute motionis divinae; secundo ratione speciali propter conditionem status humanae naturae, quae quidem, licet per gratiam sanetur quantum ad mentem, remanet tamen in ea corruptio et infectio quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom 7; remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, ut etiam dicitur Rom 8: Quid oremus, sicut oportet, nescimus. Propter varios enim rerum eventus, et quia etiam nos ipsos non perfecte cognoscimus, non possumus ad plenum scire, quid nobis expediat, secundum illud Sap 9: Cogitationes mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae; et ideo necesse est nobis, ut a Deo dirigamur et protegamur, qui omnia novit et omnia potest. Et propter hoc etiam renatis in filios Dei per gratiam convenit dicere: Et ne nos inducas in tentationem; et: Fiat voluntas tua, sicut in caelo, et in terra, et cetera, quae in oratione Dominica continentur ad hoc pertinentia ».