De gratia Redemptoris

Ideae et tendentiae baianae post damnationem non cessabant.

Cum harum idearum fautoribus intimam relationem habuit Cornelius Iansen, yprensis episcopus¹. Secundum eius sententiam plurimi non iam veram s. Augustini doctrinam de gratia proposuerunt, vel ab eius doctrina recedendo, vel falso explicando, propterea genuinam et veram doctrinam doctoris gratiae proponere voluit; ad hunc finem per multos annos eius operibus studuit, cuius studii fructus est opus « Augustinus, seu doctrina S. Augustini de humanae naturae sanitate, aegritudine, medicina adversus Pelagianos et Massilienses », in quo componendo usque ad finem vitae suae laboravit, et cuius editionem amicis suis relinquere debuit. Sententias autem in eo expositas iudicio S. Sedis subiecit². Opus tribus tomis constat, in quorum primo « haereses et mores Pelagii contra naturae humanae sanitatem, aegritudinem et medicinam ex S. Augustino recensentur ac refutantur ».

In secundo tomo « Genuina sententia S. Augustini de humanae naturae stantis, lapsae, purae statu et viribus eruitur et explicatur ».

Libro unico agit de gratia primi hominis et angelorum. Creatus est Adam in gratia et sanctitate (cap. 1), sine concupiscentiae motu (cap. 2); nulli omnino neque parvi neque magni excellentiae aut laudis aut superbiae motus atque tentationes ante peccatum esse potuerunt (cap. 3); eratque primus homo immortalis (cap. 4).

Adamus liberum habuit arbitrium (cap. 6). « Itaque mobiliter Adam per illum amorem creatoris liber fuit, ut excidere posset; et in eo permanere, si vellet: atque ita in quodam confinio vitae et mortis constitutus, ut utramlibet, vitam aut mortem elegisset, utramlibet ipsi aeterna, et per hoc, aeterna quoque libertas, vel servitus redderetur: cum nihil iustius esse queat, quam ut id quisque inammissibiliter ad fruendum teneat, quod sibi ad amandum libera voluntate delegit. In hoc enim iustissima meriti praemiique ratio constituta est. Ad utrumlibet igitur, hoc est, ad bonum et malum, ad vitam et mortem, ad amorem Creatoris et creaturae, ut saepissime Augustinus docet, illa prima libertas indifferens fuit »³.

Per vires liberi arbitrii potuit iuste vivere (cap. 7), potuit in iustitia perseverare (cap. 8); sed ad hoc indigebat adiutorio gratiae (cap. 10). « Quapropter quemadmodum in praecedentibus Augustinum fidentissime confirmantem audivimus, Sanctos Angelos per liberum arbitrium in veritate stetisse, et primum hominem per idem liberum arbitrium in ea stare potuisse, quod post lapsum hominibus non nisi per gratiam conferendum est: ita nunc vice versa, iuxta doctrinam ab eo traditam, et iuxta fidem Catholicam ab eo explicatam dicimus, neque Angelos, neque primum hominem ullo modo sine gratiae iuvantis adiutorio in veritate stare, hoc est, in accepta iustitia perseverare potuisse »⁴.

Haec gratia non solum ad perseverandum, sed ad singulos actus bonos necessaria erat (cap. 11). Ratio autem huius necessitatis non venit ex peculiari quadam difficultate perseverantiae vel actus boni, sed ex impotentia liberi arbitrii, « quia (liberum arbitrium) nihil ad bonum potest sine adiutorio omnipotentis boni »⁵, id quod explicat similitudine s. Augustini: « Sicuti enim corporis oculus non adiuvatur a luce, ut ab eadem luce clausus aversusque discedat; ut autem videat, adiuvatur ab ea, neque hoc omnino nisi ille adiuverit, potest; ita Deus, qui lux est hominis interioris, adiuvat nostrae mentis obtutum, ut non secundum nostram, sed secundum eius iustitiam boni aliquid operemur »⁶.

Hoc vero auxilium non erat gratia habitualis, neque concursus Dei operantis, concomitans Dei operatio, sed aliquid actuale, actioni praevium (cap. 12; 13). Cap. 14 quaerit: « Quale fuerit istud adiutorium quantum ad operandi modum ». Respondet: « Duplex est enim adiutorii genus, et consequenter duplex adiuvandi modus, unum est adiutorium quo; alterum sine quo non. Hoc est, unum est, quo aliquid fit; alterum, sine quo non fit. Exemplis res illustranda est. Visio est adiutorium, ut videas; sed ita adiuvat, ut ea posita, statim videas, quod in omnibus causis formalibus locum habet. In efficientibus autem tale adiutorium est illa simultanea cooperatio Dei: illa quippe data, confestim sine mora fit operatio; quae nisi detur, numquam fiet. Pedes vero sunt adiutorium ad ambulandum, navis ad navigandum, non tamen quo; sed sine quo non. Non enim si adsunt pedes, aut navis, continuo fit ambulatio aut navigatio; sine illis tamen fieri nequit »⁷. « Quaedam enim ita adiuvant potestatem, ut eam hoc ipso quo dantur, ex potentia in actum extrahant, ipsumque effectum reipsa ponant: alia vero sic adiuvant, ut potentiam quidem praeparent, roborent, iuvent; aliunde tamen quam ex ipsis extractio potentiae in actum secundum, seu ipsius potestatis applicatio atque determinatio ad agendum exspectari debeat: huiusmodi est adiutorium lucis ad videndum, specierum atque scientiae ad intelligendum, habitus ad operandum, pedum ad ambulandum, navis ad navigandum, suasionis externae ad operandum, et infinita similia. Omnia quippe huiusmodi, potentiam quidem operandi praeparant, adiuvant, roborant; nisi tamen aliunde impulsus ad operandum veniat, nihil fiet. Cuius ratio manifesta est, quia ista adiutoria sunt eiusdem ordinis cum potentia, in cuius imbecillitatis subsidium dantur. Nam ex ipsis adiutoriis, et ex potentia una perfecta et completa operandi facultas constituitur, quae voluntatis imperio, cuius est officium et seipsa et omnibus potentiis uti, ita penitus subiecta manet, ac si potentia esset sola omnibus adiutoriis destituta. Ex quo efficitur, ut quamvis huiusmodi adiutoria in infinitum augerentur, numquam tamen propterea fieret effectus; sed tantum completius posset fieri; fit autem tunc, quando potestas ista ad agendum actu impellitur, non fit quando non impellitur »⁸.

« Quibus ita constitutis, perspicue docet Augustinus et iterum iterumque diligenter inculcat, adiutorium Adami, cuius necessitatem tantopere multis locis commendaverat, non fuisse adiutorium quo, sed adiutorium sine quo non: hoc est, non fuisse tale adiutorium, quo fieret ut Adam perseveraret aut vellet, sed quo posset perseverare, si vellet, et sine quo perseverare non posset: ita videlicet, ut illud adiutorium plenam permanendi potentiam seu sufficientiam largiretur, sine qua permanere non poterat; non tamen tribueret usum illius adiutorii, seu ipsam permanendi voluntatem; utpote quae in ipsius libero relinqueretur arbitrio, a cuius liberrimo flexu et nutu Deus pendere voluit, ut illo adiutorio uti vellet aut nollet, atque ita actu permaneret aut caderet »⁹. « Non aliud fuisse istud gratiae adiutorium, quod Adamo et Angelis datum fuit, quam id quod schola passim sufficiens vocat. Nam hoc ipso, quod per illud iuste vivere, et in iustitia perseverare poterat, et sine illo non poterat, nec actum potestatis, sed potestatem actus afferebat, apertissime sequitur, non aliud, quam sufficiens dicendum esse »¹⁰.

Sequuntur 4 libri de statu naturae lapsae, in quorum primo agit de peccato originali, quod est ipsa concupiscentia; causa traductionis huius peccati est carnalis concupiscentia. Liber 2 est de poenis peccati originalis, ubi cap. 7 ss. de concupiscentia.

« Concupiscentia ista, seu libido, seu cupiditas, seu voluptas, seu delectatio, quocumque ex istis nominibus appellare malis, non est aliud, quam pondus quoddam habituale, quo anima inclinatur ad fruendum creaturis, seu ut Augustinus loquitur, rebus inferioribus »¹¹. Motus concupiscentiae « non sunt aliud, nisi quaedam inclinationes, impetus, concupiscentiae, appetentiae, appetitus, cupiditates, amores, ac desideria; quibus omnibus nominibus, et aliis pluribus eos Augustinus vocare solet; nonnumquam etiam delectationes, prout delectatio Platonico more pro actibus concupiscendi delectationem sumitur »¹². Obiectum eorum est quidquid non est Deus; tendunt ad fruendum rebus; sed solum uti creaturis est licitum; hinc motibus concupiscentiae non est consentiendum, sed ordinandi sunt ratione (cap. 23).

Liberum arbitrium post peccatum manet (Lib. 3, cap. 1). Libertas autem « alicuius actionis non excludit adiutorium; quamvis etiam ex se non postulet. Cernere quippe libere possumus praesente luce et sanis oculis, et non cernere; quamvis illud lucis adiumentum postulet, hoc non item... Liber est igitur respectu alicuius actus boni, qui illum habet in sua potestate, ut adsit si voluerit, non adsit si noluerit, ita videlicet ut hoc ab ipsius voluntatis nutu pendeat; quemadmodum homo ad videndum praesente luce, oculis sanis, non velatis liber est: fit enim videns simul atque illos aperire voluerit: qui si graviter laesi fuerint, libertas videndi periit, quantumvis lux circumfluat, et nihil consueti adiutorii desideretur ... Quapropter libertas ad bonum non adiutorio vel divinae gratiae opponitur, sed servituti et captivitati ad malum. Nam inter illa duo est directa repugnantia. Impossibile est enim, arbitrium liberum ut velit et operetur bonum esse simul servum et captivum sub malo; sicut hoc omnium hominum sensus renuntiat. Non enim ille captivus est, aut compedibus servitutis astrictus, qui cum libuerit pro solo nutu suo liber exilire potest: sed ille tantum, qui sub pondere deprimente detinetur, ita ut ad ipsam voluntatem bonam, multoque minus ad operandum bonum suo nutu non possit surgere. Dari enim possunt in ipso voluntatis arbitrio quaedam impedimenta, seu vincula voluntatis, quibus fiat, ut apex eius, cuius est consentire vel dissentire, quasi glutino quodam delectabili alligetur creaturis, quod nullo modo possit suis viribus disrumpere; sed caelitus gratia potentissima contrarium effectum inspirante dissolvi debet. Quod quamdiu non fecerit Deus, facit autem cum voluerit, arbitrium non est liberum ut operetur aut velit bonum; sed sub mali seu peccati affectu depressum, captivum, servumque possidetur... Hoc est ergo quod Catholica fides praedicat, tale arbitrium non solum esse adiuvandum gratia, ut velit et faciat bonum, sed etiam esse liberandum, ut velle possit et facere. Multum enim ista differunt iuvari, et liberari... Sententia igitur Augustini, quam tantopere Pelagiani detestati sunt, non alia quam ista est; quod arbitrium voluntatis post lapsum primi hominis, antequam divina gratia visitetur, hoc est, antequam Christianam suscipiat fidem unde incipit gratia, sub cupiditatibus terrenis ita arcte captivum possideatur, ut libertas illa voluntatis velut ferreis vinculis astricta nullo modo possit surgere, ut bonum velit aut faciat; sed tantummodo captivo motu versetur in malo. Qua de causa liberum arbitrium toto illo tempore non tam esse liberum, quam servum, hoc est, liberum esse iustitiae, peccati autem servum, sublata funditus indifferentia proxima ad bonum et malum »¹³.

Sed non solum libertas faciendi bonum periit, sed etiam abstinendi a peccato: « Itaque sanctissimus et profundissimus Doctor Augustinus non contentus declarasse, hominem post lapsum omni boni operis faciendi libertate privatum, eadem fiducia partem utramque docet, non esse etiam ei iam liberum a peccatis abstinere; sed in peccandi necessitatem peccando cecidisse, a qua sola gratia salvatoris Christi eum liberare potest »¹⁴.

Cap. 11 vult ostendere loco libertatis abstinendi a peccato inductam esse peccandi necessitatem. Haec autem doctrina non discrepat a fide Catholica, iuxta quam homo habet liberum arbitrium ad malum et bonum (cap. 13). « Ex quibus omnibus recte colligas, non alio sensu nobis post lapsum ante reparationem superesse libertatem arbitrii ad bonum, nisi quia arbitrium est tantummodo capax boni, hoc est, quia Deo quod amissum est reparante, actualem libertatem boni faciendi recipere potest »¹⁵.

Haec doctrina de amissa boni faciendi et a peccato abstinendi libertate intelligenda est non solum de operibus verae pietatis et aeternae vitae meritoriis, sed de omni actu moraliter bono, qui non sit peccatum, sive conferat ad aeternam vitam sive non conferat (cap. 14). « Itaque in hac quaestione indubitatum exsistimamus, esse illam sententiam sancti Augustini atque discipulorum eius, quam iam iam diximus, nullum videlicet opus bonum, ne quidem moraliter, ab humano arbitrio posse fieri nisi per gratiam, non quamlibet, sed fidei liberetur: ut proinde ante fidem non sit ei liberum a peccato, dum hic et nunc agere meditatur, abstinere, sed quocumque sese verterit, quadam humanis viribus insolubili peccandi necessitate teneatur »¹⁶.

Non datur medium inter caritatem et culpabilem cupiditatem (cap. 19). Hinc omne quod non est ex fide, est peccatum (Lib. 4, cap. 1). Sola absentia fidei sufficit, ut omnia opera infidelium vera peccata sint (cap. 3). Sed (cap. 19) « si non est libertas abstinendi a peccato, sed peccandi necessitas in voluntate, iam peccatum non erit peccatum. Quod enim necessarium est hoc ipso non est peccatum, utpote quod voluntarium esse debeat »¹⁷. « Respondetur, hoc argumentum, sicut a Scholasticis intelligitur necessitas peccandi et libertas abstinendi, nullam omnino vim habet adversus Augustini sententiam. Ipsi enim peccandi necessitatem vocant, qua quis ad hoc peccatum, quod hic et nunc perpetratur, ita determinatur, ut ab eo abstinere non possit: libertatem autem dicunt, qua istud potest facere, et a faciendo abstinere. Huiusmodi autem faciendi necessitatem, neque tribuit libero arbitrio Augustinus, neque ab eo tollit huiusmodi libertatem abstinendi: sed haec est necessitas, quam Augustinus peccato advectam esse profitetur, quod liberum arbitrium ita rerum terrenarum cupiditate captivum sit, antequam fide Creatoris caritateque liberetur, ut quoquoversum sese verterit, in genere necesse sit illud male agere; sic tamen ut in singulari nullum peccatum ita necessario perpetret, quin ab eo possit abstinere: sed ab illo abstinendo in aliud incidat, quod similiter aliud faciendo cavere potuisset. Haec necessitas peccatum in genere duntaxat, non singula peccata in particulari respicit: nec illam liberae voluntatis indifferentiam tollit, quam Scholastici recentiores postulant... Erit enim liberum quoad exercitium, ut loquuntur; necessitatum quoad specificationem »¹⁸. Cap. 25 ss. ostendere conatur, hanc doctrinam non esse damnatam propositionibus a Pio V et Gregorio XIII proscriptis.

In 3 libris « De statu purae naturae » ostendit talem statum esse impossibilem; dicit, « sine amore supernaturali Dei non posse creaturam rationalem innocentem condi »¹⁹.

Postquam tomo 2. de aegritudine generis humani locutus est, iam tomo 3. agit de medicina. Cum liberum arbitrium captivatum sit, liberari debet. « Siquis scire velit, quid sit ista arbitrii seu voluntatis liberatio, eum scire necesse est, quid sit servitus eius et captivitas. Quae cum nullo pacto sit macula peccati aut reatus culpae aut poenae, sed depressio quaedam voluntatis sub concupiscentia rerum creatarum, sub qua consensio eius ita captiva detinetur, ut ab ea se extricare suis viribus nequeat, et erigere ad iustitiam diligendam; hinc consequenter liberatio voluntatis non est peccati remissio, sed relaxatio quaedam delectabilis istius vinculi concupiscentialis, seu pestiferae cuiusdam dulcedinis creaturarum, cui innexus indesinenter servit animus, quoad per gratiam infusa caelesti dulcedine ruptoque istius cupiditatis nexu, ad superna diligenda transferatur »²⁰.

Causa efficiens huius liberationis est gratia. Arbitrium per gratiam liberari debet, ut operetur actus non solum supernaturales, sed etiam moraliter bonos (cap. 4). Naturalibus suis viribus nihil arbitrium potest ad hoc, ut gratiam illam adipiscatur. Facienti quod est in se per naturae vires, non datur ex aliqua stabili lege gratia (cap. 5). Gratia est vel intellectus vel voluntatis; gratia intellectus iterum vel externa (praedicatio, exhortatio etc), vel interna (cognitio veritatis). Utraque vocari solet lex vel doctrina (cap. 6). Haec non potest liberare arbitrium, ut velit et operetur iustitiam (cap. 7). Gratia ergo quae arbitrium liberat, est gratia voluntatis. Alia autem est gratia voluntatis sanae, et alia voluntatis aegrotae (Lib. 2, cap. 1 et 2).

Quarum differentia apparet ex discrimine voluntatis liberae et voluntatis servae (cap. 4). « In eo quippe sita est, quod illius primae integritatis adiutorium sic adiuvabat voluntatem, ut cum eo operaretur ipsa si vellet; nunc autem ipsum adiutorium facit ut velit. Hoc est, adiutorium ante ruinam erat tale, ut influxus adiutorii perinde atque voluntatis in opus, ab ipso liberae voluntatis nutu penderet, adeoque salva maneret illa libertatis in utramque partem flexibilis indifferentia: nunc vero post ruinam tale est, ut faciat annuere, et influere et velle voluntatem. Est enim observandum duplicis generis esse adiutoria voluntatis; nam aliud eiusmodi est, sine quo voluntas velle non possit, sic tamen ut velle et nolle, uti vel non uti adiutorio, in eius libero relinquatur arbitrio: aliud quo fit, determinate ut voluntas velit. Est enim illius naturae, ut hoc ipso quo voluntati datur, confestim velit... hoc ipso quo datur simul usus eius et influxus potestatis datur. Est enim hoc ipsum quod suapte efficacia facit influere facultatem, nec facultatis ipsius libero arbitratui subiacet, sed invicte facit ut hoc vel istud arbitrium arbitretur et velit »²¹. « Alterum adiutorii genus est, quo, simul ac datum fuerit, fit effectus, et si non detur numquam fiet. Nempe quia tantae necessitatis est, ut sine illo non possit effectus fieri, tantaeque efficaciae, ut hoc ipso quo datur, continuo fiat. Dat enim simul et posse et operari »²².

Nullum ergo datur post lapsum auxilium quin simul efficax sit; aliis verbis: non datur gratia vere et mere sufficiens (Lib. 3, cap. 1 ss.). Est quaedam voluntatis infirmitas, qua non potest certas tentationes superare, nec adest gratia qua superentur, nec Spiritus orationis, quo vires impetrentur (cap. 13). « Haec igitur omnia plenissime planissimeque demonstrant, nihil esse in sancti Augustini doctrina certius ac fundatius, quam esse praecepta quaedam, quae hominibus non tantum infidelibus, excoecatis, obduratis, sed fidelibus quoque et iustis, volentibus, conantibus secundum praesentes quas habent vires, sunt impossibilia; deesse quoque gratiam, qua fiant possibilia: hoc enim sancti Petri exemplo aliisque multis quotidie manifestum esse, qui tentantur ultra quam possint sustinere: nec illam implendi talia praecepta difficultatem inde proficisci, quod actus implendi debeat esse supernaturalis vel meritorius, vel aliquid simile (quae Augustino numquam in mentem venerunt) sed ex eo quod vires voluntatis infirmae sunt, propter concupiscentiam a volendo bono retrahentem; cuius renisu fit, ut vires voluntatis distrahantur, atque ita homo non plene velit, non integre velit, non tota voluntate velit. Talem autem voluntatem non esse idoneam ut superet alteram vetustate roboratam, quia per illam nondum potest homo tantum velle, quantum sufficit ut volendo faciat; poterit autem cum habuerit magnam et robustam. Hanc vero sibi tribuere, non esse potestatis humanae, sed solius gratiae Dei, quam propterea assidue ex fide invocamus »²³, « Ex quibus conficitur non aliter verum esse, quod Deus non iubeat impossibilia, nisi quia quaecumque iubet, hominis voluntate per omnipotentem gratiam Dei adiuta fieri possunt »²⁴.

Cap. 20 explicat quomodo intelligenda sint verba S. Pauli: « Deus omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire », et cap. 21 quomodo Christus sit redemptor omnium, pro omnibus crucifixus et mortuus. « Ex quibus clarum est non aliter Augustini iudicio Christum se redemptionem pro omnibus dedisse, seu propitiationem esse pro peccatis totius mundi, nisi quia pro peccatis omnium fidelium, ex quibus una Catholica constituitur Ecclesia, redemptio atque propitiatio est. Nec in universis Augustini operibus, nisi fallor, locus est, ubi doceat Christum pro peccatis infidelium in infidelitate permanentium esse propitiationem, vel pro illis se dedisse redemptionem »²⁵. « Nec enim iuxta doctrinam Antiquorum, pro omnibus omnino Christus passus aut mortuus est, aut pro omnibus omnino tam generaliter sanguinem fudit, cum hoc potius tamquam errorem a fide Catholica abhorrentem doceant esse respuendum: omnibus vero illis pro quibus sanguinem fudit, et quatenus pro eis fudit, etiam sufficiens auxilium donat, quo non solum possint, sed etiam reipsa velint et faciant, id quod ab eis volendum et faciendum esse decrevit. Nam per illa occultissime iusta et iustissime occulta consilia sua, quibusdam hominibus dare praedestinavit fidem, caritatem, et in ea perseverantiam usque in finem, quos absolute praedestinatos, electos et salvandos dicimus; aliis caritatem sine perseverantia, aliis fidem sine caritate. Pro primi generis hominibus, tamquam veris ovibus suis, vero populo suo tamquam absolute salvando, semetipsum dedit, ac tradidit; pro istorum peccatis omnibus omnino delendis, et aeterna oblivione sepeliendis propitiatio est; pro istis in aeternum vivificandis mortuus est; pro istis ab omni malo liberandis rogavit patrem suum, non pro ceteris, qui a fide et caritate deficientes in iniquitate moriuntur. Pro his enim in tantum mortuus est, et in tantum propitiatio peccatorum est, et in tantum rogavit patrem, in quantum temporalibus quibusdam divinae gratiae effectibus exornandi sunt »²⁶.

Quidnam est secundum substantiam illud medicinale Christi adiutorium? Respondet lib. 4, cap. 1: « gratiam istam Christi Salvatoris medicinalem, quam efficacem schola vocat, non aliud esse, quam caelestem quandam atque ineffabilem suavitatem; seu spiritualem delectationem, qua voluntas praevenitur et flectitur, ad volendum faciendumque quicquid eam Deus velle et facere constituerit »²⁷. « Ex his iam perspicue intelligitur, tantopere esse necessariam istam delectationis divinae gratiam, quando cum terrenarum rerum tentationibus ac delectationibus dimicamus, ut nisi maior fuerit quam terrena, qua noster affectus detinetur, fieri non possit, quin propriae voluntatis infirmitate vincamur. Maior enim delectatio numquam sane delectatione minore superabitur, sed eam sequetur animus, quae magis eum afficiendo suavitate detinuerit »²⁸.

Necessitas autem delectationis caelestis ad bene volendum et operandum non ex natura voluntatis proficiscitur, sed ex eius poena (cap. 9). « Vera itaque ratio cur caelestis delectatio ad actus bonos necessaria sit, ex natura medicinae seu medicinalis adiutorii petenda est. Voluntas enim per peccatum primi hominis in libidinum imperium praecipitata est, ex quibus fit ut in omnibus actionibus ante gratiam, delectatione quadam libidinosa praeeunte ac titillante provocetur, cui consentiendo peccat; prout hoc plurimis Augustini testimoniis, tamquam rem ex ipso certam, et experientia suffragante suo loco demonstravimus. Est enim istud libidinum imperium, non naturalis hominis constitutio, qui antea plena libertate et pace secum sua fruebatur, sed poena damnati »²⁹.

Lib. 6, cap. 6: Duplex necessitas Augustino, coactionis, et simplex seu voluntaria. Illa, non haec repugnat libertati. Lib. 7, cap. 2: Est aliquid praeter nudam facultatem voluntatis, quod actum etiam voluntatis ponit in arbitrii potestate et illud facit velle. Et haec est ipsa delectatio (cap. 3). « Cum igitur vera causa, cur arbitrium ad appetendum aliquid moveatur, sit delectatio qua intrinsecus in ipsa voluntate mulcetur, hinc est quod consequenter Augustinus tradit tam in appetendo, quam in omittendo peccato voluntatem delectatione liberam fieri. Cum enim hoc sit liberum Augustino, quod est in potestate seu quod fit cum volumus, necesse est illud ipsum quod arbitrio volendi nolendique causa fuerit, etiam causam esse libertatis »³⁰. « Et inde nascitur, quod sicut delectationi opponitur tristitia, et complacentiae displicentia, ita etiam secundum Augustini mentem, liberum coacto. Nam ad quod aliquis coacte trahitur, hoc fit cum displicentia, et vice versa, quod fit cum displicentia, eo coacte trahi, non libere ire dicitur; et pari passu, quo maior est displicentia, eo magis coactum est, quo minor, eo minus »³¹.

Lib. 8, cap. 3: « Quae quamvis ita se habeant³², tantaque inter physicam praedeterminationem, prout a Scholasticis defendi solet, et medicinale Christi adiutorium discrepantia sit, in hoc tamen, uti diximus, cum ea convenit, quod officium physice praedeterminandi voluntatem ei vere competat, eoque vocabulo non abstracte sed concrete sumpto merito appellari possit. Nam hoc ipso quo, secundum principia sancti Augustini, gratia vera Christi, est adiutorium quo fit velle atque perficere, prout ab adiutorio sine quo non distinguitur; itemque adiutorium non potentiale, quo velle et agere possumus, si volumus, sed voluntatis et actionis, quo Deus facit ut reipsa velimus et agamus, prout ea fuse suis locis demonstrata sunt; perspicue patet, istud adiutorium esse tale, ut voluntatem cum quacumque alia gratia in potentia constitutam ad actum protrahat, non si voluerit (quemadmodum gratiae Adami et Angelorum, cum qua reipsa steterunt in veritate, proprium fuit) sed ei efficacissime praebendo ut velit. Non enim exspectat ut voluntas secum influat, quemadmodum in adiutorio Angelorum etiam sanctorum accidebat, quorum voluntas ita fortis erat, ut quemadmodum, et quando, et quantum vellet, uteretur aut non uteretur adiutorio; sed facit secum influere voluntatem, applicans eam ad volendum agendumque, quicquid per eam Deus volendum agendumque constituerit »³³.

« Verumtamen merito dubitari potest, utrum Augustinus eo modo intellexerit incolumem permanere libertatem, atque ita senserit influxum gratiae cum libero arbitrio conciliandum esse, quatenus sub eius efficacia determinante voluntatem ut velit et agat, simul potestas maneat, ut non velit et non agat: Nempe ut arbitrium voluntatis ea ratione liberum sub gratia esse censeat, quia semper per gratiam ita vult et agit, ut simul possit nec velle nec agere »³⁴. Demonstrare vult « numquam Augustinum respondendo Pelagianis, de violata per gratiam libertate conquerentibus, istum conciliandi modum tetigisse, quod voluntas ita per gratiam velit ut possit non velle, sed semper illum, quod operante gratia non instar trunci, quem Deus moveat, feramur ad bonum, verum quod gratia non alium quempiam, sed nos ipsos faciat velle quod bonum est »³⁵. Et in fine capitis dicit: « nec aliter Augustinum liberum arbitrium defendere, et concordiam utriusque tradere, nisi quia non sola (scl. gratia) in homine operatur, sed etiam voluntas ex nolente et repugnante fit volens, et volendo cum gratia aliquid facit »³⁶. Cap. 19: « Quapropter Augustinus ac discipuli eius, non ad istas quorumdam recentiorum de libera voluntate conceptiones respexerunt, quando gratiam cum libero arbitrio conciliando dicunt eam idcirco non tollere liberum arbitrium, quia facit ut liberum arbitrium non instar lapidis otiosum sit et nihil agat, nec ut invitum cogatur ad bonum, sed ut etiam ipsum velit et agat. Verum intuebantur istud principium quod Augustinus explicuit, inculcantque frequentissime: liberum hoc esse, quod est in nostra potestate: hoc autem in nostra esse potestate, quod fit quando volumus, seu ut alibi dicit, quod aliquis, si vult facit, si non vult, non facit. Hac autem definitione quam Augustinus velut immobilis ac certissimae veritatis regulam tenet, et omnes discipuli eius tenuerunt, omnis omnino voluntas seu volitio rationalis, libera est, quia quemadmodum impossibile est ut non fiat quando volumus, et fiat quando nolumus, ita consequenter impossibile est, ut non sit in nostra potestate, et hoc ipso libera »³⁷.

Statim post editionem libri « Augustinus » controversiae de doctrina in eo contenta coeperunt, quae perduxerunt ad damnationem 5 propositionum (Innocentius X. Constitutione « Cum occasione » 31 Mai 1653; Denz 1092 ss.).

Prop. 1: « Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant ». Declarata et damnata uti temeraria, impia, blasphema, anathemate damnanda et haeretica.

Sensus est: Potest iustus in talibus conditionibus inveniri, in quibus praeceptum aliquod Dei implere non potest: vires voluntatis post peccatum infirmatae sunt, neque adest delectatio caelestis victrix, qua opposita cupiditas superetur, deest gratia, deest adiutorium quo. Quod si Iansenistae opponunt hanc impotentiam esse ex defectu voluntatis, posset enim voluntas si vellet, in eorum systemate nihil est; nam voluntas non potest velle bonum, si non adest gratia, delectatio victrix, quae dat posse et agere. Haec impotentia sequitur ex peccato originali. Gratia vere et mere sufficiens in praesenti ordine negatur.

Prop. 2: « Interiori gratiae in statu naturae lapsae numquam resistitur ». Declarata et damnata uti haeretica.

Cum interior gratia in statu naturae lapsae sit adiutorium quo, semper habet suum effectum. Si delectatio caelestis est maior quam cupiditas, habetur ipse actus bonus: facit enim ut voluntas fortiter velit. Si autem est minor, habet totum effectum, quem in conflictu cum maiore cupiditate terrestri habere potest et ad quem in tali casu datur, scl. facit ut voluntas tenuiter velit. Voluntas numquam potest resistere et effectum gratiae impedire.

Prop. 3: « Ad merendum et demerendum in statu naturae lapsae non requiritur in homine libertas a necessitate, sed sufficit libertas a coactione ». Declarata et damnata uti haeretica.

Haec propositio sequitur ex doctrina Iansenii, quod voluntas necessario delectationem maiorem sequatur. Si delectatio caelestis est maior, necessario voluntas eam sequitur, facit actum bonum et meritorium; si cupiditas terrena est maior, necessario illam sequitur voluntas, facit actum malum, demeritorium. Manet autem actus liber, quia secundum Iansenium, si voluntas vere vult, eo ipso libere vult (hoc intelligit de actibus voluntatis, qui sequuntur cognitionem, non de actibus indeliberatis). Coactio autem destruit libertatem, et impedit meritum, quia quod coacte facimus, non volumus, ergo non libere facimus. Si Iansenius interdum voluntati hominis viatoris indifferentiam quandam concedit, haec non est indifferentia activa (cum qua haberetur libertas a necessitate), sed indifferentia passiva, id est: eadem voluntas quae nunc delectatione caelesti victrice ad actum bonum necessitatur, potest, si opposita delectatio est victrix, ad actum oppositum determinari, et necessario facit actum malum.

Prop. 4: « Semipelagiani admittebant praevenientis gratiae interioris necessitatem ad singulos actus, etiam ad initium fidei; et in hoc erant haeretici, quod vellent eam gratiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere et obtemperare ». Declarata et damnata uti falsa et haeretica.

In prima parte affirmatur Semipelagianos admisisse necessitatem internae gratiae ad omnes actus, etiam ad initium fidei; non ergo haeretica est eorum sententia eo quod, uti generatim dicitur, necessitatem gratiae ad initium fidei negaverint; sed eorum haeresis in eo erat, quod falso de natura interioris gratiae senserint (secunda pars). Si ergo propterea Semipelagiani haeretici fuissent, catholica doctrina esset, quod voluntas humana huic interiori gratiae non potest resistere vel obtemperare. Statuitur ergo hac parte propositionis iterum Ianseniana doctrina de gratia naturae lapsae ut adiutorio quo (cf. prop. 2). Qualificatio « haeretica » applicanda videtur praecise huic secundae parti propositionis. Ergo vera doctrina est: voluntas humana potest gratiae interiori resistere vel obtemperare.

Prop. 5: « Semipelagianum est dicere, Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse aut sanguinem fudisse ». Declarata et damnata uti falsa, temeraria, scandalosa et intellecta eo sensu, ut Christus pro salute dumtaxat praedestinatorum mortuus sit, impia, blasphema, contumeliosa, divinae pietati derogans et haeretica.

Iansenius ponit principium: omnibus pro quibus Christus sanguinem fudit, et quatenus pro eis fudit, etiam donat adiutorium quo volunt et faciunt id quod ab eis volendum et faciendum decrevit. Hinc pro salute solum praedestinatorum mortuus est, cum eos solos absolute decreverit salvare. Pro illis reprobatis, quibus decrevit dare fidem et caritatem sine perseverantia, vel solam fidem sine caritate, eatenus mortuus est, quatenus illos effectus gratiae illis decrevit; nihil autem pro infidelibus qui permanent in infidelitate. Eo sensu ergo positive Christus dicendus est mortuus pro salute non solum praedestinatorum, quatenus aliis quoque auxilia quibus salvari possunt, morte sua promeruit.

Ut supra iam dictum erat, Iansenius sententias suas Ecclesiae iudicio subiecit; ipse ergo non est haereticus.

Inter Iansenistas principales numerandus est imprimis Iansenii amicus, Ioannes Vergerius, abbas S. Cyrani (monasterii pictaviensis), unde Sancyranus appellatus. Ille doctrinas iansenianas strenue propugnavit, et etiam moniales Portus Regii (Port Royal), quas regebat, his erroribus infecit adeo, ut Port Royal principalis quaedam sedes Iansenismi facta sit. Post eius mortem (1643) Antonius Arnaldus in eius locum successit (auctor libri de frequenti communione), mortuus 1694; eum secutus est Paschasius Quesnel, presbyter oratorii berulliani. Ex eius opere 101 propositiones collectae sunt, quae a Clemente XI., bulla « Unigenitus » 8. Sept. 1713 damnatae sunt. Et cum synodus Pistoriensis errores iansenianos restauraret, damnata est a Pio VI., 28 Augusti 1794, Constitutione « Auctorem fidei »; Denz. 1501.