De gratia Redemptoris
Heinrich Lennerz (1880–1961)
First published 1940
Heinrich Lennerz, De gratia Redemptoris, editio secunda (Rome, 1940). Rights are held by the Deutsche Region der Jesuiten, K.d.ö.R., München.
Introductio
Errores I: Errores principales in materia gratiae
Historica I: Pelagianismus et Semipelagianismus
Historica II: Novatores saeculi XVI
Historica III: Baius
Historica IV: Iansenius
Pars I: De ipsa iustificatione
Sectio I: De natura iustificationis
Thesis I: Iustificatio est non sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio et renovatio interioris hominis, unde homo ex iniusto fit iustus et ex inimico amicus Dei, ut sit heres secundum spem vitae aeternae
Thesis II: In iustificatione homo naturae divinae consors efficitur et filius Dei adoptivus constituitur
Sectio II: De donis in iustificatione collatis
Thesis I: In iustificatione donum creatum physice permanens confertur, quod gratia sanctificans, gratia habitualis vocatur
Thesis II: Gratia sanctificans a virtute infusa caritatis probabilius realiter distinguitur
Thesis III: In iustificatione peccatoris donum increatum datur, Spiritus Sanctus inhabitans
Sectio III: De causis iustificationis
Pars II: De homine adulto ante iustificationem
Sectio I: Quid peccator adultus cum auxilio gratiae possit ac debeat
Thesis I: Quamvis nihil eorum, quae iustificationem antecedunt, eam mereatur, homo tamen adultus ad eam disponere se debet actibus fidei et aliarum virtutum; doctrina autem de fide fiduciali reicienda est
Divisio I: Utrum actus disponentes sint dispositio physica
Divisio II: Utrum actus disponentes de congruo gratiam mereantur
Thesis II: Ad hos actus salutares eliciendos, etiam ad ipsum initium fidei, interna gratia est absolute necessaria
Thesis III: Hi actus ad iustificationem disponentes sunt entitative supernaturales
Divisio I: Ergo gratia actualis elevans est donum stricte gratuitum nullo modo debitum
Sectio II: Quid peccator adultus sine auxilio gratiae possit et non possit
Thesis I: Non omnia opera infidelium et peccatorum sunt peccata
Thesis II: Homo lapsus potest viribus mere naturalibus, sine auxilio gratiae, actus naturaliter honestos ponere
Thesis III: Peccator adultus sine gratia non potest diu observare totam legem naturalem quoad substantiam; tales enim occurrunt tentationes, quas honeste propriis viribus superare nequit
Divisio I: Utrum homo lapsus solis viribus naturalibus possit diligere Deum super omnia
Pars III: De homine adulto in statu iustificationis
Sectio I: De secunda iustificatione
Thesis I: Homo iustus potest et debet cum divina gratia per observationem mandatorum in accepta iustitia perseverare et crescere
Thesis II: Iustus omni et solo peccato mortali iustitiam amittit
Thesis III: Perseverantia finalis est magnum Dei donum
Thesis IV: Iustus sine speciali Dei privilegio non potest in tota sua vita omnia peccata venialia vitare
Sectio II: De merito
Thesis I: Iustificatus bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam et Iesu Christi meritum (cuius vivum membrum est) fiunt, vere meretur augmentum gratiae, vitam aeternam et ipsius vitae aeternae (si tamen in gratia decesserit) consecutionem, atque etiam gloriae augmentum
Divisio I: Utrum solum augmentum gloriae, an etiam prima gloria sit obiectum meriti
Divisio II: Quo sensu opus meritorium procedere debet ex fide
Divisio III: Utrum actus meritorius procedere debeat ex caritate
Divisio IV: Utrum augmentum gratiae sanctificantis statim conferatur
Divisio V: De aliis obiectis meriti
Pars IV: De natura gratiae actualis
Thesis I: Auxilia actualia gratiae internae sunt immediatae illustrationes intellectus et inspirationes voluntatis, et quidem actus tum indeliberati tum deliberati
Divisio I: De gratia actuali in homine habitibus supernaturalibus instructo
Divisio II: De divisione gratiae actualis
Pars V: De efficacia gratiae
Thesis I: In statu naturae lapsae datur et gratia vere et mere sufficiens, et gratia efficax, quae in actu primo infallibilem connexionem cum actu salutari habet
Thesis II: Efficacia gratiae neque per praedeterminationem physicam, neque per delectationem victricem explicanda est, sed eo, quod Deus talem homini dat gratiam, qualem scit esse congruam, cui homo consentiat
Divisio I: Systema Banezianismi
Divisio II: Systema Augustinensium
Divisio III: Systema molinismi
Pars VI: De distributione gratiae
Thesis I: Nulli peccatori adulto Deus denegat gratiam sufficientem ad salutem
Thesis II: Infidelibus negativis adultis Deus non denegat gratiam sufficientem ad salutem
Bibliographia I: Libri et articuli qui pro tractatu de gratia consuli possunt
Recenter maiores de gratia tractatus ediderunt: C. MAZZELLA, De gratia Christi. 3. ed. Romae 1892. - D. PALMIERI, De gratia actuali, Galopiae 1885, - S. SCHIFFINI, Tractatus de gratia divina. Friburgi 1901. - G. LAHOUSSE, Tractatus de gratia divina. Brugis 1902. - PESCH, Praelectiones dogmaticae, tom. 5. 4. ed. Friburgi 1916. - L. BILLOT, De gratia Christi. Prati 1912. - B. BERAZA, Tractatus de gratia Christi. Bilbao 1916. - H. LANGE, De gratia. Friburgi 1929.
BARTMANN, St. Paulus und St. Jacobus über die Rechtfertigung. Freiburg 1897. - ED. TOBAC, Le problème de la justification dans s. Paul. Louvain 1908. - R. FRUTSAERT, La « justice de Dieu » dans s. Paul. Recherches de science rel. 2 (1911) 167-181. - A. RADEMACHER, Die übernatürliche Lebensordnung nach der paulinischen und johanneischen Theologie. Freiburg 1903. - M.-J. LAGRANGE, La justification d'après s. Paul. Revue biblique 11 (1914) 321-343; 479-503. - J. WOBBE, Der Charis-Gedanke bei Paulus. Münster 1932. - C. M. PERELLA, De iustificatione secundum ep. ad Hebraeos. Biblica 14 (1933) 1-21; 150-169. - E. TOBAC, Le problème de la justification dans saint Paul et dans saint Jacques. Revue d'Histoire eccl. 22 (1926) 797-805. - ROUSSELOT, La grâce d'après s. Jean et d'après s. Paul. Rech. de science rel. 18 (1928) 87-104.
A. STRUCKER, Die Gottebenbildlichkeit des Menschen in der christlichen Literatur der ersten 2 Jahrhunderte. Münster 1913. - L. BAUR, Untersuchungen über die Vergöttlichungslehre in der Theologie der griechischen Väter. Theol. Quartalschrift 98 (1916) 467-491. - O. FALLER, Griechische Vergottung und christliche Vergöttlichung. Gregorianum 6 (1925) 405-435. - FR. STOLL, Die Lehre des hl. Irenaeus von der Erlösung und Heiligung. Der Katholik 85 (1905 I) 46-71; 87-109; 181-201; 264-289; 349-353. - C. VERFAILLIE, La doctrine de la justification ans Origène d'après son commentaire de l'épître aux Romains. Strasbourg 1926. - L. ATZBERGER, Die Logoslehre des hl. Athanasius. München 1880. - G. A. PELL, Die Lehre des hl. Athanasius von der Sünde und Erlösung. Passau 1888. - H. STRAETER, Die Erlösungslehre des hl. Athanasius. Freiburg 1894. - E. SCHOLL, Die Lehre des hl. Basilius von der Gnade. Freiburg 1881. - F. K. HÜMMER, Des hl. Gregor von Nazianz des Theologen Lehre von der Gnade. Kempten 1890. - F. HILT, Des hl. Gregor von Nyssa Lehre vom Menschen. Köln 1890. - J. B. AUFHAUSER, Die Heilslehre des hl. Gregor von Nyssa. München 1910.
J. MAUSBACH, Die Ethik des hl. Augustinus. 2. ed. Freiburg 1929. - J. ERNST, Die Werke und Tugenden der Ungläubigen nach St. Augustin. Freiburg 1871. - SCHANZ, Augustinus und Rechtfertigung. Theologische Quartalschrift 83 (1901) 481-528. - O. ROTTMANNER, Der Augustinismus, München 1892. - O. PRÜLF, Zur Prädestinationslehre des hl. Augustinus. Zeitschrift für kath. Theologie 17 (1893) 483-495. - K. KOLB, Menschliche Freiheit und göttliches Vorauswissen nach Augustin. Freiburg 1908. - TR. SALGUEIRO, La doctrine de s. Augustin sur la grâce d'après le Traité à Simplicien. Porto 1925. - BOYER, Le système de saint Augustin sur la grâce, paraphrase du De correptione et gratia. Recherches de sciences rel. 20 (1930) 481-505. - K. ROMEIS, Zum Begriff des Uebernatürlichen in der Lehre des hl. Augustin. Grabmann-Mausbach, Aurelius Augustinus, Köln 1930, 225-241. - KOCH, Die Autorität des hl. Augustin in der Lehre von der Gnade und der Praedestination. Theol. Quartalschrift 73 (1891) 95-136; 287-304; 455-487. FR. WÖRTER, Der Pelagianismus nach seinem Ursprung und seiner Lehre. 2. ed. Freiburg 1874. - F. KLASEN, Die innere Entwicklung des Pelagianismus. Freiburg 1882. - J. ERNST, Pelagianische Studien. Kritische Randbemerkungen zu Klasen und Wörter. Der Katholik 52 (1884 II) 225-259; 53 (1885 I) 241-269. - FR. WÖRTER, Beiträge zur Dogmengeschichte des Semipelagianismus. Paderborn 1898. - IDEM, Zur Dogmengeschichte des Semipelagianismus. Münster 1899. - A. HOCH, Die Lehre des Johannes Cassianus von Natur und Gnade. Freiburg 1895. - LAUGIER, St. Jean Cassien et sa doctrine sur la grâce. Lyon 1908. - A. KOCH, Der hl. Faustus, Bischof von Riez. Mergentheim 1895. - J. ERNST, Die dogmatische Geltung der Beschlüsse des 2 Konzils von Orange. Zeitschr. für kath. Theologie 30 (1906) 650-670. - DE BLIC, Sur le canon 22 du concile d'Orange. Gregorianum 7 (1926) 396-402.
E. WEIGL, Die Heilslehre des hl. Cyrill von Alexandrien. Mainz 1905. - J. MAHÉ, La sanctification d'après saint Cyrille d'Alexandrie. Revue d'Histoire eccl. 10 (1909) 30-40; 469-492.
LANDGRAF, Die Gnadenökonomie des alten Bundes nach der Lehre der Frühscholastik. Zeitschr. für kath. Theologie 57 (1933) 215-253. - IDEM, Studien zur Erkenntnis des Uebernatürlichen in der Frühscholastik. Scholastik 4 (1929) 1-37; 189-220; 352-389. - IDEM, Die Erkenntnis der heiligmachenden Gnade in der Frühscholastik. Scholastik 3 (1928) 28-64. - IDEM, Die Erkenntnis der helfenden Gnade in der Frühscholastik. Zeitschr. für kath. Theologie 55 (1931) 177-238; 403-437; 562-591. - IDEM, Die Vorbereitung auf die Rechtfertigung und die Eingiessung der heiligmachenden Gnade in der Frühscholastik. Scholastik 6 (1931) 42-62; 222-247; 354-380; 481-504. - IDEM, Der Gerechtigkeitsbegriff des hl. Anselm von Canterbury und seine Bedeutung für die Theologie der Frühscholastik. Divus Thomas (Freiburg) 5 (1927) 155-177. - IDEM, Die Bestimmung des Verdienstgrades in der Frühscholastik. Scholastik 8 (1933) 1-40. - J. SCHUPP, Die Gnadenlehre des Petrus Lombardus. Freiburg 1932.
H. DOMS, Die Gnadenlehre des seligen Albertus Magnus. Breslau 1929. - G. BOZITKOVIC, S. Bonaventurae doctrina de gratia et libero arbitrio. Friburgi (Helvet.) 1919. - F. MITZKA, Die Lehre des hl. Bonaventura von der Vorbereitung auf die heiligmachende Gnade. Zeitschr. für kathol. Theologie 50 (1926) 27-72; 220-252. - M. SCHULTES, Circa doctrinam s. Thomae de iustificatione. Angelicum 3 (1926) 166-175. - WEIJENBERG, Die Verdienstlichkeit der menschlichen Handlungen nach der Lehre des hl. Thomas von Aquin. Freiburg 1931. - RIVIÈRE, Saint Thomas et le mérite « de congruo ». Revues des sciences religieuses 7 (1927) 641-649. - PARTH. MINGES, Die Gnadenlehre des Duns Scotus auf ihren angeblichen Pelagianismus und Semipelagianismus geprüft. Münster 1906. - IDEM, Der Wert der guten Werke nach Scotus. Theologische Quartalschrift 89 (1907) 76-93.
H. DENIFLE, Die abendländischen Schriftausleger bis Luther über Iustitia Dei (Rom 1, 17) und Iustificatio. Mainz 1905. - K. FECKES, Die Rechtfertigungslehre des Gabriel Biel und ihre Stellung innerhalb der nominalistischen Schule. Münster 1925. - IDEM, Die Stellung der nominalistischen Schule zur aktuellen Gnade. Röm. Quartalschrift 32 (1924) 157-165. - JEDIN, Ein Streit um den Augustinismus vor dem Tridentinum 1537-1543. Römische Quartalschrift 35 (1927) 351-368. - FR. HÜNERMANN, Die Rechtfertigungslehre des Kardinals G. Contarini. Theol. Quartalschrift 102 (1921) 1-22. - F. X. LINSENMANN, Albertus Pighius und sein theologischer Standpunkt. Theol. Quartalschrift 48 (1866) 571-644. - ST. EHSES, Johannes Groppers Rechtfertigungslehre auf dem Konzil von Trient. Röm. Quartalschrift 20 (1906) 175-188. - Alia quae ad concilium tridentinum spectant indicata sunt pag. 49 s. STEGMÜLLER, Gratia sanans. Zum Schicksal des Augustinismus in der Salmantizenserschule. Grabmann-Mausbach, Aurelius Augustinus, Köln 1930, 395-409.
Pro historia « Congregationum de auxiliis » vide: ASTRÁIN, Historia de la Compañía de Jesús en la asistencia de España, IV, Madrid 1913. - L. V. PASTOR, Geschichte der Päpste seit dem Ausgang des Mittelalters, XI; XII. Freiburg 1927. - R. DE SCORAILLE, François Suárez. Paris 1912; 1913.
G. SCHNEEMANN, Controversiarum de divinae gratiae liberique arbitrii concordia initia et progressus. Friburgi 1881. - A. M. DUMMERMUTH, S. Thomas et doctrina praemotionis physicae, seu Responsio ad R. P. Schneemann S. I. aliosque doctrinae scholae thomisticae impugnatores. Parisiis 1886. - V. FRINS, S. Thomae Aquinatis O. P. doctrina de cooperatione Dei cum omni natura creata praesertim libera, seu S. Thomas praedeterminationis physicae ad omnem actionem creatam adversarius. Responsio ad R. P. A. M. Dummermuth O. P. Parisiis 1893. - A. M. DUMMERMUTH O. P., Defensio doctrinae S. Thomae Ag. de praemotione physica seu Responsio ad R. P. V. Frins S. I. Lovanii 1895. - V. FRINS, Replik auf das von P. A. M. Dummermuth O. P. herausgegebene Buch: Defensio doctrinae S. Thomae. Zeitschrift für kath. Theologie 20 (1896) 626-669. - N. DEL PRADO, De gratia et libero arbitrio. 3 tom. Friburgi (Helv.) 1907. - I. STUFLER, D. Thomae Aquinatis doctrina de Deo operante in omni operatione naturae creatae praesertim liberi arbitrii. Oeniponte 1923. - FR. ZIGON, Divus Thomas arbiter controversiae de concursu divino. Goritiae 1923.
M. LIMBOURG, Selbstzeichnung der thomistischen Gnadenlehre. Zeitschrift für kathol. Theologie 1 (1877) 161-221. - IDEM, Die zureichende Gnade im Thomismus. Ibid. 1 (1877) 497-525. - IDEM, Gnade und Freiheit. Ibid. 3 (1879) 98-130. - IDEM, Gott und die Sünde. Ibid. 4 (1880) 34-73. - IDEM, Kardinal Kajetan. Ibid. 4 (1880) 239-279. - F. MARIN-SOLA, El sistema tomista sobre la moción divina. La Ciencia Tomista 32 (1925) 5-54. - IDEM, Respuesta a algunas objeciones acerca del sistema tomista sobre la moción divina. Ibid. 33 (1926) 5-74. - IDEM, Nuevas objeciones acerca del sistema tomista sobre la moción divina. Ibid. 33 (1926) 321-397. STEGMÜLLER, Zur Gnadenlehre des jungen Suárez. Freiburg 1933. - X. M. LE BACHELET, Prédestination et grâce efficace. Controverses dans la Compagnie de Jésus au temps d'Aquaviva (1610-1613). 2 tom. Louvain 1931. - VANSTEENBERGHE, Molinisme. Dict. de Théol. Cath. 10, 2094-2187. - W. LURZ, Adam Tanner und die Gnadenstreitigkeiten des 17. Jahrhunderts. Breslau 1932. - A. BONET, La filosofía de la libertad en las controversias teológicas del siglo XVI y primera mitad del siglo XVII. Barcelona 1932. - J. B. RAUSS, La doctrine de s. Alphonse sur la Vocation et la Grâce. Lyon 1926.
F. X. LINSENMANN, Michael Baius und die Grundlagen des Jansenismus. Tübingen 1867. - LE BACHELET, Baius. Dict. de Théol. Cath. 2, 38-111. - F. X. JANSEN, Baius et le Baianisme. Louvain 1927. - J. PAQUIER, Le Jansénisme. Paris 1909. - A. DE MEYER, Les premières controverses jansénistes en France (1640-1649). Louvain 1917. - A. DE BECDELIÈVRE, Jansénisme. Dict. Apol. 2, 1153-1192. - J. CARREYRE. Jansénisme. Dict. de Théol. Cath. 8, 476-529.
VILLADA, De effectibus formalibus gratiae habitualis. Vallisoleti 1899. - P. DUMONT, Le caractère divin de la grâce d'après la théologie scolastique. Revue des sciences religieuses 13 (1933) 517-552; 14 (1934) 62-95. - A. ZYCHLINSKI, De supernaturali vitalitate gratiae sanctificantis virtutumque infusarum quaestio brevis. Divus Thomas (Freih.) 3 (1925) 445-452.
A. SCHOLZ, De inhabitatione Spiritus Sancti. Wirceburgi 1854. - P. OBERDOERFER, De inhabitatione Spiritus Sancti in animabus iustorum. Tornaci 1890. - FROGET, De l'inhabitation du Saint-Esprit dans les âmes justes d'après la doctrine de Saint Thomas d'Aquin. Paris 1900. - GALTIER, L'habitation en nous des trois Personnes. Paris 1928. - L. v. RUDLOFF, Des heiligen Thomas Lehre von der Einwohnung Gottes in der Seele der Gerechten. Divus Thomas (Freiburg) 8 (1930) 175-191. GRANDERATH, Die Controverse über die Formalursache der Gotteskindschaft in den Gerechten und das Tridentinum. Zeitschrift für kath. Theologie 5 (1881) 283-319. - SCHEEBEN, Die Controverse über die Formalursache der Gotteskindschaft in den Gerechten und das Tridentinum. Der Katholik 49 (1883 I) 142-175. - GRANDERATH, Zur Controverse über den Formalgrund der Gotteskindschaft. Zeitschrift für kath. Theologie 7 (1883) 491-540. - IDEM, Philosophisch-theologische Erwägungen über den Formalgrund der Gotteskindschaft. Ibid. 7 (1883) 593-638. - SCHEEBEN, Die Controverse über die Formalursache unserer Gotteskindschaft noch einmal. Der Katholik 50 (1883 II) 561-603; 51 (1884 I) 18-57. - GRANDERATH, Die Controverse über den Formalgrund der Gotteskindschaft zum letzten Male. Zeitschrift für kath. Theologie 8 (1884) 545-579. - SCHEEBEN, Die Controverse über die Formalursache der Kindschaft Gottes zum letzten Mal. Der Katholik 52 (1884 II) 465-494; 610-621. - Erklärungen über die Controverse bezüglich der Formalursache der Gotteskindschaft. Der Katholik 53 (1885 I) 107-110. - BITTREMIEUX, Utrum unio cum Spiritu Sancto sit causa formalis filiationis adoptivae iusti? Ephem. Theol. Lov. 10 (1933) 427-440.
M. LIMBOURG, Zum Begriff der zuvorkommenden Gnade. Zeitschr. für kath. Theologie 15 (1891) 480-517. - IDEM, Ueber die potentia obedientialis. Ibid. 16 (1892) 231-272. - PIROTTA, Disputatio de « potentia obedientiali » iuxta thomisticam doctrinam. Divus Thomas (Piac.) 32 (1929) 374-585; 33 (1930) 129-148; 360-385; 560-575.
J. JOROSZEWICZ, De dono perseverantiae finalis secundum doctrinam S. Thomae Aquinatis. Kielciis 1932. - GUMMERSBACH, Unsündlichkeit und Befestigung in der Gnade. Frankfurt 1933. RIVIÈRE, Mérite. Dict. de Théol. cath. 10, 754-785. - IDEM, Sur l'origine des formules « de condigno, de congruo ». Bulletin de Littérature Eccl. 1927, 75-88. - QUILLET, De congruo, de condigno. Dict. de Théol. Cath. 3, 1138-1152.
J. MÜLLENDORF, Die Hinordnung der Werke auf Gott nach dem hl. Thomas von Aquin. Zeitschr. für kath. Theologie 9 (1885) 1-46; 208-240. - Idem, Die Verdienstlichkeit der guten Werke der Gerechten nach Thomas von Aquin. Ibid. 9 (1885) 421-471. - FR. SCHMID, Die Uebernatürlichkeit der menschlichen Heilsakte. Ibid. 12 (1888) 263-289; 419-459. - MÜLLENDORF, Das übernatürliche Motiv als Bedingung der Verdienstlichkeit nach dem hl. Thomas von Aquin. Ibid. 17 (1893) 42-78. - E. LINGENS, Das Formalobjekt des übernatürlichen Aktes. Ibid. 18 (1894) 293-335; 593-626. - ERNST, Ueber die Notwendigkeit der guten Meinung. Freiburg 1905. - IDEM, Gottesliebe und Sittlichkeit. Theol. Quartalschrift 90 (1908) 34-88. - IDEM, Die Gottesliebe als Prinzip der Sittlichkeit. Der Katholik 90 (1910 II) 241-256; 329-350. - IDEM, Von der Uebernatürlichkeit der Heilsakte. Ibid. 96 (1913 II) 255-271.
VALÉTY, Le dernier péché du croyant. Essai théologique sur l'impénitence finale. Revue des sciences rel. 8 (1928) 50-68. - RIVIÈRE, Quelques antécédents patristiques de la formule « Facienti quod in se est ». Revue des sciences rel. 7 (1927) 93-97.