De gratia Redemptoris

De donis in iustificatione collatis

Iustificatio secundum dicta non est aliquid homini iustificato mere externum, sed vere internum: homo iustificatus intrinsecus iustus est. Iam quaeritur, quomodo in concreto haec interna peccatoris renovatio obtineatur, quaenam et qualia sint dona, quae in iustificatione peccatoris conferantur. In hac thesi affirmamus conferri donum aliquod creatum. Creatum dicitur hoc loco solum in oppositione ad increatum; ergo hac voce nihil in ipsa thesi dicimus de modo, quo illud ens oriatur, creatione proprie dicta, an eductione; sed solum: non increatum. Sed ita donum increatum in iustificatione dari nullo modo negamus, immo postea hoc explicite statuemus; hac thesi ergo solum positive affirmatur, donum creatum dari.

Opposita sententia tribuitur Petro Lombardo, qui caritatem non pro virtute creata infusa habuit, sed pro ipso Spiritu Sancto. Si idem praeterea docuit caritatem et « gratiam sanctificantem » esse identica, vel si id, quod ab aliis theologis illi enti creato, de quo in hac thesi sermo est, tribuitur, caritati, id est Spiritui Sancto, tribuit, habetur adversarius asserti nostri¹.

Hoc ens creatum dicimus esse physice permanens, id est non est donum actuale (e. g. actus caritatis), quod moraliter perseverat (simili modo quo post actum peccati homo permanet « peccator »); sed ipsum hoc ens in ordine physico permanet, sive adest operatio iustificati, sive non. Hoc ens est accidens et quidem de genere qualitatis; ita omnes nunc theologi tenent. Affirmant ergo in iustificatione a Deo infundi in animam peccatoris accidens physicum, qualitatem, quae cum hominem peccatorem sanctum faciat, gratia sanctificans vocatur, et cum concipiatur esse ad modum habitus, gratia quoque habitualis dicitur.

Morinus, historice inquirens in varias sententias de effectu absolutionis sacramentalis, dicit de ea sententia, « quae tribuit (absolutioni) gratiae habitualis infusionem omnium est novissima: Vix enim ante annum millesimum ducentesimum de habitibus gratiae coeptum est in Scholis disputari. Ideo antiquissimorum Scholasticorum, nullus nec cum de effectu Contritionis, nec cum de Sacramentorum virtute disputant, habituum infusorum diserte mentionem facit »². « Scholastici disputando tantum assecuti sunt gratiam qua peccator iustificatur habitum esse a Deo animae infusum. Multi doctores contra hos habitus reclamarunt, diuque aequo Marte pugnatum; sed tandem circa annum 1240 deferbuit tota illa disputatio, omnesque Doctores in habituum positionem consenserunt. Interea multi magnique viri quorum aliquos capite 7 referemus, in hunc usque diem contenderunt, licet reapse iustificatio impii per habitum infusum fieret, sine illo tamen fieri posse per actus a voluntate cum auxilio Spiritus S. sine novo habitu elicitos »³. Deinde cap. 7 ob oculos Lectoris ponit « celeberrimorum Scholasticorum in hac causa sententiam cui tuto acquiscere poterit ». Auctores quos affert sunt: Dominicus Soto, Melchior Cano, Bartholomaeus Medina, Ruardus Tapperus, Ioannes Vincentius, Thomas Stapletonus, Albertus Pighius, Ludovicus Molina, Gabriel Vázquez, qui saltem affirmant, rem non esse ab Ecclesia definitam.

Verum est, s. Scripturam de qualitatibus vel habitibus infusis explicite non loqui, neque ss. Patres illos terminos adhibere cum de iustificatione loquuntur. Scholastici vero ad hanc quoque materiam explicandam conceptus philosophicos applicaverunt, id quod tempore Patrum in aliis doctrinis iam factum erat (cf. tract. de Trinitate, de Verbo Incarnato). Ita tamen ipsa doctrina non mutatur, sed eadem doctrina alio modo exhibetur. De facto brevi tempore Scholastici in hoc convenerunt, quod in iustificatione adultis gratia et virtutes quoad habitum infunduntur. Adhuc tamen disputarunt, utrum idem dicendum sit etiam de iustificatione infantium. Postquam autem concilium viennense sententiam affirmativam tamquam probabiliorem elegit, videtur etiam haec disputatio cessasse⁴

Quousque autem a concilio tridentino in hac re aliquid definitum sit, disputatur. Ex ipsa historia concilii videretur dicendum, concilium intellexisse ens creatum physice permanens⁵; proinde dicenda esset thesis de fide definita. Tamen plures theologi vel negant definitionem vel de ea dubitant; sed saltem thesis dicenda est theologice certa. Ita autem non affirmatur eadem certitudine constare donum illud creatum physice permanens esse praecise « qualitatem » vel « habitum ».

Doc. ECCLESIAE

INNOCENTIUS III., ep. « Maiores » refert, non decidendo, duas sententias de effectu baptismi infantium, alteram, quae dicit culpam quidem remitti, non autem gratiam conferri, alteram quae utrumque affirmat⁶. Supponitur in adultis et culpam remitti et gratiam infundi, cum hoc ab aliquibus praecise ob hanc rationem parvulis negabatur, quia huic infusioni non consentirent.

CONC. VIENNENSE: « Verum quia quantum ad effectum baptismi in parvulis, reperiuntur doctores quidam theologi opiniones contrarias habuisse... Nos autem attendentes generalem efficaciam mortis Christi, quae per baptisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit, tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem, et dictis Sanctorum et doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante Concilio duximus eligendam »⁷. Hic quoque aperte supponitur adultis gratiam infundi, cum inducatur ratio: efficacia mortis Christi pariter omnibus baptizatis (adultis et infantibus) per baptismum applicatur.

CONC. TRID. 1) Ens creatum: Sess. 6 cap. 7: « vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem »⁸. Can. 11: « Si quis dixerit, homines iustificari... exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum Sanctum diffundatur atque illis inhaereat... A. S. »⁹. Ergo aliquid distinctum ab ipso Spiritu Sancto. 2) Ens physice permanens: Hoc habetur ex historia concilii et usu termini inhaerere, ut in concilio intellegebatur (cap. 7 et can. 11)¹⁰.

Pius V damnavit prop. 42 Baii: « Iustitia ... non (consistit) in gratia aliqua animae infusa... »¹¹.

S. SCRIPTURA

1. Ens physice permanens. Ex iis quae hucusque ex s. Scriptura allata sunt, patet homines in iustificatione regenerari, iis communicari novam vitam, novam naturam, unde sint filii Dei, eos esse novam creaturam; atqui haec omnia non possunt significare mere novam habitudinem moralem, neque solum actum physicum transeuntem, sed principium physicum permanens in ipso homine iusto.

2. Ens creatum. Haec nova natura non est ipse Spiritus Sanctus. Nam s. Paulus eam ut effectum Spiritus Sancti vocat spiritum (πνεῦμα), eamque distinguit ab ipso Spiritu Sancto, Rom. 8, 16¹². Huc quoque referri potest Eph 1, 13: « in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto »; Eph 4, 30: « Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis ».

PATRES

S. IRENAEUS: « Et rursus qui infructuosi sunt a iustitia et velut sentibus obvoluti homines, si diligentiam percipiant, et velut insertionem accipientes verbum Dei, in pristinam veniunt hominis naturam, eam quae secundum imaginem et similitudinem facta est Dei. Sed quemadmodum oleaster inserta substantiam quidem ligni non amittit, qualitatem autem fructus immutat et aliud percipit vocabulum, iam non oleaster, sed fructifera oliva exsistens edicitur: sic et homo per fidem insertus et assumens Spiritum Dei, substantiam quidem carnis non amittit, qualitatem autem fructus operum immutat et aliud accipit vocabulum, significans eam quae in melius est transmutationem; iam non caro et sanguis, sed homo spiritualis exsistens dicitur »¹³. ORIGENES: « Sed et cum de Spiritu Sancto multi sancti participant, non utique corpus aliquid intellegi potest Spiritus Sanctus, quod divisum in partes corporales percipiat unusquisque sanctorum, sed virtus profecto sanctificans est; cuius participium habere dicuntur omnes, qui per eius gratiam sanctificari meruerunt »¹⁴. S. CYPRIANUS: « Eme tibi albam vestem, ut, qui secundum Adam nudus fueras et horrebas ante deformis, indumento Christi candido vestiaris »¹⁵. S. AMBROSIUS: « Signati ergo Spiritu a Deo sumus. Sicut enim in Christo morimur, ut renascamur, ita etiam Spiritu signamur ut splendorem atque imaginem eius et gratiam tenere possimus; quod est utique spiritale signaculum. Nam etsi specie signemur in corpore, veritate tamen in corde signamur, ut Spiritus Sanctus exprimat in nobis imaginis caelestis effigiem »¹⁶. « Utrum igitur secundum corpus, an secundum animam iustificatio tibi conferri videatur, quaeso, respondeas. Sed dubitare non potes, cum iustitia, unde iustificatio derivata est, mentis utique non corporis sit. Pictus es ergo, o homo, pictus a Domino Deo tuo. Bonum habes artificem atque pictorem. Noli bonam delere picturam, non fuco sed veritate fulgentem, non cera expressa sed gratia »¹⁷. S. AUGUSTINUS: « Iustitia Dei manifestata est; non dixit: iustitia hominis, vel iustitia propriae voluntatis; sed: iustitia Dei, non qua Deus iustus est, sed qua induit hominem, cum iustificat impium »¹⁸. « Nec moveat quod naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu Dei, non fide, non gratia. Hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem Dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis »¹⁹. S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Condemnatum est igitur peccatum, mortificatum primum in Christo, mortificandum et in nobis, quando illum in propriis animabus recipimus per fidem et communicationem Spiritus, qui nos ad formam Christi perficit, per sanctificationis videlicet qualitatem. Spiritus enim salvatoris nostri Christi est quasi forma eius, divinam figurationem in nobis imprimens quodammodo per seipsum »²⁰. « Si Spiritu Sancto sigillati ad Deum reformamur, quomodo erit creatum id, per quod nobis divinae substantiae imago imprimitur et increatae naturae signa inhaerent? Non enim, pictoris instar, Spiritus divinam substantiam in nobis depingit, quasi ipse alienus ab ea esset; neque hoc modo ad similitudinem Dei nos ducit; sed ipse, qui Deus est et ex Deo procedit, in cordibus se recipientium, tamquam in cera, sigilli instar, invisibiliter imprimitur, per sui communicationem et similitudinem naturam ad exemplaris pulchritudinem repingens, et Dei imaginem homini restituens »²¹. « Formatur in nobis Christus, inferente nobis Spiritu Sancto divinam aliquam formam per sanctificationem et iustitiam. Ita enim, ita in animabus nostris lucet character substantiae Dei et Patris, reformante nos, ut dixi, Spiritu Sancto per sanctificationem in ipsum »²²

THEOLOGI

Uti iam dictum est theologi in hac re omnino conveniunt quoad factum; disputant de qualificatione thesis, vel etiam de iis quae absolute fieri possent. S. Thomas rem exponit 1, 2 q. 110 a. 1 (Utrum gratia ponat aliquid in anima), et a. 2 (Utrum gratia sit qualitas) et ad utrumque affirmative respondet.

Si quaeritur utrum hoc ens creatum physice permanens, gratia sanctificans, realiter sit distincta ab anima, respondendum est affirmative; et ita quasi omnes theologi, paucissimis exceptis²³. Licet forte necessarium non sit affirmare omnem realem mutationem accidentalem alicuius substantiae exigere accidens realiter a substantia distinctum²⁴, attamen hoc negari nequit, si realis mutatio talis est, quae secum ferat novam maiorem perfectionem. In praesenti autem res non ita est, ac si eadem perfectio antea exsistens solum alio modo se habeat, sed vere nova, maior perfectio accedit, id quod argumenta positiva evincunt. Ergo omnino dicenda est gratia sanctificans realiter distincta ab anima. Opposita sententia inde fortasse explicanda est, quod accidens concipit ad modum substantiae tenuissimae; sed recte s. Thomas: « Sicut dicit Boetius, accidentis esse est inesse; unde omne accidens non dicitur ens, quasi ipsum esse habeat, sed quia eo aliquid est; unde et magis dicitur esse entis, quam ens, ut dicitur in 7. Metaph ». Et in iis quae sequuntur tangit quaestionem quomodo gratia oriatur: « et quia eius est fieri vel corrumpi cuius est esse, ideo, proprie loquendo, nullum accidens neque fit neque corrumpitur; sed dicitur fieri vel corrumpi, secundum quod subiectum incipit vel desinit esse in actu secundum illud accidens: et secundum hoc etiam gratia dicitur creari ex eo, quod homines secundum ipsam creantur, id est in novo esse constituuntur ex nihilo, id est non ex meritis, secundum illud ad Ephes 2.: Creati in Christo Iesu in operibus bonis »²⁵. Et alio loco: « Gratia, cum non sit forma subsistens, nec esse nec fieri ei proprie per se competit: unde non proprie creatur per modum illum quo substantiae per se subsistentes creantur. Infusio tamen gratiae accedit ad rationem creationis in quantum gratia non habet causam in subiecto, nec efficientem, nec talem materialem in qua sit hoc modo in potentia, quod per agens naturale educi possit in actum, sicut est de aliis formis naturalibus »²⁶.

Obiectiones contra thesim vide apud Beraza nr. 730 ss.; et 743 s., quae tamen facile solvuntur attendendo 1) nos non negare etiam Spiritum Sanctum dari; 2) non quaeri, quid absolute sit possibile, vel quid Deus fortasse facere potuisset, sed quid in praesenti ordine de facto sit.

In iustificatione praeter gratiam sanctificantem virtutes fidei, spei et caritatis infunduntur. Hae virtutes sunt sicut gratia sanctificans entia physice permanentia, qualitates, « habitus infusi ». Cum autem habitus naturales acquisiti posse supponant et subiecto inclinationem ad actum et facilius posse conferant, virtutes infusae, habitus a Deo infusi, ipsum posse dant simul cum aliqua inclinatione ad actum¹. Hi habitus immediate subiectantur in potentiis animae, fides in intellectu, spes et caritas in voluntate. Fides et spes possunt remanere in homine post peccatum, in quo non iam est gratia sanctificans, unde patet eos a gratia sanctificante esse realiter distinctos. Gratia autem sanctificans et caritas simul aut adsunt aut absunt; numquam ita separantur, ut una sine altera adsit in anima. Hinc iure quaeritur, utrum gratia sanctificans et caritas sint realiter identica. De hac re inter theologos controvertitur. Realem distinctionem negant Scotus et Scotistae, Durandus, Catharinus, Lainez, Salmerón, Bellarmino, Lessius; eam affirmant s. Thomas, Suárez, Gregorius de Valentia, Tanner, Ripalda, estque haec sententia nunc omnino communior. Omnes tamen concedunt, sententiam suam non excedere probabilitatem.

Si gratia et caritas identica sunt, gratia pro immediato subiecto habet voluntatem, perficit ergo immediate voluntatem, et est proinde habitus proxime operativus. Qui autem realiter distincta esse gratiam et caritatem dicunt, immediatum subiectum gratiae habent ipsam substantiam animae, et gratia non est habitus immediate operativus, sed, uti dici solet, habitus entitativus, vel habitus substantivus, immediate perficiens ipsam substantiam animae, naturam animae. Sicut in ordine naturalis generationis communicatur natura et potentiae, quibus subiectum aptum sit, elicere actus in ordine huic naturae correspondente, ita in hac sententia, in regeneratione communicatur natura, ipsa gratia sanctificans, et potentiae ad actus ordini huius novae naturae correspondentes, virtutes infusae. Ex quo apparet quaestionem hanc non ab iis solum poni posse, qui potentias animae ab eius substantia realiter distinctas esse tenent, sed etiam ab iis, qui talem distinctionem negarent. Nam si gratia et caritas sunt identica, eandem perfectionem animae tribuunt; si vero sunt realiter distincta, gratia et caritas aliam et aliam perfectionem conferunt.

Quaestio decidi nequit ex s. Scriptura neque ex Patribus neque ex conciliis². Sed ratio s. Thomae³ sententiam affirmantem realem distinctionem omnino magis probabilem reddit, et accedit quod haec sententia nunc sit magis communis.

Rationem hanc Pesch⁴ ita exponit: « Prius est natura quam habitus naturam perficientes; prius est principium, quo quis in esse constituitur, quam quo quis proxime disponitur ad agendum. Atqui caritas est habitus operativus disponens hominem ad Deum supernaturaliter amandum. Ergo ipsa supponit iam naturam altiorem, quae datur per gratiam sanctificantem. Non est quidem oblivioni dandum nomina habituum et naturae ad ordinem naturalem et supernaturalem non univoce sed analogice applicanda esse; nam et gratia, quae dat naturam altiorem, est accidens perficiens naturalem essentiam, et habitus supernaturales sunt alia accidentia, quae non dant facilitatem sed potentiam supernaturaliter agendi; unde etiam fieri potest, ut accidentia operativa sint in subiecto, in quo deest gratia, ut constat de fide et spe, quia non sunt in gratia sanctificante ut in subiecto sed in potentiis naturalibus. Neque igitur argumentum ita concipiendum est, quasi ex physica rerum natura non minus habitus supernaturales praerequirant gratiam, quam potentiae et habitus naturales praerequirunt naturam. Vis argumenti potius moralis est, quia non decet sapientiam divinam infundere accidentia operativa supernaturalia, priusquam homini dederit naturam supernaturalem, si ita loqui licet. Prius enim homo debet esse amicus Dei, quam agat ut amicus Dei ».

Donum increatum est ipse Deus, ens a se. Thesis ergo affirmat Deum se ipsum in iustificatione peccatoris donare et in eo permanere, inhabitare. Deus ergo novo et speciali modo in iustificato praesens est. Si Deus praesens fit alicubi ita, ut antea praesens non erat, mutatio quaedam facta esse debet, quae cum non possit esse in Deo, in creatura inveniri debet. Haec mutatio in nostro casu est infusio gratiae sanctificantis. Illa ergo est fundamentum relationis praesentiae Dei in anima. Haec praesentia modo speciali praedicatur de ipso Spiritu Sancto. In tractatu de Trinitate ostenditur secundum communiorem sententiam, contra Petavium, agi de appropriatione¹. Ergo tres personae divinae dono se dant in iustificatione. Hoc « praesens fieri » in anima iusti ex parte omnium trium personarum est « venire », Pater, Filius et Spiritus Sanctus « veniunt » in animam iusti; ex parte secundae et tertiae personae habet etiam rationem missionis (missio invisibilis).

Inhabitatio Dei in iusto est unio quaedam Dei cum iusto. Terminus huius unionis non est unum substantiale, et hinc ipsa unio dicenda est accidentalis; termini autem, qui ita accidentaliter uniuntur, sunt substantiae. Ergo non agitur de praesentia Dei mere dynamica, praesentia virtutis, sed ipsa substantia divina est praesens, et hoc sensu ipsa praesentia Dei in iusto est substantialis.

Si Patres, maxime in controversia cum Nestorianis speciali modo urgent, unionem naturae divinae et humanae in Christo esse physicam, non solum secundum habitudinem, uti in iustis, in quibus Deus ut in suo templo habitat, non volebant negare unionem Dei cum iustis esse realem, obiective exsistere in ordine ontologico, ut ex eorum dictis clare apparet². Est ergo haec unio non moralis tantum eo sensu, quod iustus voluntatem suam divinae voluntati conformem reddat, vel quod Deus speciali amore eum diligat, sed est unio ontologica, realis, quae suo modo etiam dici posset physica.

Thesis de iis agit quae accidunt in iustificatione peccatoris; ergo non de illa collatione Spiritus Sancti quae est effectus proprius aliquorum sacramentorum vivorum, neque per se de secunda iustificatione, id est de augmento iustitiae.

Ipsum solum factum, Deum in iusto modo quodam praesentem esse quo non est praesens in peccatore, tam clare in fontibus revelationis continetur, ut dicendum sit de fide; neque de hac re, saltem si iusti novi testamenti considerantur, est controversia. Petavius vero³ hanc inhabitationem restringere voluit ad solos iustos novi testamenti, ita ut in iustis veteris testamenti Spiritus Sanctus non habitaverit substantialiter, unde in sua sententia de causa formali adoptionis negare debuit, iustos veteris testamenti vere fuisse filios Dei adoptivos. Haec autem sententia ab omnibus fere theologis reicitur et quidem iure, « quia adoptio et iustificatio sunt inseparabiliter nexae, et quia, cum iusti veteris testamenti habuerint gratiam sanctificantem et amici Dei fuerint, nihil deerat, quod ad inhabitationem requiritur. Quare Leo XIII in Encycl. « Divinum illud » ait: « Certum est in ipsis etiam hominibus iustis, qui ante Christum fuerunt, insedisse per gratiam Spiritum Sanctum » (Acta S. Sedis XXIX, 1897; 651). Sub triplici tamen respectu inhabitatio pertinet ad novum testamentum magis quam ad vetus: a) Vetus testamentum, ut praecise intellegitur lex mosaica, erat gratiae praefigurativum, non collativum. Gratia autem omnis, quae in vetere testamento concedebatur, dabatur intuitu meritorum Christi. Quatenus igitur gratia sanctificans etiam veteris testamenti erat effectus quodammodo praeoccupatus mortis Christi, eatenus omnis sanctificatio pertinet ad novum testamentum; et quia sanctificatio est inhabitatio, etiam haec est proprietas novae legis, non oeconomiae sinaiticae. b) In vetere testamento gratia non tanta largitate dabatur, quanta in novo testamento... c) Numquam ante diem Pentecostes missus est Spiritus Sanctus cum tanto apparatu signorum externorum et maximorum miraculorum... »⁴. Singularem sententiam proposuit J. H. Oswald, affirmans « substantialem inhabitationem Spiritus Sancti non haberi nisi per confirmationem, per baptismum solum inhabitationem dynamicam »⁵.

De quaestione valde difficili, quomodo inhabitatio Dei in iusto explicanda et concipienda sit, variae sunt theologorum opiniones: Optime notat Galtier, in tractanda hac re ab iis procedendum esse et illa pro fundamento habenda, quae fontes positive tradunt. Praeterea disputant theologi de relatione inter gratiam creatam et increatam, et quid in iustificatione creatae, quid increatae gratiae tribuendum sit. De hac autem quaestione in tertia sectione dicendum est.

DOC. ECCLESIAE

Doc. eccl. non adeo multa sunt, in quibus haec veritas directe et ratione sui enuntietur; plerumque ipsa supponitur.

Symbolum Ephiphani: « Credimus et in Spiritum Sanctum, qui locutus est in lege, et per prophetas praedicavit, et ad Iordanem descendit, in apostolis locutus est, et in sanctis habitat »⁶.

Conc. Trid., sess. 6, cap. 7: « signans et ungens Spiritu promissionis Sancto, qui est pignus hereditatis nostrae »⁷. Sess. 14, cap. 4 docet contritionem imperfectam « donum Dei esse et Spiritus Sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis »⁸. Cap. 8. de satisfactionis necessitate et fructu: « Sane et divinae iustitiae ratio exigere videtur, ut aliter ab eo in gratiam recipiantur, qui ante baptismum per ignorantiam deliquerint; aliter vero, qui semel a peccati et daemonis servitute liberati, et accepto Spiritus Sancti dono, scientes templum Dei violare et Spiritum Sanctum contristare non formidaverint »⁹. S. Pius V. damnavit prop. Baii 13: « Opera bona a filiis adoptionis facta, non accipiunt rationem meriti ex eo, quod fiunt per spiritum adoptionis inhabitantem corda filiorum Dei, sed... ». Prop. 15: « Ratio meriti non consistit in eo, quod, qui bene operatur, habeat gratiam et inhabitantem Spiritum Sanctum, sed in eo solum, quod oboedit divinae legi »¹⁰.

Leo XIII in encyclica « Divinum illud » 9 Maii 1897 fuse hanc materiam tractat. « Huius regenerationis et renovationis initia sunt homini per baptisma: in quo sacramento, spiritu immundo ab anima depulso, illabitur primum Spiritus Sanctus, eamque similem sibi facit: « Quod natum est ex Spiritu, spiritus est »¹¹. Uberiusque per sacram confirmationem, ad constantiam et robur christianae vitae, sese dono dat idem Spiritus; a quo nimirum fuit victoria martyrum et virginum de illecebris corruptelarum triumphus. Sese, inquimus, dono dat Spiritus Sanctus; Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis¹². Ipse enimvero non modo affert nobis divina munera, sed eorumdem est auctor, atque etiam munus ipse est supremum; qui a mutuo Patris Filiique amore procedens, iure habetur et nuncupatur altissimi donum Dei. — Cuius doni natura et vis quo illustrius pateat, revocare oportet ea quae in divinis litteris tradita sacri doctores explicaverunt, Deum videlicet adesse rebus omnibus in eisque esse, per potentiam, in quantum omnia eius potestati subduntur; per praesentiam, in quantum omnia nuda sunt et aperta oculis eius; per essentiam, in quantum adest omnibus ut causa essendi¹³. At vero in homine est Deus non tantummodo ut in rebus, sed eo amplius cognoscitur ab ipso et diligitur; cum vel duce natura bonum sponte amemus, cupiamus, conquiramus. Praeterea Deus ex gratia insidet animae iustae tamquam in templo, modo penitus intimo et singulari; ex quo etiam sequitur ea necessitudo caritatis, qua Deo adhaeret anima coniunctissime, plus quam amico amicus possit benevolenti maxime et dilecto, eoque plene suaviterque fruitur. — Haec autem mira coniunctio, quae suo nomine inhabitatio dicitur, condicione tantum seu statu ab ea discrepans qua caelites Deus beando complectitur, tametsi verissime efficitur praesenti totius Trinitatis numine, ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus¹⁴, attamen de Spiritu Sancto tamquam peculiaris praedicatur. Siquidem divinae et potentiae et sapientiae vel in homine improbo apparent vestigia; caritatis, quae propria Spiritus veluti nota est, alius nemo nisi iustus est particeps. Atque illud cum re cohaeret, eundem Spiritum nominari Sanctum, ideo etiam quod ipse, primus summusque Amor, animos moveat agatque ad sanctitatem, quae demum amore in Deum continetur. Quapropter Apostolus cum iustos appellat templum Dei, tales non expresse Patris aut Filii appellat, sed Spiritus Sancti: An nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo?¹⁵ — Inhabitantem in animis piis Spiritum Sanctum ubertas munerum caelestium multis modis consequitur »¹⁶.

S. SCRIPTURA

Io 14, 23: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus ». — Rom 5, 5: « Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis ». 8, 9 ss.: « Vos autem in carne non estis, sed in spiritu: si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet: hic non est eius. Si autem Christus in vobis est: corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem. Quod si Spiritus eius, qui suscitavit Iesum a mortuis, habitat in vobis: qui suscitavit Iesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum eius in vobis ». — 1 Cor 3, 16 s.: « Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos ». 6, 19: « An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri? Empti enim estis pretio magno. Glorificate et portate Deum in corpore vestro ». — 2 Cor 1, 21 s.: « Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus: qui et signavit nos et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris ». 6, 16: « Qui autem consensus templo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei vivi ». — Gal 4, 6: « Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater ». — Eph 1, 13 ss.: « In quo et vos, cum audissetis verbum veritatis (Evangelium salutis vestrae), in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto, qui est pignus hereditatis nostrae, in redemptionem acquisitionis, in laudem gloriae ipsius ». 4, 30 « Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis ». 5, 18: « Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria: sed implemini Spiritu sancto ». — 1 Thess 4, 8: « qui (Deus) etiam dedit Spiritum suum sanctum in nobis ».

PATRES

Multa iam inveniuntur in iis, quae prioribus thesibus allata sunt¹⁷. EPISTULA BARNABAE: « Aedificabitur autem in nomine Domini: attendite, ut templum Domini magnifice aedificetur. Quomodo? Discite. Accepta remissione peccatorum et spe habita in nomen Domini facti sumus novi, iterum ab integro creati; ideo in nobis, in domicilio nostro, vere Deus habitat »¹⁸. S. IRENAEUS: « Hunc (Spiritum Sanctum) enim promisit per prophetas effundere in novissimis temporibus super servos et ancillas, ut prophetent; unde et in Filium Dei, filium hominis factum, descendit, cum ipso assuescens habitare in genere humano, et requiescere in hominibus, et habitare in plasmate Dei, voluntatem Patris operans in ipsis, et renovans eos a vetustate in novitatem Christi »¹⁹. « Perfecti igitur, qui et Spiritum in se perseverantem habuerint Dei et animas et corpora sine querela servaverint; Dei, id est illam quae ad Deum est fidem servantes, et eam quae ad proximum est iustitiam custodientes. Unde et templum Dei plasma esse ait: Nescitis, dicens, quoniam templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos; manifeste corpus templum dicens, in quo habitat Spiritus »²⁰. NOVATIANUS: « Hic est (Spiritus Sanctus) qui operatur ex aquis secundam nativitatem, semen quoddam divini generis, et consecrator caelestis nativitatis, pignus promissae hereditatis et quasi chirographum quoddam aeternae salutis; qui nos Dei faciat templum et nos eius efficiat domum; qui interpellat divinas aures pro nobis gemitibus ineloquacibus, advocationis implens officia et defensionis exhibens munera; inhabitator corporibus nostris datus et sanctitatis effector »²¹. DIDYMUS ALEXANDRINUS: « Creatura nequit ita participari substantialiter anima rationali ut in hac inhabitet; solius enim Dei proprium est ita participari. Sanctus autem Spiritus participabilis substantialiter exsistit ut Pater et Filius, sicut in primo sermone dictum est. Nam etiam simulac Pater inhabitat in iis qui sunt digni, quid est necesse, nisi, per unitatem divinae naturae et plenitudinem in nos, congrediantur et concurrant et Filius et Sanctus Spiritus? Sane nemo unquam vellet dicere multitudinem quodammodo deorum habitare in nobis, sed unum in unitate divinitatis exsistere tres personas »²².

S. AUGUSTINUS: « Verum illud est multo mirabilius, quod cum Deus ubique sit totus, non tamen in omnibus habitat. Non enim omnibus dici potest quod ait Apostolus, vel quod iam dixi²³, vel etiam illud: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?²⁴ Unde et e contrario de quibusdam dicit: Quisquis autem Spiritum Christi non habet, hic non est eius²⁵. Quis porro audeat opinari, nisi quisquis inseparabilitatem penitus Trinitatis ignorat, quod in aliquo habitare possit Pater aut Filius, in quo non habitet Spiritus Sanctus, aut in aliquo Spiritus sanctus, in quo non et Pater et Filius? Unde fatendum est ubique esse Deum per divinitatis praesentiam, sed non ubique per habitationis gratiam. Propter hanc enim habitationem, ubi procul dubio gratia dilectionis eius agnoscitur, non dicimus, Pater noster qui es ubique, cum et hoc verum sit, sed, Pater noster qui es in caelis²⁶, ut templum eius potius in oratione commemoremus, quod et nos ipsi esse debemus, et in quantum sumus, in tantum ad eius societatem et adoptionis familiam pertinemus... Cum igitur qui ubique est, non in omnibus habitet; etiam in quibus habitat non aequaliter habitat. Nam unde est illud quod Elisaeus poposcit, ut dupliciter in eo fieret Spiritus Dei, qui erat in Elia?²⁷ Et unde in omnibus sanctis sunt alii sanctiores, nisi abundantius habendo habitatorem Deum? »²⁸. « Et ideo multum mirabilis res est quemadmodum quorundam nondum cognoscentium Deum sit inhabitator Deus, et quorundam cognoscentium non sit. Nec illi enim ad templum Dei pertinent, qui cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; et ad templum Dei pertinent parvuli sanctificati sacramento Christi, regenerati Spiritu Sancto, qui certe per aetatem nondum possunt cognoscere Deum: unde quem potuerunt illi nosse nec habere, isti potuerunt habere antequam nosse. Beatissimi autem sunt, quibus hoc est Deum habere quod nosse: ipsa quippe notitia plenissima, verissima, felicissima est »²⁹. « Dicimus ergo in baptizatis parvulis, quamvis id nesciant, habitare Spiritum sanctum. Sic enim eum nesciunt quamvis sit in eis, quemadmodum nesciunt et mentem suam; cuius in eis ratio, qua uti nondum possunt, velut quaedam scintilla sopita est, excitanda aetatis accessu. Neque hoc in parvulis mirum debet videri, cum Apostolus quibusdam etiam maioribus dicat, Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?³⁰ De qualibus paulo ante dixerat, Animalis autem homo non percipit quae sunt Spiritus Dei; quos etiam parvulos vocat, non carnis aetate sed mentis³¹. Non itaque percipiebant cognitione Spiritum sanctum qui habitabat in eis; et habitante in se Spiritu sancto adhuc animales, nondum spirituales erant, quia nondum poterant habitatorem suum Spiritum cognitione percipere. Habitare autem ideo et in talibus dicitur, quia in eis occulte agit, ut sint templum eius; idque in proficientibus et proficiendo perseverantibus perficit »³². « Dilectio igitur quae ex Deo est et Deus est, proprie Spiritus sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Dei caritas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum Dei. Quod donum proprie quid nisi caritas intelligenda est, quae perducit ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? »³³

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Templa autem Dei, adeoque dii quam ob rem vocamur et sumus? Interroga adversarios, utrum simus reipsa nudae et subsistentia carentis gratiae participes. At res ita non est: nullo modo. Templa enim sumus exsistentis et subsistentis Spiritus: vocati autem sumus propter ipsum etiam dii, praesertim cum divinae eius et ineffabilis naturae simus participes. Quod si revera alienus, et a natura divina substantialiter dissitus est Spiritus, qui nos per se ipsum deificat, spe excidimus, inani gloria nescio quomodo praefulgentes. Quo pacto enim dii demum et templa Dei sumus, ut Scripturae loquuntur, propter Spiritum qui in nobis est? Quod enim Deus non est, quomodo deitatem aliis indat? Atqui templa sumus et dii; neque vero acquiescendum est in errore versantibus. Non est ergo diversae a Deo substantiae Spiritus eius »³⁴

THEOLOGI

Theologi, ut supra dictum est, in facto conveniunt, sed diverso modo conantur illud explicare.

S. Scriptura loquitur de aliquo « manere » Dei in iis, qui eum diligunt, facit mansionem apud illos; iusti sunt templum Dei, id quod speciatim dicitur etiam de corpore eiusque membris. Spiritu Dei signati sumus, ille est pignus hereditatis nostrae. Breviter ergo videtur dici posse: est inhabitatio ad nos sanctificandos. Similia habentur apud sanctos Patres: Spiritus in nobis habitans operatur in nobis voluntatem Patris, renovat nos, interpellat pro nobis, est advocatus et defensor, sanctitatis effector. Eius participatione coniungimur Deo, facit nos spirituales, vivificat nos, infundit gratiam, facit nos Deo similes, deos. Augustinus distinguit praesentiam Dei per divinitatis praesentiam, qua est ubique, et praesentiam per inhabitationis gratiam; haec non est aequalis in omnibus, sed secundum varios gradus sanctitatis habet diversos gradus. Aliqui cognitionem Dei habent, in quibus non habitat, alii cognitionem non habent, in quibus tamen habitat (infantes baptizati), et hoc habitare significat: occulte in ipsis operatur, ut sint templum eius, et hoc perficit in proficientibus et perseverantibus. Quae omnia iterum ita videntur complecti posse: habitat in nobis nos sanctificans et ad vitam aeternam perducens.

In explicanda inhabitatione theologi plerique in eo conveniunt, specialem Dei praesentiam haberi non posse nisi ratione specialis effectus in creatura, et ille effectus est ipsa infusio gratiae vel caritatis. Quod solum ratione gratiae gratum facientis processio Spiritus sancti in homines attendatur s. Thomas³⁵ inde explicat quod haec processio attendatur « in quantum est ratio redeundi in finem; et est secundum illa dona tantum, quae proxime coniungunt nos fini ultimo, scilicet Deo, quae sunt gratia gratum faciens et gloria ». Sed quia haec processio includit in se dationem Spiritus sancti, « non sufficit quod sit nova relatio qualiscumque est, creaturae ad Deum, sed oportet quod referatur in ipsum sicut ad habitum; quia quod datur alicui habetur aliquo modo ab illo. Persona autem divina non potest haberi a nobis nisi vel ad fructum perfectum, et sic habetur per donum gloriae; aut secundum fructum imperfectum, et sic habetur per donum gratiae gratum facientis; vel potius sicut id per quod fruibili coniungimur, in quantum ipsae personae divinae quadam sui sigillatione in animabus nostris relinquunt quaedam dona quibus formaliter fruimur, scilicet amore et sapientia; propter quod Spiritus sanctus dicitur esse pignus hereditatis nostrae ».

In Summa contra gentiles³⁶: « Necesse est ut ubicumque est aliquis effectus Dei, ibi sit et ipse Deus effector. Unde cum caritas qua Deum diligimus, sit in nobis per Spiritum sanctum, oportet quod ipse etiam Spiritus sanctus in nobis sit, quamdiu caritas in nobis est ». In 1 ad Cor. cap. 3, lect. 3: « Est autem considerandum quod Deus est in omnibus creaturis, in quibus est per essentiam, potentiam et praesentiam, implens omnia bonitatibus suis, secundum illud Hier. 23: Caelum et terram ego impleo. Sed spiritualiter dicitur Deus inhabitare tamquam in familiari domo in sanctis, quorum mens capax est Dei per cognitionem et amorem, etiamsi ipsi in actu non cognoscant et diligant, dummodo habeant per gratiam habitum fidei et caritatis, sicut patet de pueris baptizatis. Et cognitio sine dilectione non sufficit ad inhabitationem Dei, secundum illud 1 Io 4: Qui manet in caritate, in Deo manet et Deus in eo. Inde est quod multi cognoscunt Deum, vel per naturalem cognitionem, vel per fidem informem, quos tamen non inhabitat Spiritus Dei ». In 2 ad Cor. cap. 6 lect. 3: « Inhabitabo in eis, scilicet in sanctis per gratiam excolens eos; licet autem Deus in omnibus rebus dicatur esse per praesentiam, potentiam et essentiam, non tamen dicitur in eis inhabitare, sed in solis sanctis per gratiam. Cuius ratio est, quia Deus est in omnibus rebus per suam actionem in quantum coniungit se eis ut dans esse et conservans in esse. In sanctis autem est per ipsorum sanctorum operationem qua attingunt ad Deum, et quodam modo comprehendunt ipsum, quae est diligere et cognoscere. Nam diligens et cognoscens dicitur in se habere cognita et dilecta ».

Summa Theol. 1 q. 43 a. 3 quaerit: « Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis » et respondet: « Divinae personae convenit mitti, secundum quod novo modo exsistit in aliquo; dari autem, secundum quod habetur ab aliquo; neutrum autem horum est nisi secundum gratiam gratum facientem. Est enim unus communis modus quo Deus est in omnibus rebus per essentiam, potentiam et praesentiam, sicut causa in effectibus participantibus bonitatem ipsius. Super istum modum autem communem est unus specialis, qui convenit creaturae rationali, in qua Deus dicitur esse sicut cognitum in cognoscente et amatum in amante. Et quia cognoscendo et amando creatura rationalis sua operatione attingit ad ipsum Deum, secundum istum specialem modum Deus non solum dicitur esse in creatura rationali, sed etiam habitare in ea sicut in templo suo. Sic igitur nullus alius effectus potest esse ratio, quod divina persona sit novo modo in rationali creatura, nisi gratia gratum faciens. Unde secundum solam gratiam gratum facientem mittitur et procedit temporaliter persona divina. Similiter illud solum habere dicimur, quo libere possumus uti vel frui. Habere autem potestatem fruendi divina persona est solum secundum gratiam gratum facientem. Sed tamen in ipso dono gratiae gratum facientis Spiritus sanctus habetur, et inhabitat hominem. Unde ipsemet Spiritus sanctus datur et mittitur ».

Ex his verbis s. Thomae aliqui inhabitationem Dei praecise ex eo explicare conati sunt, quod Deus sit in iusto sicut cognitum in cognoscente et amatum in amato³⁷.

Fatendum videtur talem explicationem vix fundari in iis quae Scriptura et Patres de inhabitatione dicunt. Secundum eos enim inhabitatio eo ipso habetur, quod homo regeneratur, quod ei natura divina communicatur, quod sanctificatur, consecratur: id est ipsa infusione gratiae sanctificantis. Neque apparet, quomodo cognitum ut tale in cognoscente, amatum ut tale in amante substantialiter praesens sit³⁸. Praeterea Deus habitat etiam in iis qui non eum cognoscunt (infantes baptizati), neque provocari posse videtur ad habitualem cognitionem et amorem per habitus infusos fidei et caritatis; nam his habitibus non habetur habitualis cognitio et amor, sicut in habitu acquisito; sed habitus infusi conferunt ipsum posse. Eo autem quod alicui facultas cognoscendi communicatur, nondum obiectum huius cognitionis ei praesens dici potest.

Et ita Leo XIII verbis supra citatis distinguit praesentiam Dei in homine per cognitionem et amorem ab ea quae est per gratiam et quae proprie inhabitatio dicitur.

Suárez ita rem explicat: « Videtur igitur mihi satis probabiliter et pie sentire, qui dicunt, talia esse dona gratiae gratum facientis, ut vi sua, vel quasi conaturali iure postulent intimam, realem ac personalem praesentiam Dei in anima per talia dona sanctificata. Quod per hanc conditionalem optime declaratur. Quia si per impossibile fingamus Spiritum sanctum non esse alias realiter praesentem intra animam, eo ipso quod anima talibus donis afficeretur ipsemet Spiritus sanctus veniret ad illam per praesentiam personalem et in ea esset et maneret, quamdiu gratia in illa duraret. Atque hac ratione, licet nunc alias habeat illam praesentiam ratione suae immensitatis et potentiae, merito dicitur nunc habere illam speciali titulo ratione gratiae et caritatis, et ideo merito dicitur venire vel mitti ad animam mediantibus his donis». Et haec ulterius explicat: «Nam per gratiam et caritatem perfectissima quaedam amicitia inter Deum et hominem constituitur. Amicitia vero ex se petit unionem inter amicos, non solum per conformitatem affectuum, sed etiam per inseparabilem praesentiam, et coniunctionem quoad fieri potest. Unde amicitia perfectissima et maxime spiritualis ac divina suo iure ac debito postulat intimam Dei praesentiam in homine, quem sibi hoc modo amicum constituit, per realem exsistentiam intra ipsum ex vi talis amicitiae, ita ut, quamvis alio titulo ibi non esset, hoc sufficeret. Quia vero haec unio ita est amicitiae, ut tamen non sit inter omnino aequales, sed cum debita proportione, ideo ex vi illius manet Deus in homine ut protector et rector eius, cuius Deus curam gerit, non solum titulo generalis providentiae suae, sed peculiari titulo amicitiae. Denique, quia in hac amicitia semper habenda est ratio divinae maiestatis, ideo ita ex vi illius manet Spiritus sanctus in homine ut in amico, cui intime unitur, ut simul maneat ibi tamquam amicus summa reverentia et veneratione colendus, ideoque manet etiam ibi praesens tamquam in templo vivo, quod ipse sibi ornat et praeparat per dona creata, ut in illo et ab illo adoretur. Atque hunc certe praesentiae et inhabitationis modum indicant sacrae litterae in locis citatis »³⁹. Ita statuitur aliqua praesentia Dei non solum ut obiectum cognitionis et amoris (quae ut patet non negatur), sed realis, substantialis praesentia antecedenter et independenter a cognitione et amore hominis, ex ipsa infusione gratiae sanctificantis. Deus seipsum ut amicum homini donat eo quod infundendo gratiam sanctificantem hominem suum facit amicum. Haec explicatio, quae a sat multis theologis acceptatur⁴⁰, videtur aliquomodo contineri in verbis Leonis XIII supra relatis, et de ea dici potest quod idem affirmat: « condicione tantum seu statu ab ea discrepat, qua caelites Deus beando complectitur ».

Hanc tamen sententiam Vázquez iudicat non sufficere ad explicandam specialem praesentiam Dei in homine iusto. Nam « haec dona praeter communem rationem effectus divinae potentiae hoc habent, ut Deo nos coniungant secundum affectum et tamquam regulae cui dicimur iusti, vel tamquam amico cui dicimur dilecti et ideo sancti et immaculati: hic autem effectus, qui totus est in affectu, vel per respectum ad ipsum, inter absentes secundum substantiam esse potest ut manifestum est »⁴¹. Posset quis respondere et dicere, ex eo quod amicitia esse possit etiam inter absentes non sequi, ut Deus in constituenda hac amicitia non se donet substantialiter; sed eo ipso iam videtur concedi infusionem gratiae, quatenus ea constituitur amicitia cum Deo, non posse dare ultimam explicationem specialis inhabitationis. De praesentia Dei ut cogniti in cognoscente Vázquez dicit: « De hoc modo exsistendi fere nulla est inter doctores controversia; talis autem naturae est, ut non sufficeret, Deum in rebus constituere per essentiam, si alias ipse immensitate sua in illis non esset: hic enim modus sola cognitione, affectu, operatione, aut habitu hominem cum Deo coniungit». Propriam suam sententiam ita enuntiat: « Quamvis negari non possit personam Spiritus sancti ratione charismatum nobis donari et ad nos mitti et totam Trinitatem ad nos venire... id tamen non dicitur, quia propter solam donorum largitatem secundum substantiam in nobis esset, etiamsi alioqui immensitate sua non exsisteret, sed quia cum alias in nobis sit, novo effectu gratiae in nobis apparere dignatur; cumque Spiritui sancto haec dona approprientur, ipse quoque donari et ad nos mitti dicitur, et cum eo tota Trinitas venire ». Attamen si in eo solo sistitur, nondum videtur explicatio data specialis illius praesentiae, quae in inhabitatione invenitur.

Hinc Galtier⁴² conatus est ostendere in sanctificatione hominis non haberi operationem divinam, sicuti in aliis effectibus Dei, sed operationem specialem plane sui generis, ratione cuius correspondens quoque praesentia Dei sui omnino generis asserenda esset. In omni quidem effectu invenitur aliqua similitudo cum sua causa, et ita etiam in rebus creatis similitudo quaedam cum Deo, licet valde imperfecta, habetur. Nunc autem productio gratiae tendit praecise in similitudinem non qualemcumque, sed specialem, ad Deum; est enim communicatio naturae divinae, est generatio, quae natura sua est in similitudinem generantis. Haec assimilatio ad Deum omnem « assimilationem », quae in creatione naturae et omnibus effectibus naturalibus habetur, tantum transcendit, quantum supernaturale transcendit naturale. Consequenter operatio, quae tendit in hanc assimilationem specialem, similiter omnino specialis dicenda est. Et ratione huius operationis plane singularis asserenda est etiam correspondens praesentia Dei in anima, et haec est ipsa inhabitatio. Haec est explicatio, quae ex una parte vere iis correspondet, quae Patres de inhabitatione dicunt, et quae ex altera parte ostendit realem et specialem praesentiam Dei in omnibus et in solis iustis, de qua iure dici potest: etiamsi Deus praesens non esset ratione immensitatis vel alterius tituli, ratione huius tamen operationis esset praesens. Nititur haec explicatio in principio generatim admisso, Deum « venire » in aliquam creaturam et in ea praesentem esse ratione operationis divinae, qua in creatura ponitur mutatio, quae est fundamentum relationis praesentiae Dei. Sic videtur haec explicatio inter eas, quae hucusque in difficili et obscura hac materia propositae sunt, praeferenda⁴³.

Nota: In fine huius sectionis dicendum adhuc esset de supernaturalitate donorum, quae in iustificatione conferuntur; sed cum haec fuse iam proposita sint tum in tractatu De Deo uno, tum in tractatu De Deo elevante, hoc loco omittenda videntur. Ibi ostenditur ex natura donorum (participatio naturae divinae, filiatio adoptiva, hereditas vitae aeternae) illa dona esse absolute supernaturalia, et ipsum finem, ad quem in hoc ordine homo destinatur, qui est ipsa hereditas filii Dei adoptivi, visionem Dei intuitivam, esse absolute supernaturalem.