De gratia Redemptoris

Ut integra doctrina in toto suo connexu habeatur, rem simili modo exponamus, uti in tractatu De Deo uno relate ad praedestinationem et reprobationem fecimus¹. In praesenti ordine salutis creatura intellectualis elevata est in ordinem supernaturalem; quoad homines habetur peccatum originale et redemptio per Verbum Incarnatum; determinati in hoc ordine vivunt angeli et homines. Deus sincere vult omnium hominum salutem, tamquam gratiam filiis Dei per Iesum Christum misericorditer promissam, et tamquam mercedem ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddendam. Haec voluntas non est absoluta, sed conditionata, si scilicet fideliter cum gratia cooperantur et in gratia decedunt. Consequenter ad gratuitam hanc conditionatam voluntatem salvandi omnes Deus gratuito vult dare omnibus gratias necessarias, ut salutem sibi promereri possint, si velint, gratias vere sufficientes. Praeparatio ergo et collatio gratiae fluit ex sincera voluntate salvifica universali conditionata, quae non cessat nisi consequenter ad praevisam impoenitentiam finalem.

Ordines, in quibus omnes illae condiciones essentialiter impletae sunt, multi possibiles sunt: iidem homines possent esse sub diversis circumstantiis, accipere diversa auxilia gratiae etc., quin universales conditiones ordinis mutarentur. Antequam autem Deus ex his ordinibus possibilibus unum absolute decernit, scit quid in variis ordinibus possibilibus futurum esset.

Deus e. g. certo scit, in determinato ordine possibili se Petro daturum esse gratuito, sine ullo merito Petri praeviso, hanc vel illam gratiam, quia habet voluntatem conditionatam eum salvandi, et se daturum hanc gratiam ad hoc, ut Petrus illa utatur ad actum bonum salutarem: gratia vere sufficiens. Deus scit, si hanc gratiam daret, Petrum libere cooperaturum esse: gratiam esse efficacem. Petrus ita cum auxilio gratiae se disponeret ad iustificationem. Deus vellet eum perducere ad iustificationem, eum iustificare. Post iustificationem Deus vellet illi dare gratias, ut cum earum auxilio sibi mereretur augmentum gratiae sanctificantis; scit Petrum cooperaturum esse et tale augmentum sibi mereri; Deus propter illud meritum vellet ipsi augere gratiam sanctificantem secundum hoc meritum. Deus ulterius Petro daret gratias, ut illis uteretur, ut vinceret occurrentem tentationem, ut meritum suum augeret: gratia vere sufficiens; Petrus autem non cooperaturus esset, gratiae resisteret et peccaret: gratia maneret mere sufficiens. Deus autem, cum voluntas salvifica erga Petrum conditionata adhuc perseveraret, pergeret in gratiis gratuito dandis, ut Petrus converteretur et ad iustificationem sese disponeret: gratiae vere sufficientes. Petrus iterum cooperaturus esset (gratia efficax), converteretur et in sacramento poenitentiae iterum iustificaretur. Deus semper illi daret gratias vere sufficientes, Petrus abhinc cum illis cooperaretur, multum oraret pro dono perseverantiae, Deus hoc illi concederet, Petrus moreretur in statu gratiae, in determinato gradu gratiae cum determinatis meritis libera cooperatione cum gratia acquisitis. Propter illa merita Deus post eius mortem illi vellet dare gradum gloriae merito correspondentem tamquam iustum praemium.

Alius ordo possibilis esset circa eundem Petrum, in quo Deus alias illi dare vellet gratias, Petrus perfectius cum illis cooperaturus esset, quam in priore exemplo, et in maiore gradu gratiae sanctificantis et cum maiore merito moriturus esset, et hinc Deus illi maiorem gradum gloriae pro praemio dare vellet.

Tertius ordo possibilis esset, in quo supponamus omnia simili modo procedere, sicut in primo exemplo usque ad peccatum Petri. Post hoc peccatum maneret adhuc voluntas salvifica erga Petrum, et ex hac voluntate Deus illi vellet concedere auxilia gratiae, quibus posset converti, ad iustificationem sese disponere, easque Deus vellet dare ad hunc finem, ut Petrus libere iis uteretur: gratia vere sufficiens. Petrus autem non vellet cooperari, non vellet orare, et libere maneret in peccato: gratia maneret mere sufficiens. Attamen voluntas salvifica Dei erga eum adhuc maneret, et propterea Deus illi non vellet negare auxilia gratiae, quibus posset venire ad conversionem et ad iustificationem, eaque semper daret, ut Petrus libere illis uteretur; sed Petrus non vellet illis uti, vellet manere in peccatis, pergeret in peccando et tandem moreretur in finali impoenitentia, in peccato mortali cum determinato gradu demeritorum. Nunc cessaret voluntas Dei salvifica erga ipsum, et Deus vellet eum damnare iusta poena aeterna inferni. Omnes gratiae sufficientes, quas Deus illi post peccatum vellet dare, manerent mere sufficientes.

Ita plures alii ordines circa Petrum essent possibiles et Deus scit quid in variis illis ordinibus futurum esset, scit quasnam gratias Petro et in quibus circumstantiis eas daret, utrum Petrus cum illis esset cooperaturus, utrum gratiae futurae essent mere sufficientes an efficaces. Ex omnibus ordinibus possibilibus Deus libere praesentem elegit. Hoc absoluto decreto Dei omnia illa, quae in signo antecedente erant condicionate futura, evadunt absolute futura et in suo tempore actualia. Si ergo sumimus primum exemplum supra de Petro datum, consequenter ad decretum Dei absolutum haec valent: Deus habet voluntatem salvificam condicionatam erga Petrum; ex sincera hac voluntate confert ei gratiam, ut illa utatur ad actum salutarem (gratia vere sufficiens); Deus scit Petrum cum hac gratia esse cooperaturum, gratiam hanc esse efficacem (Deus scit verum esse Petrum esse cooperaturum, si ei haec gratia conferretur; gratia confertur; verum est Petrus cooperaturus est). Petrus de facto cooperabitur et veniet ad iustificationem. Post iustificationem Deus Petro dabit gratiam, ut Petrus merita sibi acquirat; Deus scit Petrum cooperaturum esse, gratiam esse efficacem. Petrus acquirit sibi meritum et Deus auget gratiam sanctificantem. Deus ulterius confert gratiam, ut Petrus in tentatione vincat et amplius mereatur; Deus scit Petrum non esse cooperaturum, gratiam manere mere sufficientem; Petrus peccabit. Post peccatum manet voluntas salvifica erga Petrum; ex hac voluntate Deus illi dabit ulteriores gratias; Deus scit Petrum esse cooperaturum, gratiam esse efficacem; Petrus cum gratia cooperabitur usque ad mortem. Petrus moritur in statu gratiae et in hoc signo voluntas Dei salvifica condicionata erga Petrum transit in absolutam: Deus vult absolute Petro dare gloriam aeternam eo gradu, qui correspondet meritis eius.

Simili modo in tertio exemplo de Petro: Postquam Petrus peccavit, manet voluntas Dei salvifica erga eum; ex sincera hac voluntate dat ei gratiam, ut convertatur, ut actus salutares ponat et ad iustificationem iterum perveniat; Deus scit Petrum non esse cooperaturum, gratiam manere mere sufficientem; Petrus de novo peccabit. Attamen voluntas Dei salvifica erga eum manet, et semper Deus ei tribuit gratias vere sufficientes, ut possit venire ad conversionem; Deus autem scit Petrum non esse cooperaturum, gratias manere mere sufficientes, et ita usque ad finem vitae Petri. Petrus moritur in peccato et in hoc signo cessat erga eum voluntas Dei salvifica et adest voluntas absoluta eum in aeternum damnandi secundum gradum demeritorum.

Cur Deus praesentem ordinem ei non alium elegerit, nobis non revelavit et hinc plane ignoramus. Sed patet electionem praesentis ordinis, si in eo verificantur quae de Petro in primo exemplo dicta sunt, esse speciale beneficium erga Petrum, quod non adfuisset, si Deus, uti potuisset, elegisset ordinem, in quo relate ad Petrum condiciones tales essent, uti in tertio exemplo habentur. Similiter habetur speciale beneficium erga Petrum, si comparatur cum aliis hominibus, qui in praesenti ordine non salvabuntur.

Ergo differentia gratiae efficacis a sufficiente in hac doctrina non consistit in differentia in interna ipsa entitate gratiae, ita ut altera ex interna sua natura sit efficax, altera non, sed gratia efficax est ea gratia vere sufficiens, cum qua Deus scit hominem esse cooperaturum, gratia mere sufficiens vero ea gratia vere sufficiens, cum qua Deus scit hominem non esse cooperaturum.

Ergo efficacia operis antecedens gratiae efficacis eo explicatur, quod Deus homini eam dat gratiam, quam scit esse congruam, cui homo consentiat. Terminus « congrua » est secundum s. Augustinum, qui dicit: « Verum est ergo: Multi vocati, pauci electi. Illi enim electi, qui congruenter vocati; illi autem qui non congruebant neque contemperabantur vocationi, non electi, quia non secuti, quamvis vocati. Item verum est: Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia, etiamsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat, quomodo iis vocari aptum est, ut sequantur. Falsum est autem si quis dicit: Igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis; quia nullius Deus frustra miseretur; cuius autem miseretur, sic eum vocat, quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat »². Eam vocationem, cui homo consentit, speciali modo ei esse congruam patet. Nam recte Suárez: Vocatio quae datur quando operatura est « maxime congrua dici potest, quia maxime congruit homini, cui melius est vocari, quando responsurus est, etiamsi remisse vocetur, quam fortiter vocari, cum consensurus non est »³.

Si homo alicui gratiae consentit, signum est eam magis aptam fuisse ad movendum hunc hominem, quam alia gratia, cui non consentiret. Facilius homo movetur ad consensum per gratiam, quae conditionibus eius, praesenti statui, dispositionibus, inclinationibus etc. magis congruit, quam per gratiam, quae ita non congruit. Haec adaptatio gratiae ad inclinationes hominis, ad eius modum agendi, revera inclinat speciali modo hominem ad consensum, at tamen non tangit eius libertatem: potest consentire, potest dissentire. Haec congruitas gratiae sola, considerata ergo in signo antecedente ad consensum, nondum fundat infallibilem eius nexum cum actu salutari. Deus autem scit hunc hominem consensurum esse, si ei haec gratia datur, scit hanc gratiam esse huic homini congruam, cui de facto consentiet; proinde si haec gratia vere datur, metaphysice impossibile est hominem non consentire.

Ex dictis patet eandem gratiam quae uni congrua est cui consentiet, in alio posse manere mere sufficientem. Ita gratia, quae mere sufficiens erat in habitatoribus Corozain et Bethsaida, congrua fuisset et efficax in Tyris et Sidoniis.

Quid de hac doctrina dicendum? quomodo se habet ad quinque veritates supra indicatas?

1. Seria Dei voluntas salvifica universalis conditionata in hoc systemate manet in omni signo antecedente finalem impoenitentiam, sicuti haec voluntas manifestatur in fontibus.

2. Praedilectio erga praedestinatos ex eo apparet, quod Deus libere sine respectu ad merita hominum illum ordinem absolute elegit, in quo scivit hos determinatos homines consecuturos esse aeternam beatitudinem, cum potuerit quoque alium ordinem eligere; in hoc autem habetur specialis dilectio erga eos, qui vere salvantur, quae non est erga reliquos. « Quoniam quod Deus elegerit eum rerum ordinem, circumstantiarum, et auxiliorum, sive maiorum sive minorum, in quo praevidebat eos pro sua libertate salvandos, qui electione eius ordinis eo ipso praedestinati sunt, vitamque aeternam pro sua libertate consequuntur, potius quam alium ex infinitis, in quo res aliter pro eadem ipsorum libertate habuisset, non fuit ex nobis, aut pro meritorum et cooperationis nostrae qualitate, sed ex sola misericordia Dei »⁴.

Idem valet de collatione singularum gratiarum efficacium. Deus scit antequam absolute praesentem ordinem decrevit, hanc gratiam in hoc homine futuram esse efficacem; eoipso quod absolute hanc gratiam dare vult, ipsum quoque actum salutarem cum illa coniunctum absolute vult. Speciale autem est beneficium, si Deus libere dat hanc gratiam, cum posset etiam dare gratiam, quam scit manere mere sufficientem.

Et cum libere Deus praesentem ordinem et gratias quae in eo conferuntur elegerit, ipse quoque est, qui discrevit inter iustos et non iustos, inter praedestinatos et non praedestinatos. Homo non solum posse bene operari Deo tribuere debet, sed etiam ipsam bonam operationem.

Interdum dicitur, secundum doctrinam Molinismi non esse Deum, qui hominem discernat, sed hominem ipsum se discernere. Sed ita videntur confundi duae quaestiones, quae tamen bene distinguendae sunt. Alia est quaestio de natura efficaciae operis gratiae efficacis, de differentia inter gratiam efficacem et gratiam mere sufficientem, sitne haec petenda ex natura physica ipsius gratiae, ut Baneziani volunt, an alio modo explicanda; et alia omnino diversa quaestio est de collatione gratiae efficacis prae sufficiente: cur hic homo accipiat gratiam efficacem, ille vero gratiam sufficientem, cur hic sit praedestinatus, ille non praedestinatus? Qui diceret praevisum consensum hominis esse rationem cur Deus illi conferret gratiam efficacem prae mere sufficiente, vel cur Deus istum praedestinasset, illum vero non, ille diceret hominem se ipsum discernere. Sed hoc Molinismus explicite negat, ut clare patet ex verbis Molinae supra relatis. Secundum Molinismum Deus est qui discernit.

Cur autem Deus praecise hunc ordinem elegerit, in quo hi homines salvabuntur et non alium, plane ignoramus, ut supra iam dictum est, quia Deus hoc nobis non revelavit: mysterium electionis et praedilectionis. S. Augustinus: «Ex duobus itaque parvulis originali peccato pariter obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur; et ex duobus aetate iam grandibus impiis, cur iste ita vocetur ut vocantem sequatur, ille autem aut non vocetur aut non ita vocetur; inscrutabilia sunt iudicia Dei. Ex duobus autem piis, cur huic donetur perseverantia usque in finem, illi non donetur, inscrutabiliora sunt iudicia Dei »⁵, Ibi ergo secundum s. Augustinum est mysterium nobis absconditum, et hoc mysterium perfecte manet in nostra doctrina.

3. Gratia sufficiens secundum hanc doctrinam datur ex seria voluntate Dei salvifica, ut homo illa utatur; habet ergo vere rationem beneficii. Hoc Dei beneficium manet quidem sine fructu, gratia manet mere sufficiens, sed non ex eo, quod ipsi gratiae aliquid desit, sed ex culpa hominis, qui cum illa cooperari non vult, quamvis posset, si vellet. Beneficium autem non cessat esse beneficium, si quis illo uti non vult; neque ex eo quod homo huic gratiae non vult cooperari, quidquam tollitur verae sufficientiae huius auxilii⁶.

4. Triplex infallibilitas nexus gratiae efficacis in actu primo cum futuro actu salutari: Antequam homo revera actum salutarem ponit ille nexus exsistit; posita hac gratia infallibiliter sequitur actus salutaris. Nam antecedenter ad ipsum actum absolute futurum iam verum est: si daretur haec gratia, effectum salutarem haberet; ergo si Deus absolute decernit hanc gratiam dare, absolute verum est consensum esse absolute futurum (infallibilitas conexionis obiectiva); Deus antequam absolute decernit hanc gratiam dare, infallibiliter scit eam, si datur, futuram esse efficacem (infallibilitas conexionis cognoscitiva); Deus libere vult dare hanc gratiam, quam scit esse coniunctam cum actu salutari, quam scit esse efficacem (infallibilitas conexionis affectiva). Ergo antequam homo actu consentiat, in actu primo, iam infallibiliter certum est hanc gratiam esse efficacem, et metaphysice repugnat, data hac gratia, non sequi actum salutarem, sicuti metaphysice repugnat id non esse verum, quod Deus verum esse cognoscit. Non autem derivatur haec infallibilitas ex interna natura gratiae.

5. Libertatem creatam servari patet, nam nihil est, quod in signo antecedente ad usum liberi arbitrii facultatem liberam ad unum physice determinet.

Ergo omnes veritates servandae perfecte in hoc systemate servantur. Cum autem sint, qui putent, in hoc systemate non manere perfectum dominium Dei, paucis adhuc ostendendum eos, qui ita sentiunt, falli. Deus dedit liberum arbitrium, Deus in actibus eius concurrit; ipse dedit dona habitualia et actualia ad actus supernaturales; et eligendo libere praesentem ordinem ipse quoque determinavit absolutam futuritionem omnium actuum etiam liberorum creaturarum. Ita absolute nihil subtractum est supremo dominio Dei. Sicut Deus libere voluit, et absolute decrevit, vel positive intendendo in actibus bonis, vel permittendo in malis moralibus, ita omnia eveniunt. Potest Deus voluntatem hominis movere ad bonum actum sicut ipse vult et infallibiliter actus erit. Cor hominum perfecte in manu Dei est; rebelles quoque voluntates ad se potest convertere, ita ut libere velint, quod Deus vult eos velle⁷, quia ipse ea media cognovit, quibus infallibiliter anexus est actus bonus.

Sic in hoc systemate supremum dominium Dei multo maius et perfectius agnoscitur, quam si Deus solum per aliquam praedeterminationem physicam infallibiliter posset movere creaturam. Supremum dominium, quale in Molinismo Deo tribuitur, illud est, quod in fontibus manifestatur.

Ergo cum hoc systema omnia explicet, quae explicanda sunt, et contra nullam veritatem, de qua certo constat, offendat, admittendum est; ergo efficacia gratiae eo explicanda est, quod Deus talem homini dat gratiam, qualem scit esse congruam, cui homo consentiat.

Forma Molinismi a supra exposita paulum differens ea est, quam s. Bellarmino, Suárez, alii defendebant. Haec ab aliquibus nomine « Congruismi » a Molinismo « puro » distinguitur; alii vero Molinismum simpliciter dicunt Congruismum, quia efficaciam gratiae eo explicat, quod Deus eam vult dare gratiam, quam scit esse « congruam », cui homo consentiat. Differentia utriusque formae non consistit in diverso modo explicandi efficaciam gratiae, neque in eo, uti aliqui affirmabant, quod « Congruismus » defendat collationem gratiae esse specialem benevolentiam Dei, cum « Molinismus purus » hanc specialem benevolentiam neget; omnes enim Molinistae defendunt collationem gratiae efficacis esse maius beneficium formale, quam collationem gratiae mere sufficientis. Differentia in eo est, quod Bellarmino, Suárez, et qui eos sequuntur praedestinationem ad gloriam praecise sumptam defendunt esse ante praevisa merita, et consequenter tenent praedefinitiones formales actuum salutarium. Cum de praedestinatione iam dictum sit in tractatu De Deo uno, pauca dicenda remanent de praedefinitionibus.

« Praedefinitio divina est decretum quo Deus antecedenter ad liberam determinationem creaturae absolute praevisam, ab aeterno, positive, absolute et efficaciter decrevit, ut ab eadem creatura aliquis actus bonus in tempore fiat, v. g. ut Petrus eliciat hodie actum contritionis »⁸. Praedefinitio formalis ea vocatur, qua immediate ipse actus salutaris intenditur; consequenter ad hoc eligitur gratia efficax qua medium necessarium ad actum praedefinitum efficiendum; gratia efficax eligitur, quia est efficax. Praedefinitio virtualis habetur, si immediate ipsum auxilium gratiae intenditur, quod scitur cum actu salutari infallibiliter coniunctum esse; eo ipso, quod decernitur haec gratia absolute danda, praedefinitur ipse actus salutaris.

Praedefinitio formalis est logica consequentia in doctrina de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita. Quia Deus hunc adultum ad talem gradum gloriae elegit, propterea vult, ut homo moriatur cum merito cui talis gradus gloriae tamquam praemium respondet; propterea vult illos actus salutares, quibus ad tale meritum perveniat; propterea vult dare illas gratias, quibus homo illos actus infallibiliter ponet. Et similiter dicitur de actibus salutaribus, quos non praedestinatus in decursu vitae suae ponit: quia Deus vult illos actus ab eo poni, propterea confert gratiam ad hos actus efficacem.

Cum in tractatu De Deo uno praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita non esse admittendam dixerimus, praedefinitiones formales quoque, saltem universaliter, nobis non sunt admittendae. Difficile quoque, si illae admittuntur, explicatur, quomodo gratia mere sufficiens habeat formaliter rationem beneficii; nam collatio talis gratiae non iam videtur in non praedestinatis procedere ex voluntate salvifica universali, cum haec iam in signo anteriore cessaverit, scil. in eodem signo, in quo praedestinati exclusive electi sunt ad gloriam. Praeterea generatim collatio gratiae mere sufficientis non iam videtur posse procedere ex sincera voluntate, ut homo illa utatur et actus salutaris fiat. Nam cum gratia efficax non detur nisi consequenter ad absolutam voluntatem, ut actus salutaris revera fiat, voluntas dandi auxilium mere sufficiens videtur non esse nisi consequenter ad negationem formalis praedefinitionis actus salutaris, qua negatione futuritio actus salutaris iam absolute excluditur.

Hinc praeferendus videtur Molinismus, qui praedestinationem ad gloriam praecise sumptam post praevisa merita et praedefinitionem virtualem actuum salutarium docet. Ita uti supra ostensum est omnia perfecte salvantur, quae salvanda sunt. Haec est etiam forma, in qua Molinismus hodie communissime defenditur.