De gratia Redemptoris

De natura iustificationis

Iustificatio (δικαίωσις) vi vocis est actio iustificandi; potest quoque terminative sive passive intelligi pro effectu quem illa actio in eo habet qui iustificatur.

Iustus (δίκαιος) dicitur de persona, re, actu, qui cum norma morum congruit¹. Iustitia (δικαιοσύνη) est illa qualitas seu condicio personae vel rei, qua conformis est normae morum, legi, voluntati divinae. Sensu restricto intelligitur de virtute, quae suum cuique tribuit. Iustitia Dei est vel illa qua ipse iustus est (Dei = genitivus possessivus), vel illa quae a Deo procedit, qua nos iustos facit (Dei = genet. originis). Iustificare (δικαιόω) ad analogiam aliorum verborum in — οω desinentium (τυφλόω = caecum facio) significare potest iustum facere; ita, ut ex arg. S. Scripturae patebit, in N. T. Hoc tamen sensu apud profanos non occurrit, id quod facile intelligitur; naturaliter enim homo alterum non potest iustum facere. Profanis ergo est iustificare dignis vel poenis vel praemiis afficere, punire vel remunerari; praeterea aliquid iustum existimare vel iudicare; apud LXX frequens est usus forensis pro actu, quo iudex aliquem criminis absolvit, iustum declarat, vel declarat, cui parti ius faveat.

Verba thesis ex sess. 6. cap. 7. concilii tridentini desumpta sunt. Novatores enim saec. 16. sensum catholicum iustificationis omnino everterunt². Secundum ipsos in iustificatione (per fidem) iustitia Christi fit iustitia nostra; sicuti peccatum originale alienum nobis est, ita etiam iustitia qua iustificamur: Christi iustitia nobis imputatur. Neque peccatum vere et perfecte in hac iustificatione in nobis deletur, sed transit reatu, manet actu, id est, quamvis simus vere peccatores et peccatum actu in nobis maneat, tamen Deus vult misericorditer nobis indulgere; vis peccati, quae est accusare, damnare, Deum iratum obicere, tollitur; aliis verbis: peccatum manet, sed non amplius imputatur: coram Deo Patre sancti et iusti reputamur. Ad hanc iustificationem non pertinet, sed ab ea distinguitur regeneratio, vivificatio, renovatio hominis; haec iustificationem fidei sequitur et est eius fructus, si fides est viva et non mortua.

Ex oppositione ad hos errores facile intelligitur doctrina thesi enuntiata. Homo peccator est iniustus et inimicus Dei. Iustificatio est vera et proprie dicta remissio peccatorum; vera remissio, non solum non imputatio peccati de facto remanentis, sed ipsum peccatum in homine cessat, vere deletur, amplius non adest. Peccata hoc loco intelliguntur ea, quibus homo vere iniustus constituitur, peccatum originale et peccata personalia mortalia. Haec ut patet non ita concipienda sunt ac si ipse actus peccati aliquando factus infectus efficeretur, sed culpa illo actu contracta et macula animae inducta penitus auferuntur. Iustificatio porro dicitur esse sanctificatio et renovatio interioris hominis; ergo homo non solum cessat esse peccator, sed positive in superiorem statum transfertur.

Sanctitas intelligitur interna sanctitas, qua homo non solum pro sancto et iusto habetur, sed intrinsecus sanctus constituitur, ea ut patet sanctitate, quae unice in praesenti ordine habetur; renovatio, id est transitus a priore statu ad novum meliorem, qui in eo est, quod homo sit vere iustus, amicus Dei, et heres secundum spem vitae aeternae, qui iure sperare potest et debet vitam aeternam sibi tamquam Dei amico promissam.

Utrumque et remissio peccati et renovatio interna in ipsa iustificatione habetur. Quaenam autem relatio inter illa exsistat, hoc loco nondum tractatur; de facto unum sine altero non habetur: peccatum non remittitur sine sanctificatione et renovatione, neque renovatio et sanctificatio peccatoris est sine remissione peccati. Neque hac thesi iam magis accurate determinatur, in quo illa sanctificatio et renovatio consistat.

Breviter ergo dici potest: Protestantes defendunt iustitiam imputatam, catholici iustitiam internam propriam, ipsi iustificato inhaerentem.

Proposita quoque est sententia quasi media: aliqui protestantes (Martinus Butzer) praeter iustitiam imputatam admiserunt aliquam iustitiam inhaerentem. Etiam aliqui catholici (Contarini, Pigge, Gropper, « Colonienses ») doctrinam aliquam « de duplici iustitia » proposuerunt. Invenitur haec in libro « Interim » (1541); in « Antididagmate » (Coloniae 1544, f. 13) sic enuntiatur: « Iustificamur a Deo iustitia duplici tamquam per causas formales et essentiales. Quarum una et prior est consummata Christi iustitia, non quidem quomodo extra nos in ipso est, sed sicut et quando eadem nobis (dum tamen fide apprehenditur) ad iustitiam imputatur. Haec ipsa ita nobis imputata iustitia Christi praecipua est et summa iustificationis nostrae causa, cui principaliter inniti et fidere debemus. Aliter vero iustificamur formaliter per iustitiam inhaerentem, quae remissione peccatorum simul cum renovatione Spiritus Sancti et diffusione caritatis in corda nostra secundum mensuram fidei uniuscuiusque nobis donatur, infunditur et fit propria. Cui tamen inhaerenti iustitiae (quod sit imperfecta) non innitimur principaliter ». In concilio tridentino quaestio de duplici iustitia, quam imprimis Seripando defendebat, hac forma discutienda proponitur:

« Utrum iustificatus, qui operatus est opera bona ex gratia et auxilio divino, a meritis D. N. Iesu Christi profecto, ita ut retinuerit inhaerentem iustitiam, praesentans se cum illa ante tribunal Christi, censendus sit satisfecisse divinae iustitiae ad meritum et acquisitionem vitae aeternae; an vero cum hac inhaerente iustitia opus insuper habeat misericordia et iustitia Christi, hoc est merito passionis eius, quo suppleantur defectus suae iustitiae, quae iustitia communicetur ex divina dispensatione secundum mensuram fidei et caritatis »³. Concilium doctrinam de duplici iustitia reprobavit; propterea postquam cap. 7 dixit: « unica formalis causa (iustificationis) est iustitia Dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit, qua... non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam »⁴ docet cap. 16: « nihil ipsis iustificatis amplius deesse credendum est, quominus plene illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae legi pro huius vitae statu satisfecisse et vitam aeternam, suo etiam tempore (si tamen in gratia decesserint) consequendam vere promeruisse censeantur... Ita neque propria nostra iustitia tamquam ex nobis propria statuitur, neque ignoratur aut repudiatur iustitia Dei; quae enim iustitia nostra dicitur, quia per eam nobis inhaerentem iustificamur, illa eadem Dei est, quia a Deo nobis infunditur per Christi meritum »⁵.

DOC. ECCLESIAE

Leo X damnavit sententiam Lutheri: « In puero post baptismum negare remanens peccatum, est Paulum simul et Christum conculcare »⁶.

Conc. Trid. sessione 6, hanc doctrinam definivit. Cap. 7: Iustificatio « non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio et renovatio interioris hominis... unde homo ex iniusto fit iustus et ex inimico amicus, ut si heres secundum spem vitae aeternae... non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam... in ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo... »⁷.

Can. 11: « Si quis dixerit, homines iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum Sanctum diffundatur atque illis inhaereat, aut etiam gratiam, qua iustificamur, esse tantum favorem Dei: A. S. »⁸.

Sessione 5. decreto super peccato originali iam statuerat: « Si quis per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negat, aut etiam asserit, non tolli totum id, quod veram et propriam peccati rationem habet, sed illud dicit tantum radi aut non imputari: A. S. in renatis enim nihil odit Deus... »⁹.

Pius V damnavit sententias Baii: 42. « Iustitia qua iustificatur per fidem impius, consistit formaliter in oboedientia mandatorum, quae est operum iustitia... » 43. « In hominibus poenitentibus ante sacramentum absolutionis et in cathechumenis ante baptismum est vera iustificatio, separata tamen a remissione peccatorum »¹⁰.

S. SCRIPTURA

Vera remissio peccatorum: Act 3, 19: « Poenitemini igitur, et convertimini, ut deleantur peccata vestra ». Ἐξαλείφειν significat extergere; adhibetur de scriptura delenda, Col 2, 14: delens... chirographum decreti; Apoc 3, 5: non delebo nomen eius de libro vitae. Cf. Is 43, 25; Ps 50, 3. — 1 Cor 6, 11: « Et haec (scl. peccatores) quidam fuistis; sed abluti estis (proprie: vos ipsos abluendos curavistis), sed sanctificati estis, sed iustificati estis ». Abluendo maculae removentur, non solum teguntur. — Rom 5, 19: « Sicut enim per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi: ita et per unius obeditionem, iusti constituentur multi ». Sicuti verum peccatum (id quod ipsi protestantes concedunt), ita et vera iustitia; ergo non iam peccatum. — Rom 8, 1: « Nihil ergo nunc damnationis est iis, qui sunt in Christo Iesu ». Cf. Eph 5, 25 ss.; ex VT 1 Par 21, 8; 2 Reg 12, 13; Ps 102, 12.

Renovantur: Baptismus est lavacrum regenerationis et renovationis: Tit 3, 5, De hac regeneratione Io 1, 3; 3, 6; 1 Io 2, 29; 3; 9; 4, 7; 5, 1. 4. 18; 1 Petr 1, 3. 23. (Vide thesim sequentem). Ante regenerationem est homo vetus (παλαιός, pristinus): Rom 6, 6; Eph 4, 22; Col 3, 9. Hac voce tum corruptio prioris status indicatur, tum novi aliquid ei succedere. Post regenerationem est homo novus: Rom 6, 4 novitas vitae (καινότης); induunt novum hominem Eph 4, 24 (καινός); Col 3, 9 (νέος); cf. Gal 3, 27 induere Christum; renovantur: Col 3, 10 (ἀνακαινούμενον); Eph 4, 23 (ἀνανεοῦσθαι). Et ita sermo est de nova creatura: Gal 6, 15 (καινὴ κτίσις); 2 Cor 5, 17: si quis est in Christo, nova creatura; cf. Iac 1, 18. Talis autem renovatio non potest intelligi nisi realis, vera mutatio in ipso homine. Haec autem habetur baptismo, lavacro renovationis.

Iustificantur: Rom 3, 24 « Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu ». Rom 3, 28 iustificatio per fidem; cf. Gal 2, 16. 17; Rom 5, 1 ex fide; Rom 5, 9 in sanguine ipsius; Rom 5, 19 « iusti constituentur »; 1 Cor 6, 11: « iustificati estis in nomine Domini nostri Iesu Christi, et in Spiritu Dei nostri »; Tit 3, 7: « iustificati gratia ipsius ». Haec intelligi non possunt eo sensu, quod mere reputentur vel declarentur iusti, cum tamen de facto intrinsecus iusti non sint; nam 1) agitur de iustificatione ad quam cooperatur homo, et quae est effectus redemptionis; 2) Rom 5, 19 habetur parallelismus inter constituere peccatorem et constituere iustum; peccatores autem constituuntur realiter et non solum imputative; ergo idem dicendum de eo quod constituuntur iusti; 3) multo minus haec ita intelligi possunt, cum attenditur ad reliquam doctrinam s. Scripturae (peccata vere delentur, homo interne renovatur); 4) Deus verax non potest declarare vel reputare iustum eum qui vere iustus non est.

Iustitia vero quae sic communicatur, est iustitia Dei, quae scilicet ex Deo est, quae Deum habet auctorem, Phil 3, 9¹¹.

Amicus Dei: De hac amicitia inter Deum et iustum fusius agitur in tractatu de caritate.

Heres secundum spem vitae aeternae: Tit 3, 7.

PATRES

Textus plures ss. Patrum inveniuntur apud Rouet de Iournel, Ench. Patr., ser. 355, 356, 360, 361, ex quibus aliquos eligimus; cf. etiam quae in tractatu de Baptismo et de Poenitentia de hac re proponuntur.

Peccata delentur: S. IUSTINUS: « Si paenitentiam agant, omnes volentes assequi misericordiam a Deo possunt, et beatos illos Scriptura praedicat dicens: Beatus cui non imputavit Dominus peccatum. Hoc est, si peccatorum eum poeniteat, peccatorum a Deo accipit remissionem, sed non, sicut vosmetipsos decipitis et alii quidam in hoc vobis similes, qui dicunt, etsi peccatores sint, modo Deum noverint, non imputare illis Dominum peccatum »¹²

S. AUGUSTINUS: « Dicimus baptisma dare omnium indulgentiam peccatorum, et auferre crimina, non radere, nec ut omnium peccatorum radices in mala carne teneantur, quasi rasorum in capite capillorum, unde crescant iterum resecanda peccata »¹³. « Dixisse me affirmas, quod gratia non perfecte hominem novum faciat. Non hoc dico, attende quod dico. Gratia perfecte hominem novum facit; quandoquidem et ad corporis immortalitatem plenamque felicitatem ipsa perducit. Nunc etiam perfecte innovat hominem, quantum attinet ad liberationem ab omnibus omnino peccatis, non quantum ad liberationem attinet ab omnibus malis et ab omni corruptione mortalitatis, qua nunc corpus aggravat animam »¹⁴. « Tu autem, qui putas quod, si malum esset concupiscentia, careret ea qui baptizatur, multum erras. Omni peccato caret, non omni malo. Quod planius ita dicitur: omni reatu omnium malorum caret, non omnibus malis »¹⁵. S. GREGORIUS MAGNUS: « Qui ergo dicit peccata in baptismo funditus non dimitti, dicat in Mari Rubro Aegyptios non veraciter mortuos. Si autem fatetur Aegyptios veraciter mortuos, fateatur necesse est peccata in baptismo funditus mori, quia nimirum plus valet in absolutione nostra veritas quam umbra veritatis »¹⁶.

Homines renovantur: EPIST. BARNABAE: « Ubi igitur nos renovavit per remissionem peccatorum effecit, ut aliam formam haberemus, animam nempe puerorum instar, utpote qui nos reformavit »¹⁷. « Aedificabitur autem in nomine Domini: attendite, ut templum Domini magnifice aedificetur. Quomodo? Discite. Accepta remissione peccatorum et spe habita in nomen Domini facti sumus novi, iterum ab integro creati; ideo in nobis, in domicilio nostro, vere Deus habitat »¹⁸. S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Aqua exterius circumfunditur, Spiritus et interius animam abluit absque defectu. Et quid miraris? Sume exemplum corporeum, parvum quidem et humile, utile autem simplicioribus. Si ignis per crassitudinem ferri transiens intus tantam rem efficit ignem, et frigidum fit fervidum, et nigrum collucens; si ignis, qui corpus est, in corpus ferri penetrans sic absque impedimento operatur, quid miraris, si Spiritus Sanctus in intima anima ingreditur? »¹⁹. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Quemadmodum si quis auream statuam, tempore, fumo, pulvere, rubigine foedatam denuo conflaverit, eam nobis purissimam atque fulgentem restituit, sic et naturam nostram Deus, illa pulchritudine destitutam, quam ipsi ab initio indiderat, denuo conflavit, et in aquas ceu in conflatorium iniciens, et pro igne Spiritus gratiam immittens, hinc renovatos, cum solaribus radiis splendore decertantes educit, contrito vetere homine, novo autem splendidiore quam vetus erat condito »²⁰.

Heres regni caelestis: S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Non enim tantum sunt liberi sed et sancti, non tantum sancti sed et iusti, non solum iusti sed et filii, non solum filii sed et heredes, non solum heredes sed et fratres Christi, nec tantum fratres Christi sed et coheredes, non solum coheredes sed et membra, non tantum membra sed et templum, non tantum templum sed et organa Spiritus. Vides quot sunt baptismatis largitates, et nonnulli deputant caelestem gratiam in peccatorum tantum remissione consistere; nos autem honores computavimus decem »²¹.

Amicus: S. IOANNES CHRYS.: « Si haec igitur fides te salvum fecit, hanc et nunc retine; quae enim tot tibi contulit bona, tibi procul dubio circa futura non mentietur. Ea enim quae mortuum, perditum, captivum et inimicum, amicum effecit, filium, liberum, iustum et coheredem ipsique tanta praebuit quanta numquam quis exspectavisset; quomodo, post tantam liberalitatem et benevolentiam, te in posterum non admittet? »²²

Obiectiones

1. Ps 31, 1. 2. « Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata; beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum, nec est in spiritu eius dolus ». Idem citatur Rom 4, 7. 8. Ergo peccata solum teguntur, non imputantur. — Resp. Ex dictis in arg. ex s. Script. apud s. Paulum hunc sensum habere nequit. Neque in ipso Psalmo: coram Deo ita solum aliquid tegi, id est oculis subtrahi potest, ut non iam adsit; et quia peccatum non iam adest, Deus illud non amplius cogitat, id est non imputat.

2. 1 Petr 4, 8; « Caritas operit multitudinem peccatorum ». — Resp. Sensus est: caritas erga proximum facit, ut eorum peccata dissimulemus, non attendamus; non est sermo de remissione propriorum peccatorum per caritatem; cf. Prov 10, 12; 1 Cor 13, 7.

3. Iustificare significat declarare iustum. — Resp. Potest habere hunc sensum, conc.; semper eum habet, nego.

4. Rom 4, 3. 9 sermo est de iustitia Abrahae imputata. — Resp. Non est sermo de iustitia imputata, sed fides imputatur in iustitiam, id est iustitia Abrahae non est ex eius operibus, sed ex fide.

5. Iustificamur non iustitia nostra, sed iustitia Dei vel Christi (1 Cor 1, 30; 2 Cor 5, 21; Phil 3, 9); ergo Christi iustitia nobis imputatur. Resp. Non est iustitia nostra, quia non est ex nostro merito et operibus nostris, sed ex merito Christi et gratis nobis a Deo confertur, conc.; non est iustitia nostra, quia non sit nobis interna et propria, nego. Propter merita Christi gratis interne et vere iustificamur a Deo.

6. Si propria iustitia iustificaremur, possemus in nobis ipsis fiduciam ponere. — Resp. Si esset propria, id est, ex nostris solis meritis, conc.; si est propria, id est, nobis interna, sed ex meritis Christi, nego.

Plures obiectiones vide apud Beraza, De gratia Christi, nr. 715 ss.

Facto verae internae renovationis in iustificatione peccatoris stabilito, iam ulterius illa renovatio describenda est. Affirmamus in iustificatione peccatorem consortem fieri naturae divinae eumque filium Dei adoptivum constitui.

Consortium naturae divinae non illud intelligitur, quod ratione unionis hypostaticae, neque illud quod ratione sumptionis Eucharistiae habetur; quomodo autem positive concipiendum sit, hac thesi nondum explicari potest, sed sequentibus thesibus magis magisque patebit. Unum tamen hoc loco iam monendum est non haberi transformationem in Deum, uti ex damnatis propositionibus Ekardi et Molinos patet. Ekardus, prop. 10: « Nos transformamur totaliter in Deum et convertimur in eum; simili modo sicut in sacramento panis convertitur in corpus Christi: sic ego convertor in eum, quod ipse me operatur suum esse unum, non simile; per viventem Deum verum est, quod ibi nulla est distinctio ». Prop. 11: « Quidquid Pater dedit filio suo unigenito in humana natura, hoc totum dedit mihi: hic nihil excipio, nec unionem nec sanctitatem, sed totum dedit mihi sicut sibi ». Prop. 12: « Quidquid dicit sacra Scriptura de Christo, hoc etiam totum verificatur de omni bono et divino homine ». Prop. 13: « Quidquid proprium est divinae naturae, hoc totum proprium est homini iusto et divino; propter hoc iste homo operatur quidquid Deus operatur, et creavit una cum Deo caelum et terram, et est generator Verbi aeterni, et Deus sine tali homine nesciret quidquam facere »¹. Molinos, prop. 5: « Nihil operando anima se annihilat et ad suum principium redit et ad suam originem, quae est essentia Dei, in qua transformata remanet ac divinizata, et Deus tunc in se ipso remanet; quia tunc non sunt amplius duae res unitae, sed una tantum, et hac ratione Deus vivit et regnat in nobis, et anima se ipsam annihilat in esse operativo »².

Adoptio³ est personae extraneae ad iura filii naturalis (speciatim ad ius hereditatis) assumptio. Persona extranea ea est, quae non est filius naturalis. Cum per se nemini nisi filio naturali ista iura competant, assumptio adoptiva de se dicit aliquid adoptato non debitum, gratuitum. In iustificatione ergo peccatori a Deo gratuito communicatur ius ad hereditatem divinam, ita ut homo ille vere sit filius adoptivus; sed ille filius non in bona Patris defuncti succedit, sed suo tempore cum Patre in his bonis communicabit. Cum in adoptione, quae fit inter homines, adoptans et adoptatus eiusdem iam sint naturae, in adoptione divina Deus adoptans naturam suam communicat⁴. Attamen formaliter non idem dicit « communicare naturam divinam » et « adoptare ». Haberi potest, immo de facto in Christo homine habetur illa communicatio naturae divinae sine adoptione. Ubi autem adoptio divina habetur, ibi quoque natura divina communicatur. Ad quaestionem, utrum possit saltem in alio ordine inveniri adoptio divina sine communicatione naturae divinae, responderi potest, non apparere repugnantiam in eo, quod Deus homini viatori ius ad caelestem hereditatem conferre velit, quin ei iam in hac vita naturam divinam communicet; in altera tamen vita illud conferre debet, sine quo homo non posset intrare in hereditatem, id est, sine quo non posset Deum intuitive videre.

Thesis, quatenus speciale consortium divinae naturae et ipsam adoptionem affirmat, quamvis explicita de hac re definitio ratione sui non habeatur, dicenda est tam clare in s. Scriptura et Traditione doceri, ut sit simpliciter de fide.

Doc. ECCLESIAE

CONC. TRID. ses. 6, cap. 4 describitur iustificatio « translatio ab eo statu, in quo homo nascitur filius primi Adae in statum gratiae et adoptionis filiorum »⁵. Cap. 7: « ut sit heres secundum spem vitae aeternae »⁶. Sess. 5, can. 5: renati « Deo dilecti filii effecti sunt, heredes quidem Dei, coheredes autem Christi »⁷.

Pius V damnavit errorem Baii, 42: « Iustitia qua iustificatur per fidem impius... non (consistit) in gratia aliqua animae infusa, qua adoptatur homo in filium Dei et secundum interiorem hominem renovatur ac divinae naturae consors efficitur... »⁸

S. SCRIPTURA

Filiatio adoptiva: Usus solius vocis « filii » rem per se non evincit; immo ipse terminus « adoptio filiorum » Rom 9, 4 de populo israelitico adhibetur ibique explicandus est sensu theocratico. Sed de individuis adoptio non nisi sensu stricto dicitur; nam haec adoptio secundum s. Paulum includit ius hereditatis cum filio Dei naturali. Rom 8, 12-18: Christiani acceperunt « spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater) » (v. 15). Huius filiationis ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro (v. 16).

« Si autem filii, et heredes: heredes quidem Dei, coheredes autem Christi » (v. 17). Condicio autem actu acquirendi hanc hereditatem est: « si tamen compatimur (cum Christo), ut et conglorificemur (cum Christo) » (v. 17). Ad hanc conglorificationem speciali modo pertinet gloria corporis in resurrectione communicanda. Revelatio filiorum Dei adhuc exspectatur; ita et ipsi filii Dei adhuc exspectant id quod ad perfectum huius filiationis effectum pertinet, glorificationem corporis. Eo sensu Apostolus dicit: « Et nos ipsi primitias spiritus habentes: et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri » (v. 23). — Simili modo eandem doctrinam exponit Gal 4, 4-7: « At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater. Itaque iam non est servus, sed filius: quod si filius, et heres per Deum ». Cf. Eph 1, 5.

Generatio: Hi filii ex Deo generantur, nascuntur. Io 1, 12. 13: « dedit eis potestatem filios Dei fieri, his... qui ex Deo nati sunt ». Hoc s. Ioannes in prima sua epistula pluries repetit: 1 Io 2, 29; 3, 9; 4, 7; 5, 1. 18. Similiter 1 Petr 1, 3. 23; Iac 1, 18; baptismus est lavacrum regenerationis Tit 3, 5; cf. Io 3, 5. Idem continetur in usu vocis τέκνα θεοῦ, tum apud s. Ioannem (Io 1, 12; 1 Io 3, 1. 2; 5, 2), tum apud s. Paulum (Rom 8, 16. 17. 21; 9, 8; Eph 5, 1). Sic Christus est primogenitus in multis fratribus (Rom 8, 29). Ergo cum Deus homines filios suos facit, non solum iura quaedam eis confert, sed filios quos adoptat, generat, id est vitam novam iis communicat, speciali aliqua ratione naturam suam iis confert (nam hoc est generare), ita ut vitam iam divinam agant.

Consortium naturae divinae: Haec communicatio naturae divinae explicite docetur 2 Petr 1, 4: « per quem maxima, et pretiosa nobis promissa donavit: ut per haec efficiamini divinae consortes naturae ». Haec, si considerantur cum reliqua doctrina Novi Testamenti facile intelliguntur de communicatione naturae divinae iam his in terris viatoribus facta (non de aliqua adhuc futura), eaque physica et reali, non solum morali eo sensu, ut per actus bonos Deo conformes evadamus. Et ipse quoque textus in se hanc explicationem non solum admittit, sed omnino eam innuit et suadet.

PATRES

Filiatio adoptiva⁹: CLEMENS ALEXANDRINUS: « Baptizati illuminamur: illuminati in filios adoptamur; adoptati perficimur; perfecti immortales reddimur: Ego, inquit, dixi, dii estis et filii Excelsi omnes »¹⁰. S. ATHANASIUS: « Haec est Dei benignitas, quod, quorum effector est, horum etiam pater gratia, postea fiat, quod tunc contingit cum creati homines, ut ait Apostolus, Spiritum Filii eius clamantem: Abba, Pater in suis cordibus suscipiunt. Hi porro sunt qui, suscepto Verbo, potestatem ab eo accepere filios Dei fieri. Nec enim alio modo filii possunt fieri, cum ex natura sua sint creati, nisi Spiritum eius qui naturalis et verus est Filius acceperint. Quod ut fieret, Verbum caro factum est, ut hominem ad divinitatem recipiendam idoneum redderet »¹¹.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Si et tu habeas sinceram pietatem, descendit et in te Spiritus Sanctus, et vox paterna tibi desuper resonat: non, hic est Filius meus, sed: hic nunc factus est filius meus. Illi enim soli convenit est, quoniam in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; illi convenit est, quia semper est Filius Dei, tibi autem nunc factus est, quoniam non per naturam habes sed per adoptionem appellationem filii accipis »¹². S. BASILIUS: « Per Spiritum Sanctum datur in paradisum restitutio, ad regnum caelorum ascensus, in adoptionem filiorum reditus »¹³. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Filius, et genuinus Filius Dei sine principio exsistentis se filium David audire passus est, ut te faceret Dei filium; passus est se patrem habere servum, ut tibi servo patrem faceret Dominum. Viden statim a principio quaenam sint evangelia? Quodsi de tuis dubitas, ab iis, quae ad ipsum spectant, haec ut credas inducaris. Longe enim difficilius est, quantum ad humanum intellectum pertinet, Deum hominem fieri, quam hominem Dei filium esse. Cum igitur audis Filium Dei filium esse Davidis et Abrahae, dubitare iam desine te, filium Adae, filium Dei futurum esse. Neque enim frustra et incassum se ipsum ita humiliasset, nisi nos exaltaturus esset. Natus est enim secundum carnem, ut tu nascereris secundum spiritum; natus est ex muliere, ut tu desineres esse filius mulieris »¹⁴

S. AMBROSIUS: « Numquid sic diligi possunt a Deo homines quemadmodum Filius, in quo complacuit Pater? Ille per se complacet, nos per ipsum; in quibus enim Deus Filium suum ad imaginem suam cernit, eos per Filium adsciscit in gratiam filiorum, ut, quemadmodum per imaginem ad imaginem sumus, sic per generationem Filii in adoptionem vocemur. Alius igitur naturae amor sempiternus, alius gratiae »¹⁵

S. AUGUSTINUS: « Haec est gratia novi testamenti, quod in vetere latuit, nec tamen figuris obumbrantibus prophetari praenuntiarique cessavit, ut intelligat anima Deum suum, et gratia eius renascatur illi. Haec quippe nativitas spiritalis est, ideo, non ex sanguinibus, non ex voluntate viri, sed ex Deo. Haec etiam adoptio vocatur. Eramus enim aliquid antequam essemus filii Dei, et accepimus beneficium, ut fieremus, quod non eramus: sicut qui adoptatur, antequam adoptaretur, nondum erat filius eius, a quo adoptatur, iam tamen erat qui adoptaretur. Et ab hac generatione gratiae discernitur ille Filius, qui, cum esset Filius Dei, venit ut fieret filius hominis, donaretque nobis, qui eramus filii hominis, filios Dei fieri »¹⁶. « Unicus natura Dei Filius propter nos misericordia factus est hominis filius, ut nos, natura filii hominis, filii Dei per illum gratia fieremus... Sicut enim per unum hominem peccantem in hoc tam grave malum devenimus; ita per unum hominem eundemque Deum iustificantem ad illud bonum tam sublime veniemus »¹⁷. « Manifestum est ergo, quia homines dixit deos, ex gratia sua deificatos, non de substantia sua natos. Ille enim iustificat, qui per semetipsum, non per alium iustus est; et ille deificat, qui per seipsum, non alterius participatione Deus est. Qui autem iustificat, ipse deificat, quia iustificando filios Dei facit. Dedit enim eis potestatem filios Dei fieri. Si filii Dei facti sumus, et dii facti sumus; sed hoc gratiae est adoptantis, non naturae generantis »¹⁸

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Igitur ascendimus ad supernaturalem dignitatem per Christum; non autem erimus filii Dei sicut ille, absque discrimine, sed per gratiam qua illum imitamur; est enim Filius ex patre exsistens genuinus, nos vero adoptivi ex benignitate, accipientes tamquam gratiam hoc: Ego dixi: dii estis et filii Excelsi omnes. Facta enim et serva creatura vocatur ad supernaturalia solo nutu ac voluntate Patris; Filius vero, Deus et Dominus, non decreto Dei et Patris, nec solum quia voluit, habet unde sit Deus et Filius, sed ex ipsa substantia Patris effulgens, proprium eius substantiae bonum secundum naturam accipit »¹⁹

Consortium naturae divinae. S. ATHANASIUS: « Omnes similiter per Spiritum Dei participes dicimur... Si porro Spiritus communicatione divinae naturae consortes efficimur, nemo certe nisi insanus dixerit Spiritum non Dei, sed creatae esse naturae »²⁰. S. AMBROSIUS: « Quis audeat dicere discretum a Deo Patre et Christo esse Spiritum Sanctum; cum per ipsum ad imaginem et similitudinem Dei esse mereamur, et per ipsum fiat, quemadmodum Petrus apostolus dixit, ut divinae simus consortes naturae »²¹. S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Si (Spiritus) nec Deus est natura, nec ex Deo proprius eius Spiritus et ideo substantialiter in eo exsistens, sed ab eo diversus et a natura rerum factarum non remotus, quomodo nos, qui per ipsum nati sumus, ex Deo nati dicimur? Aut enim evangelistam plane mentiri fatebimur, aut, si verax est et ita habet et non aliter, Spiritus erit Deus et ex Deo secundum naturam; cuius participatione donati per fidem in Christum et efficimur divinae consortes naturae, et ex Deo nati esse dicimur, et propterea dii nuncupamur, non gratia tantum ad supernam gloriam evecti, sed iam habentes Deum in nobis inhabitantem atque commorantem, iuxta illud prophetae: Inhabitabo in illis et inambulabo »²². S. LEO MAGNUS: « Agnosce, o Christiane, dignitatem tuam: et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire »²³.

Addi possunt ex liturgia: In praefatione de Spiritu Sancto: « promissum Spiritum Sanctum in filios adoptionis effudit ». In Missa, cum aqua vino admiscetur: « da nobis per huius aquae et vini mysterium eius divinitatis esse consortes, qui humanitatis nostrae fieri dignatus est particeps ».

THEOLOGI

Theologos in re convenire, quae adeo clare in s. Scriptura et Traditione continetur patet. In ulteriore autem explicatione consortii divinae naturae et filiationis adoptivae non omnes perfecte idem sentiunt; sed haec, uti supra iam dictum est, postea (in sectione tertia) exponenda sunt. Ex iis autem quae ex s. Scriptura et ex ss. Patribus allata sunt, iam apparet communicationem naturae divinae reduci non posse ad meram metaphoram, vel moralem participationem, quae in eo solum consisteret, quod homo iustificatus bonis actibus conformem se reddere deberet Deo, qui natura sua non nisi bene et sancte operatur; sed sine dubio asserenda est physica participatio naturae divinae, quae saltem ex parte in speciali quadam assimilatione ad Deum, vel similitudine cum Deo consistit. Haec enim est idea apud ss. Patres in hac re adeo frequens eademque apud theologos iterum atque iterum recurrens, ut in explicanda participatione naturae divinae oblivioni dari non possit. Quaenam vero sit haec similitudo, sitque in illa sola tota participatio naturae divinae contenta, postea explicandum est.