De gratia Redemptoris

« Auxilia actualia » in distinctione ad dona habitualia permanentia ea sunt quae ad singulos actus conferuntur, quae sunt principia actus salutaris.

« Internae gratiae » in distinctione ad gratias externas ea, quae est in superioribus facultatibus animae¹.

« Sunt »: non significat essentiam gratiae actualis simpliciter absolvi in illustrationibus et inspirationibus, sed abstrahendo interim ab hac quaestione solum dicitur positive illas pertinere ad gratiam actualem.

« Illustrationes intellectus et inspirationes voluntatis »: Ita secundum modum loquendi hodie usitatum, qui illustrationes refert ad intellectum, inspirationes ad voluntatem. Hinc attendendum est voces illas in fontibus non habere istam significationem exclusivam. Illae illustrationes intellectus et inspirationes voluntatis sunt actus, quibus homo supernaturaliter cognoscit vel supernaturaliter erga aliquid afficitur, inclinatur, aliquid vult.

« Immediatae »: Cum sermo sit de auxilio gratiae, illuminationes et inspirationes intelliguntur, quae a Deo in homine causantur. Tum intelligere tum velle immediate et mediate a Deo causari possunt. Intellectus mediate illuminatur, cum ei veritas aliqua proponitur (e. g. in praedicatione evangelii), qua homo secundum leges naturae ad aliquid cognoscendum movetur. Talis illuminatio pertinet ad gratias externas. Mediata quoque videtur dicenda illuminatio, quando intellectui immediate quidem infunduntur species; actus autem cognitionis sequitur simpliciter secundum principia mere naturalia; hoc ut patet possibile solum est, si species illae infusae ad ordinem mere naturalem pertinent; ex hoc autem exemplo apparet, infusionem specierum qua talem per se non dicere immediatam illuminationem, si non accedit specialis cooperatio in ipsa intellectione; haec autem necessaria est, si species sunt alterius ordinis (species per se infusae), neque in tali casu haec cooperatio deest. In tali autem suppositione immediata illuminatio non constituitur per infusionem specierum, sed per cooperationem ad intellectionem ipsam. Hinc immediatam illuminationem intelligimus immediatam cooperationem Dei in ipsa intellectione. In omni autem operatione creaturae, et sic etiam in omni intellectione immediatus Dei concursus requiritur. De hoc concursu naturali nunc non est sermo, sed de illa operatione Dei in intellectione humana, qua haec fit entitative supernaturalis, salutaris. Supra dictum est, supernaturalitatem actus salutaris in eo consistere, quod ipsum esse eius physicum ad ordinem supernaturalem pertinet; si ergo Deus ita influit, ut oriatur actus cognitionis talis perfectionis entitativae, habetur immediata illuminatio intellectus. Actus supernaturalis viatoris non habet, ut in tractatu de virtutibus probavimus, obiectum formale ab actu correspondente naturali essentialiter diversum, neque in modo operandi circa obiectum materiale essentialiter differt ab actu naturali; per se actus supernaturalis exigit propositionem obiecti materialis simili modo quo actus naturalis. « Si ad praesentiam talis obiecti intellectus cum concursu Dei generali ita agit, uti ipsius naturae respondet, non habetur immediata intellectus per Deum illustratio. Sin Deus, proposito quidem extrinsecus obiecto, ipse vi sua physice in mente agit, indebito lumine eam elevans, ut veritatem ita apprehendat, prout ad salutem expedit, i. e. actu, qui secundum internam entitatem fini ultimo supernaturali proportionatus est, talem actum intellectualem recte vocamus immediatam illustrationem »²

Voluntas mediate inspiratur eo, quod intellectus ei proponit obiectum (sive mediata illustratione sive immediata) et voluntas secundum leges naturae erga illud obiectum afficitur; haec mediata inspiratio voluntatis per se cum illustratione intellectus coniuncta est. Immediate voluntas inspiratur a Deo, si Deus immediate talem motum voluntatis causat, qui in esse suo physico ad ordinem supernaturalem pertinet, qui proinde motus est salutaris.

Petavius³ putavit sufficere mediatam inspirationem voluntatis; sed longe communius docetur inspiratio immediata.

« Actus indeliberati et deliberati »: actus deliberati ii sunt, qui et quatenus a libera electione hominis pendent; indeliberati illi, qui liberam electionem hominis antevertunt, vel contra voluntatem hominis perdurant. Possunt esse actus voluntatis vel intellectus. Actus deliberati speciali modo ab homine fiunt, quatenus utendo sua libertate eos elicit vel perdurare permittit; hoc dominium homo non exercet in origine actuum indeliberatorum, et sic illi quodammodo fiunt in nobis sine nobis, id est sine nobis libere eligentibus vel consentientibus; « in nobis sed sine nobis » non significat illos actus non elici a facultate vitali.

Actus intellectus sunt apprehensio simplex et comparativa, iudicium speculativum et practicum; omnes illi actus possunt esse entitative supernaturales, et cum homo per illos ad actum salutarem perduci possit, omnes per se possunt habere rationem gratiae actualis; saltem autem hoc dicendum est de iudicio practico. Affectus autem voluntatis sunt amor (benevolentiae et concupiscentiae) et odium, gaudium et timor; omnes possunt esse supernaturales et principium actus salutaris; omnes ergo possunt esse gratia actualis⁴

DOC. ECCLESIAE

INDICULUS, cap. 5: « Ideo utique, quia praeparatur voluntas a Domino⁵ et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda filiorum »⁶. — Cap. 6: « Deus in cordibus hominum atque in ipso libero operetur arbitrio »⁷.

ARAUSICANUM, can. 4: Per Sancti Spiritus infusionem et operationem; praeparatur voluntas a Domino; can. 5: Per gratiae donum, id est per inspirationem Spiritus Sancti corrigentem voluntatem nostram; can. 6: Per infusionem et inspirationem Spiritus Sancti in nobis fit ut credamus etc.; can. 7: non possumus per naturae vigorem bonum aliquid, quod ad salutem pertinet, absque illuminatione et inspiratione Spiritus Sancti; can. 8: nemo potest ad Dominum venire, nisi quem Pater attraxerit⁸.

CONC. TRIDENTINUM, cap. 5: Exordium iustificationis sumendum est a Dei gratia, hoc est ab eius vocatione; Deus tangit cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem; cap. 6: Ad iustitiam disponuntur excitati divina gratia et adiuti, fidem ex auditu concipiunt, libere moventur in Deum⁹.

Pius V damnat errores Baii, err. 63: « Sed et illa distinctio duplicis iustitiae, alterius, quae fit per Spiritum caritatis inhabitantem, alterius, quae fit ex inspiratione quidem Spiritus Sancti cor ad poenitentiam excitantis, sed nondum cor inhabitantis et in eo caritatem diffundentis, qua divinae legis iustificatio impleatur, similiter reicitur ». — Err. 64: « Item et illa distinctio duplicis vivificationis, alterius, qua vivificatur peccator, dum ei poenitentiae et vitae novae propositum et inchoatio per Dei gratiam inspiratur, alterius, qua vivificatur, qui vere iustificatur et palmes vivus in vite Christo efficitur, pariter commentitia est et Scripturis minime congruens »¹⁰ Cf. Err. Iansenii 2 et 4¹¹; err. synod. pistor. 21¹², Conc. vatic. sess. 3 cap. 3 repetit verba conc. araus, can. 7¹³.

1. Sermo est de auxiliis gratiae actualis in distinctione ad dona habitualia, quae in iustificatione infunduntur: in controversia cum Semipelagianis agebatur praecise de illo gratiae auxilio, quod fidem et iustificationem antecedit; Concilium Tridentinum distinguebat actus iustificationem antecedentes (cap. 5 et 6) a virtutibus, quae in iustificatione infunduntur; contra Baium explicite illa distinctio defenditur; in controversia contra Iansenistas praecipue agebatur de gratia actuali.

2. Ista auxilia gratiae dicuntur illuminatio, illustratio, inspiratio, uti ex textibus patet; referuntur ad intellectum et ad voluntatem.

3. Sunt motus immediate a Deo: Quod modo speciali sint a Deo praecise contra Pelagianos et Semipelagianos statuendum erat; thesi 8 ostendimus, actus disponentes ad iustificationem entitative esse supernaturales, ergo etiam principium, ex quo procedunt, gratia actualis; hoc autem non explicatur, si Deus solum mediate, proponendo obiectum movet, sed ipse debet motum entitative supernaturalem producere. Hoc valet tum de motu intellectus tum de motu voluntatis; Deus enim dicitur movere ad cognoscendum et ad volendum, ita ut istae motiones distinguantur. Si autem motio voluntatis esset solum mediante motione intellectus, non appareret ratio illas motiones tamquam diversas gratias distinguendi.

4. Actus indeliberati: Agitur enim de motibus, qui liberam voluntatem antecedunt; de motibus, quos homo adhuc libere admittere vel reicere potest (conc. trid. cap. 5; controversia cum Iansenistis, prop. Iansenii 2 et 4; conc. vatic. sess. 3 cap. 3). — Actus deliberati: Arausic. can. 17 « Fortitudinem gentium mundana cupiditas, fortitudinem autem Christianorum Dei caritas facit, quae diffusa est in cordibus nostris, non per voluntatis arbitrium, quod est a nobis, sed per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis »¹⁴

S. SCRIPTURA

1. Inter auxilia, quibus Deus iuvat ad actus salutares, sunt illuminationes intellectus: 2 Cor 3, 5: Idoneitas aliquid cogitandi a Deo est¹⁵; cf. 2 Cor 4, 6. — Eph 1, 16 ss.: « Non cesso gratias agens pro vobis, memoriam vestri faciens in orationibus meis: ut Deus, Domini nostri Iesu Christi pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis, in agnitione eius: illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis quae sit spes vocationis eius, et quae divitiae gloriae hereditatis eius... ». — 1 Io 2, 20: « Sed vos unctionem habetis a Sancto, et nostis omnia »; 27: « Et vos unctionem, quam accepistis ab eo, maneat in vobis. Et non necesse habetis ut aliquis doceat vos: sed sicut unctio eius docet vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium ».

2. Deus iuvat operando in ipsa voluntate: Phil 2, 13: « Deus est enim, qui operatur in vobis et velle, et perficere pro bona voluntate »¹⁶. — 2 Thess 2, 16: « Ipse autem Dominus noster Iesus Christus, et Deus et Pater noster, qui dilexit nos, et dedit consolationem aeternam, et spem bonam in gratia, exhortetur corda vestra, et confirmet in omni opere, et sermone bono ». Cf. 2 Tim 1, 7.

3. Illustratio intellectus est immediata; nam in textibus sub 1) allatis propositio externa doctrinae per praedicationem iam supponitur; praeterea s. Ioannes unctionem, quam habent, distinguit ab externa propositione doctrinae. — Inspiratio voluntatis, de qua s. Scriptura loquitur, saltem est mediata, mediante scl. illustratione intellectus; sed cum dicitur Deus operari ipsum velle, facile intelligi potest de operatione immediata.

4. Actus indeliberati: Christus dicit se venisse vocare peccatores (Mc 2, 17); Deus quos praedestinavit eos et vocavit (Rom 8, 30); Act 16, 14: « Et quaedam mulier nomine Lydia... colens Deum, audivit: cuius Dominus aperuit cor intendere his, quae dicebantur a Paulo; » cf. Luc 24, 45. Apoc 3, 20: « Ecce sto ad ostium et pulso: siquis audierit vocem meam, et aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum, et cenabo cum illo, et ipse mecum ». His omnibus indicantur motus, qui liberam electionem eius, qui vocatur, cuius cor aperitur, ad cuius ostium pulsatur, antecedunt.

5. Actus deliberati: 1 Cor 13, 4 ss. multa describuntur, quae ex caritate procedunt; caritas autem hoc loco facile intelligi potest actus caritatis — Hebr 11 multi testes fidei efficacis inducuntur, qui fide ducebantur ad alios actus salutares. — Iac 2, 20 ss. ostendit fidem debere perducere ad bona opera; quod si non facit, mortua est.

PATRES

S. Ignatius: « Vires tantum mihi et internas et externas petite, ut non solum loquar, sed et velim, ut non solum dicar christianus, sed et inveniar »¹⁷ — Clemens Alexandrinus: « Eorum cogitationes qui sunt virtute praediti per divinam fiunt inspirationem, cum anima quodam modo sit disposita et divina voluntas in humanas animas transmittatur, certis Dei ministris ad talia ministeria opem ferentibus »¹⁸

S. Ephraem: « Bonus Dominus hisce duobus allaborat: cogere non vult libertatem nostram nec ut remissi simus permittit. Si enim coactione utitur, potestatem arbitrii tollit; si vero relaxatione, privat animam auxilio suo. Sciens Dominus quod si cogit privat nos, si auxilium retrahit perdit nos, si docet acquirit nos, non cogit nec auxilium retrahit, ut facit Malus, sed docet, erudit et acquirit, utpote Bonus »¹⁹

S. Ioannes Chrysostomus: « Deus, utpote clemens et beneficus, dilecte, omnia agit et operatur ut nos virtute splendidi simus; et cum nos velit acceptos et probatos esse, non vi aut necessitate, sed suasione et beneficiis suis volentes omnes allicit et ad se trahit. Propterea venientem illum alii receperunt, alii non »²⁰.

S. AUGUSTINUS: « Vocat undique ad correctionem, vocat undique ad poenitentiam, vocat beneficiis creaturae, vocat impertiendo tempus vivendi, vocat per lectorem, vocat per tractatorem, vocat per intimam cogitationem, vocat per flagellum correptionis, vocat per misericordiam consolationis: Longanimis et multum misericordiae »²¹. « Docet Deus suavitatem inspirando delectationem, docet disciplinam temperando tribulationem, docet scientiam insinuando cognitionem. Cum itaque alia sint, quae ideo discimus, ut tantummodo sciamus, alia vero ut etiam faciamus; quando Deus ea docet, sic docet ut scienda sciamus aperiendo veritatem, sic docet ut facienda faciamus inspirando suavitatem »²². « Deus enim est qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate²³. Ubi satis ostendit (Apostolus) etiam ipsam bonam voluntatem in nobis operante Deo fieri »²⁴. — « Voluntas ipsa, nisi aliquid occurrerit quod delectet atque invitet animum, moveri nullo modo potest; hoc autem ut occurrat, non est in hominis potestate »²⁵.

« Nos quantum concessum est sapiamus; et intellegamus si possumus, Dominum Deum bonum ideo etiam sanctis suis alicuius operis iusti aliquando non tribuere vel certam scientiam vel victricem delectationem, ut cognoscant non a se ipsis, sed ab illo sibi esse lucem, qua illuminentur tenebrae eorum, et suavitatem qua det fructum suum terra eorum. Cum autem ab illo illius adiutorium deprecamur ad faciendam perficiendamque iustitiam, quid aliud deprecamur, quam ut aperiat quod latebat, et suave faciat quod non delectabat? »²⁶

« Quomodo voluntate credo, si trahor? Ego dico: Parum est voluntate, etiam voluptate traheris... Porro si poetae dicere licuit: trahit sua quemque voluptas; non necessitas, sed voluptas; non obligatio, sed delectatio: quanto fortius nos dicere debemus trahi hominem ad Christum, qui delectatur veritate, delectatur beatitudine, delectatur iustitia, delectatur sempiterna vita, quod totum Christus est? »²⁷. — « Videte quomodo trahit Pater: docendo delectat, non necessitatem imponendo »²⁸.

« Convertit Deus et transtulit indignationem eius²⁹ in lenitatem. Quis autem non videat multo maius esse indignationem a contrario in lenitatem convertere atque transferre, quam cor neutra affectione praeoccupatum, sed inter utramque medium in aliquid declinare? Legant ergo et intelligant, intueantur atque fateantur, non lege atque doctrina insonante forinsecus, sed interna et occulta, mirabili ac ineffabili potestate operari Deum in cordibus hominum, non solum veras revelationes, sed bonas etiam voluntates »³⁰.

S. PROSPER: « Veritas dicit: Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum³¹. Si ergo nemo venit, nisi attractus, omnes qui quocumque modo veniunt, attrahuntur. Trahit itaque ad Deum contemplatio elementorum, omniumque quae in iis sunt, ordinatissima pulchritudo. Invisibilia enim eius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur³². Trahunt rerum gestarum relatores: animum audientis inflammant narrantes laudes Domini et virtutes eius et mirabilia eius quae fecit³³. Trahit timor: principium enim sapientiae timor Domini³⁴. Trahit laetitia, quoniam: laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: in domum Domini ibimus³⁵. Trahit desiderium, quoniam: concupiscit et deficit anima mea in atria Domini³⁶. Trahunt delectationes: quam dulcia enim faucibus meis eloquia tua! Super mel et favum ori meo³⁷. Et quis perspicere aut enarrare possit, per quos affectus visitatio Dei animum ducat humanum, ut quae fugiebat, sequatur; quae oderat, diligat; quae fastidiebat, esuriat; ac subito commutatione mirabili, quae clausa ei fuerant, fiant aperta; quae onerosa, sint levia; quae amara, sint dulcia; quae obscura, sint lucida? Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult³⁸. Quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, illuxit in cordibus nostris, ad illuminationem scientiae claritatis Dei, in facie Christi Iesu³⁹ id est, in manifestatione Filii sui, qui est in gloria Patris »⁴⁰.

THEOLOGI

Apud theologos diversae habentur sententiae de natura gratiae actualis; disputatur autem de gratia in quantum est elevans, principium actus supernaturalis. Homo gratia sanctificante et virtutibus infusis ornatus per ipsos hos habitus infusos habet physicam potentiam ad actus entitative supernaturales ponendos; ipsi ergo posse talium actuum non iam est conferendum per auxilium actuale elevans. Homo autem, qui caret habitibus supernaturalibus, non est physice potens ad tales actus; propterea ipsi per auxilium actuale ipsum posse conferri debet. Ut ergo cognoscatur natura gratiae elevantis consideratur gratia in homine sine habitibus infusis et inquiritur, quomodo in tali homine oriantur actus entitative supernaturales.

Ut vitentur confusiones, ab initio notandum est quaestionem non esse, quale auxilium divinum requiratur, ut potentia creata transeat in actum, uti in philosophia quaeritur, cum sermo est de concursu divino. Si enim ita quaeritur, potentia physica ad actum in subiecto creato iam supponitur. In praesenti autem quaestione praecise ipsa haec potentia physica nondum adesse supponitur et quaeritur, quid fieri debeat, vel quid fiat, ut homo non instructus habitibus supernaturalibus physicam habeat potentiam ponendi actus intellectus et voluntatis entitative supernaturales.

Una sententia, quae non solum a « Thomistis », sed etiam a multis aliis theologis defenditur, ita fere rem concipit: Sicuti Deus ad hoc, ut homo permanenter possit ponere actus entitative supernaturales, habitus supernaturales infundit, quibus facultates permanenter elevantur, ita ante infusionem illorum habituum simili quoque modo naturalis facultas elevatur. Cum autem sit elevatio non permanens, sed ad singularem solum actum, non fit per aliquem habitum, sed per ens creatum non permanens sed fluens, quod posito ipso actu cessat. Hoc ens non est actus vitalis facultatis intellectus vel voluntatis, sed recipitur in ipsa facultate antecedenter ad actum et est eius principium physicum; cum non sit actus vitalis, vocari solet ens non vitale. Ulterior explicatio huius entis non est eadem in omnibus; disputatur utrum sit qualitas, qualitas incompleta, fluens, an potius motio. In eo autem conveniunt, quod sit ens physicum a solo Deo productum, non vitale, non permanens sed fluens, quod influxu suo physico est causa actus entitative supernaturalis; vocatur praemotio physica⁴¹. Deus ergo in hac sententia per ens creatum naturalem facultatem elevat, quae facultas intrinsecus elevata elicit actum entitative supernaturalem.

Ratio principalis huius sententiae est: Actus supernaturalis est ens simplex, quod secundum totum esse est supernaturale, in quo ergo non est aliquid naturale et vitale, et aliud quid supernaturale, sed totus actus est vitalis et supernaturalis. Totus actus est a facultate vitali et totus quoque actus est a Deo, id quod valet de omni actu alicuius creaturae. Potest quidem actus considerari ut est ens, ens vitale, ens supernaturale, sed his omnibus correspondet unum esse physicum simplex, quod non est ex alio et alio compositum. Ut autem facultas talem actum simplicem vitalem in sua physica entitate supernaturalem elicere possit, ipsa iam ante ponendum actum debet habere virtutem causandi ens talis perfectionis; haec virtus ipsi tribuitur praecise per ens in facultate receptum quo facultas ad talem actum ponendum elevatur.

Actus indeliberatus supernaturalis ergo eo modo oritur, quod Deus supernaturali praemotione facultatem naturalem elevet, et simul cum illa ipsum actum producat. Simili modo post actum indeliberatum actus deliberatus oritur ope alterius entis fluentis in facultate recepti, si quidem actus deliberatus distinctus est ab actu indeliberato; secundum aliquos enim possibile est actum indeliberatum fieri deliberatum eo quod accedente advertentia rationis actus indeliberatus iam exsistens retinetur et continuatur, quo in casu nova praemotio physica non apparet necessaria.

Si modo dictum est, Deum et facultatem elevatam producere actum supernaturalem, hoc ita intelligendum est, ut ipsa vitalis facultas elevata totum actum supernaturalem producat; ergo ipsae facultates, intellectus et voluntas, ente creato elevatae proxime et immediate in productionem actus supernaturalis influunt. Non ergo ita res concipienda est, uti recentiores Thomistae volunt, ac si solum illud ens creatum, quo facultas elevata est, vitalem actum supernaturalem produceret proxime et immediate, et facultas vitalis solum eatenus dicenda esset in productionem actus influere remote et radicaliter, quatenus est subiectum sustentans illud ens creatum et quatenus actum productum in se recipit. Ita iam non haberetur actus intellectus et voluntatis⁴².

Sine dubio haec sententia explicat, quomodo actus cognoscendi et volendi vitalis et intrinsecus supernaturalis oriatur; favet quoque huic sententiae analogia cum auxilio habituali quod infusione virtutum confertur. Ex altera tamen parte fatendum est, non esse facile accurate concipere quale sit illud ens fluens. Si dicitur esse motio recepta in facultate, videtur iam esse ipse actus facultatis et non aliquid ipsum antecedens et causans; nam secundum principium: actus moventis in mobili est ipse motus mobilis, ipsa motio recepta est motus, motus autem facultatis vitalis est ipse actus vitalis. Si autem dicitur non esse motus, videtur concipiendum ad modum alicuius habitus; sed habitus fluens esset iterum res valde difficilis. Fortasse res cogitari posset ad analogiam concursus oblati: sicuti actus secundus, inquantum a Deo dependet, est concursus Dei collatus terminative spectatus, ita actus primus (proximus), in quantum a Deo dependet, est concursus Dei oblatus terminative spectatus; posset ergo fortasse simili modo ita res concipi, ut operatio Dei in actu primo facultatis, excedens exigentias creaturae et ipsam facultatem elevans, praecise sit illud quod vocatur praemotio physica. Sed concedendum est manere magnam illam differentiam, de qua initio iam sermo erat, quod scl. agatur de communicatione novi alicuius posse, et recurrere posset quaestio, quidnam in actu primo sit speciatim illud, quo hoc novum posse habetur.

Ex fontibus theologicis haec sententia probari non potest. Dicitur quidem Deus gratia homines vocare, trahere, excitare, pulsare et similia; sed vocatio, tractio etc. non sunt ab eo qui vocatur, trahitur etc.; ergo sunt aliquid actum vitalem antecedens. Respondendum tamen est Patres dicere Deum vocare per cognitionem, docendo; ergo per ipsos actus indeliberatos et non per aliquid illos antecedens; ad tales autem actus facillime applicatur metaphorica locutio de vocatione etc. His enim actibus Deus nos vocat, trahit ad ponendos actus deliberatos salutares. Si dicitur gratia est in nobis sine nobis; ergo est aliquid actum facultatis antecedens, respondetur: est in nobis sine nobis libere eligentibus, conc., sine nobis vitaliter operatibus, nego. Et si tandem dicitur, actus nostros, cum sint effectus gratiae, non posse esse ipsam gratiam, respondetur: actus salutares deliberati sunt effectus gratiae, scl. actuum indeliberatorum; actus vero indeliberati dicuntur gratia, quia ex speciali bonitate Dei et modo omnino indebito a Deo causantur. Ergo probatio huius sententiae ex fontibus non habetur; sed neque hoc ab omnibus defensoribus affirmatur; censent saltem, sententiam suam unicam esse qua ea, quae in fontibus habentur, explicari possint.

Si autem sententia ita intelligitur, ut solum illud ens creatum actum vitalem antecedens sit proprie gratia et ipsi actus indeliberati a ratione gratiae excludantur, non iam videtur illis sufficere, quae fontes praebent, uti ex textibus supra allatis satis patet. Neque in tali suppositione explicaretur, quomodo gratia actualis elevans morales quoque vires conferat, nisi quis eam velit facere suppositionem, gratiam elevantem et sanantem semper esse auxilia realiter distincta, et gratiam sanantem numquam esse elevantem, quae suppositio in forma tam universali vix multos inveniet defensores. Si autem haec sententia simul cum illo ente fluente ipsos quoque actus indeliberatos pro gratia actuali habet, ex parte fontium revelationis vix quidquam contra eam dici potest, nisi quod aliquid supra ea, quae in fontibus inveniuntur statuat.

Alia est sententia quae a Molina, Suárez et multis Molinistis defenditur. Ex eo procedit, quod in fontibus gratia actualis semper apparet ut actus intellectus et voluntatis, ex altera parte autem illa interna elevatio, quam prior sententia statuit, vel impossibilis sit, vel saltem res valde difficilis et propterea non admittenda nisi absolute sit necessaria; censent autem talem necessitatem non adesse, cum res explicari possit sine illo ente fluente.

Deus enim tamquam supremus Dominus creaturae omnipotentia sua in creaturis et per illas efficere potest ea omnia, quae non dicunt absolutam repugnantiam. Huic potentiae divinae in creaturis respondet potentia, quae dicitur obedientialis⁴³. Sic Deus potest creaturam intellectualem elevare in ordinem stricte supernaturalem eique per donum creatum, tamquam causam formalem, communicare consortium naturae divinae (gratia sanctificans), et potentias, quibus possit elicere actus entitative supernaturales, qui huic ordini supernaturali correspondent (virtutes infusae). In his donis recipiendis creatura se habet passive et sic potentia obedientialis est passiva. Postquam vero dona illa recepit, creatura active operando actus entitative supernaturales ponere potest, et sic potentia obedientialis recte dicitur activa. Hanc omnes concedere debent, qui tenent facultatem elevatam non solum remote et radicaliter, sed proxime et immediate elicere actum supernaturalem⁴⁴. Sed secundum Molina, Suárez, potentia obedientialis activa sensu magis stricto adhuc admittenda est, scl. ita, ut facultas creata, nondum intrinsecus elevata, sed interne omnino immutata, ergo hoc sensu operando viribus naturalibus, cum concursu divino indebito, supernaturali, simultaneo elicere possit actus entitative supernaturales. Quod enim Deus mediante ente creato in creatura efficere potest, omnipotenti sua virtute etiam immediate, sine huiusmodi ente creato potest, nisi ex natura effectus adsit repugnantia; ea e. g. haberetur in producendo actu cognitionis creato sine cooperatione facultatis cognoscitivae; in praesenti autem quaestione talis repugnantia non adest.

Origo actus indeliberati supernaturalis, cogitationis bonae, inclinationis voluntatis, secundum hanc sententiam ita concipienda est: Deus omnipotenti sua virtute facultati creatae intrinsecus non mutatae assistens, cum creatura in ipso actu producendo supernaturaliter ita cooperatur, ut actus vitalis oriatur, qui sit entitative supernaturalis; hic concursus divinus nullo modo est praevius, sed absolute simultaneus, ita ut in signo antecedente ad ipsum actum nihil creatum entitative supernaturale in creatura agente inveniatur, sed primum ens creatum supernaturale exsistens in facultate est ipse actus indeliberatus. Oritur ergo actus qua supernaturalis non per elevationem internam in facultate receptam, sed per elevationem, quae dicitur externa; creatura in hoc actu producendo operatur secundum potentiam oboedientialem stricte activam. Actus in quantum procedit a creatura est vitalis, in quantum Deus modo illo speciali concurrit, est supernaturalis.

Pesch, qui hanc sententiam defendit, ita eam exponit: « Itaque Deus, cum intellectu et voluntate creata intime coniunctus et constituens unum adaequatum principium actus, concurrit cum facultate creata ultra eius naturalem potentiam, et sic habetur facultas vere et realiter elevata, licet secundum interna constitutiva prorsus non sit mutata neque ullam qualitatem novam acquisiverit. Nam quidquid efficienter potest qualitas creata cum facultate coniuncta, hoc potest omnipotentia divina se ipsam immediate cum facultate coniungens. Unde intelligitur, cur haec elevatio dicatur externa... Ergo si quaeritur: Estne haec coniunctio omnipotentiae divinae cum facultate hominis elevatio facultatis in actu primo? respondetur: Est vera et realis elevatio facultatis in actu primo, non tamen interna, sed externa. Non est interna, quia facultas intrinsecus non mutatur. Est tamen vera et realis elevatio externa facultatis, quia facultas, cui tali modo coniuncta est omnipotentia divina, vere et realiter aliquid potest, ad quod ex se sola et cum solo concursu naturali prorsus potens non est. Haec passiva elevatio facultatis creatae in actu primo est eius potentia oboedientialis; nam potentia oboedientialis non est absolutum quid in creatura, sed includit respectum ad Deum volentem uti creatura ut instrumento ad producendum effectum ultra potentiam naturalem creaturae. Itaque elevatio facultatis in actu primo est ipsa haec facultas respiciens Deum paratum ad concurrendum supernaturaliter...

Ergo unica causa elevationis seu potentiae ponendi actus supernaturales est Deus; sed actus supernaturales ponuntur non a solo Deo neque a solo homine sed ab utroque. Sine activitate hominis actus non esset vitalis, sine speciali motione divina actus non esset supernaturalis... Homo est causa subordinata causalitati divinae. Nihilominus ratione vitalitatis est causa principalis, licet sub Deo, ratione vero supernaturalitatis non est nisi causa instrumentalis... Sed quia totus actus est et vitalis et supernaturalis, totus est et ab homine et a Deo supernaturaliter concurrente... Sunt tamen et Deus et homo causa partialis partialitate causae, cum neque Deus neque homo seorsum actum producere possint. Recte quoque Deus dicitur influere non in solum actum secundum sed in ipsam quoque causam creatam, quia eam sibi subiectam tenens ut instrumentum movet ad actum supernaturalem »⁴⁵.

Sicut difficultas prioris sententiae est in explicatione naturae istius entis creati fluentis, ita difficultas huius sententiae est in elevatione externa facultatis.

Videtur enim in actu a facultate elicito aliquid inveniri quod non est ab ipsa facultate, et non apparet, quomodo hoc possibile sit in ente aliquo omnino physice simplici; videtur in effectu esse compositio ex ente naturali vitali, quod a facultate est, et perfectione entitative supernaturali, quae videtur a solo Deo esse, cum facultas creata non videatur posse efficienter attingere ipsam perfectionem supernaturalem, quia nihil supernaturale in ipsa invenitur.

Sed defensores huius sententiae negarent suppositum, scl. facultatem creatam non esse realiter elevatam; nam secundum ipsos est vere et realiter elevata, non quidem per internam sui mutationem, proinde non intrinsecus, sed tamen externe elevata; et totus actus secundum ipsos est a facultate externe elevata, et totus actus est a Deo.

Negari nequit rem esse difficilem; sed concedendum quoque est ostendi non posse repugnantiam in hac sententia; id quod iam generatim in re supernaturali difficile est. In actu maxime supernaturali, visione scl. Dei immediata, in causa creata adaequata nondum est ratio sufficiens actus secundi visionis, ut ostensum est in tractatu De Deo uno, et tamen ille actus est possibilis.

Actus ipse indeliberatus supernaturalis in hac sententia est ipsa gratia actualis, id est principium actus deliberati supernaturalis, actus salutaris. In explicando autem influxu actus indeliberati in originem actus deliberati duplex iterum sententia habetur: Molina et qui eum sequuntur censent actum indeliberatum non solum moraliter, sed etiam physice in originem actus deliberati influere. Eo enim, quod actus supernaturalis indeliberatus in facultate exsistit, ipsa intrinsecus elevata est et cum concursu divino facultati intrinsecus elevatae correspondente actum supernaturalem deliberatum, actum salutarem, ponere potest. Principium ergo actus salutaris est voluntas actu supernaturali indeliberato elevata, id est voluntas gratia actuali elevata, nam actus indeliberatus est ipsa gratia actualis. Ipse ergo actus indeliberatus supernaturalis voluntati vires physicas confert, voluntatem confortat, ut possit ponere actum salutarem. Hic modus rem concipiendi valde congruit modo loquendi Patrum et conciliorum, secundum quem praecise per actus, quos Deus in nobis sine nobis operatur, id est per actus indeliberatos, homo accipit vigorem ad ponendos actus salutares. Ita res concipitur, si actus deliberatus est actus distinctus ab actu indeliberato. Si autem actus deliberatus nihil aliud est, quam actus indeliberatus, qui accedente advertentia rationis fit deliberatus, novum auxilium divinum non requiritur.

Suárez vero, qui influxum physicum actus in actum non admittit, ad actum deliberatum salutarem iterum postulat elevationem externam sicuti ad actum indeliberatum. Praeferenda in hac re videtur sententia Molinae.

Ita sententiis tum de elevatione interna tum de elevatione externa expositis, quilibet videat, quae sibi magis probetur. In utraque sententia magnae sunt difficultates, utrique concedenda est sua probabilitas. Sententia elevationis externae nihil addit ad ea, quae in fontibus inveniuntur, et optime servat actus indeliberatos esse gratiam actualem; in sententia elevationis internae facilius concipitur, quomodo actus indeliberatus supernaturalis oriatur. « Ceterum haec quaestio non est tanti momenti, quanti ex multorum theologorum loquendi modo videri possit, neque constituit radicalem differentiam inter opinionem Thomistarum et opinionem theologorum Societatis Iesu »⁴⁶. Haec enim controversia non est de praemotionem physica, sed de praedeterminatione physica.

Postquam vidimus quid sit gratia actualis, supernaturales scilicet actus indeliberati et deliberati, et quomodo hi actus in homine oriantur, qui non habet virtutes infusas, breviter adhuc dicendum est de gratia actuali in homine iusto, vel etiam peccatore qui adhuc habet virtutem infusam fidei et spei quoad actus ad has virtutes pertinentes. Cum fontes, ex quibus probavimus gratias actuales esse illos actus supernaturales indeliberatos et deliberatos, omnino universales sint, patet actualem gratiam etiam pro homine habitibus supernaturalibus instructo esse eosdem actus. In his autem hominibus ad hoc, ut tales actus supernaturales oriantur, non requiritur elevatio antea descripta interna (per ens fluens) vel externa facultatis, cum per habitus supernaturales iam adsit potentia ad actus entitative supernaturales. In illis ergo gratia actualis non requiritur ex ea praecise ratione, ut potentia ad actum supernaturalem adsit.

Disputatur inter theologos utrum in homine iusto gratia actualis, quatenus est elevans, omnino necessaria sit. Alii¹, Soto, Molina, s. Bellarmino, Billot, negant; alii, Peronne, Mazzella, Pesch, Hugon, Beraza affirmant; aliquibus videtur sententia affirmans dogma fidei, aliis sententia communior vel probabilior. Iure fortasse quaeri potest utrum omnes quaestionem eodem sensu intelligant².

Quaestio ergo est utrum Deus in homine iusto actus supernaturales, imprimis indeliberatos, causet, qui sint gratia, ergo principium actuum salutarium, et quidem causet non solum proponendo obiectum (gratia externa), sed intrinsecus operando actus in ipsa facultate vitali.

Et quaestio sic proposita omnino videtur affirmanda. Plurimi enim textus in thesi allati (Deus operatur in nobis sine nobis, Deus illuminat, inspirat etc.) sunt universales et valent non solum de infidelibus, sed etiam de iustis; in his autem praecise invenitur gratia actualis, principium actus salutaris. Essetque res satis mira, si homo vitaliter cum Christo sicut palmes cum vite coniunctus ab eo acciperet solum principium vitale et potentias ad operandum, non autem vitis sucum influeret in palmites ad fructus ferendos. Praeterea Deus in anima iusti inhabitat et quidem secundum doctrinam Patrum praecise ita, ut occulte in iis agat, ut impleant voluntatem Patris, ut magis renoventur, sanctificentur et proficiant.

Alia est quaestio utrum actus supernaturales indeliberati in iustis a Deo causati dicendi sint donum Dei speciale. Haec operatio Dei in anima iusti certo est correspondens statui supernaturali ipsius hominis, et eatenus illi actus sunt huic statui connaturales; inde tamen non sequitur, ut sint aliquid naturale. Si quis autem donum speciale illud solum vocat, quod dona connaturalia statui excedit, dicere debet talem rationem doni specialis in his actibus non inveniri; sed iterum inde non sequitur, ut in iis non inveniatur ratio gratiae actualis supernaturalis.

Posset adhuc moveri quaestio cur operatio Dei in causandis illis actibus indeliberatis sit necessaria, utrum ad excitandum habitum vel ob aliam rationem. A solutione huius quaestionis ipsum factum non dependet; hoc manet etiam si nos non possimus indicare rationem, cur Deus rem ita voluerit.

De divisione in gratiam elevantem et sanantem saepe iam sermo erat; nunc autem agitur de divisione, quae cum iis cohaeret, quae in hac parte de natura gratiae actualis dicta sunt.

Gratia excitans (vocans) et adiuvans: Deus in intellectu humano supernaturalem cognitionem, in voluntate supernaturalem inclinationem in aliquod bonum operatur: actus indeliberati, gratia actualis¹. Sic homo a Deo ad actum salutarem ponendum excitatur, vocatur. Supponamus hominem ita excitatum de facto procedere ad actum salutarem. Principium creatum huius actus est facultas gratia actuali elevata², quae operatur, ut patet, Deo concurrente secundum naturam principii agentis³. Ita gratia actualis primo hominem ad bonum opus excitavit, et praeterea de facto principium erat actus salutaris; hinc iure dicitur eam in ponendo actu salutari hominem adiuvisse⁴. Inquantum excitat, gratia actualis actum salutarem antecedit eumque non includit, immo potest sine illo esse; inquantum autem actus salutaris ex ea de facto procedit, ipsum quidem actum salutarem tamquam principium eius antecedit, sed positionem eius connotat. Excitans potest esse sine consensu voluntatis; adiuvans eum includit.

Haec divisio gratiae adhibetur in Concilio Tridentino, cap. 5: Exordium iustificationis sumendum est a Dei « vocatione... ut... per eius excitantem atque adiuvantem gratiam... disponantur »⁵. Similiter cap. 6: « Disponuntur autem ad ipsam iustitiam dum excitati divina gratia atque adiuti... »⁶. Conc. vaticanum, sess. 3 cap. 3: « Benignissimus Dominus et errantes gratia sua excitat atque adiuvat »⁷. S. Augustinus: « Quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante atque adiuvante non possumus »⁸. S. Bernardus: Liberi arbitrii nostri « conatus ad bonum et cassi sunt, si a gratia non adiuventur, et nulli, si non excitentur »⁹. Eadem indicantur in s. Scriptura: Apoc 3, 20; cf. Eph 5, 14; Rom 8, 26.

Gratia operans et cooperans. Haec divisio facile intelligi potest et a multis intelligitur realiter identica cum praecedente: gratia operans, quae in nobis sine nobis operatur, quae liberum consensum antecedit, quae hominem ad bonum opus excitat; cooperans, quae cooperatur in producendo actu salutari, quae ergo est adiuvans.

S. AUGUSTINUS: « Ipsam caritatem apostolus Petrus nondum habuit, quando timore Dominum ter negavit. Timor enim non est in caritate, sicut ait Ioannes evangelista in Epistula sua; sed perfecta caritas foras mittit timorem¹⁰. Et tamen quamvis parva et imperfecta, non deerat, quando dicebat Domino: Animam meam pro te ponam¹¹: putabat enim se posse, quod se velle sentiebat. Et quis istam etsi parvam dare coeperat caritatem, nisi ille qui praeparat voluntatem, et cooperando perficit, quod operando incipit? Quoniam ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens. Propter quod ait Apostolus: Certus sum quoniam qui operatur in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu¹². Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur: tamen sine illo vel operante ut velimus, vel cooperante cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. De operante illo ut velimus, dictum est: Deus est enim qui operatur in vobis et velle. De cooperante autem cum iam volumus et volendo facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum »¹³. S. Augustinus videtur ergo intelligere gratiam operantem eam, quae voluntatem nostram antecedit, cooperantem eam, quae cum nostra voluntate cooperatur; et quae praeterea iuvat, ut opus volitum etiam exsecutioni detur.

S. THOMAS hanc divisionem applicat et ad gratiam actualem et ad habitualem: « Gratia dupliciter potest intelligi; uno modo divinum auxilium, quod nos movet ad bene volendum et agendum; alio modo habituale donum nobis divinitus inditum. Utroque autem modo gratia dicta convenienter dividitur per operantem et cooperantem.

Operatio enim alicuius effectus non attribuitur mobili sed moventi; in illo ergo effectu, in quo mens nostra est mota et non movens, solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur; et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet et movetur, operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae, et secundum hoc dicitur gratia cooperans.

Est autem in nobis duplex actus: primus quidem interior voluntatis, et quantum ad istum actum voluntas se habet ut mota, Deus autem ut movens, et praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat; et ideo, secundum quod Deus movet humanam mentem ad hunc actum, dicitur gratia operans. Alius autem actus est exterior, qui cum a voluntate imperetur, ut supra habitum est, consequens est, quod ad hunc actum operatio attribuatur voluntati; et quia etiam ad hunc actum Deus nos adiuvat, et interius confirmando voluntatem, ut ad actum perveniat, et exterius facultatem operandi praebendo, respectu huiusmodi actus dicitur gratia cooperans; unde post praemissa verba subdit Aug.: Ut autem velimus, operatur; cum autem volumus, ut perficiamus, nobis cooperatur. Sic igitur si gratia accipiatur pro gratuita Dei motione, qua movet nos ad bonum meritorium, convenienter dividitur gratia per operantem et cooperantem.

Si vero accipiatur gratia pro habituali dono, sic est duplex gratiae effectus, sicut et cuiuslibet alterius formae, quorum primus est esse, secundus est operatio; sicut caloris operatio est facere calidum et exterior calefactio. Sic igitur habitualis gratia, in quantum animam sanat, vel iustificat, vel gratam Deo facit, dicitur gratia operans; inquantum vero est principium operis meritorii, quod ex libero arbitrio procedit, dicitur cooperans »¹⁴.

S. BELLARMINO: « Dicendum igitur est, gratiam operantem illam esse, quae efficit in homine primum actum deliberatae voluntatis, qualis est conversio, sive ab infidelitate ad fidem, sive a peccatis ceteris ad poenitentiam; gratiam vero cooperantem esse illam, quae efficit consequentes actus voluntatis, quales sunt velle orare, velle quaerere sacerdotem, velle bona opera facere, et alii similes. Quos continuo sequuntur actus externi, ita ut gratia operans nihil sit aliud, nisi auxilium speciale efficax respectu primi actus voluntatis, gratia vero cooperans sit auxilium speciale respectu actuum sequentium »¹⁵.

Alii iterum habent alias explicationes, ita ut in singulis auctoribus bene attendendum sit, quomodo hanc divisionem intelligant.

Gratia praeveniens et subsequens. Concilium tridentinum declarat « ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei per Christum Iesum praeveniente gratia sumendum esse, hoc est ab eius vocatione »¹⁶, ubi gratia praeveniens eadem apparet, quae vocans.

Pro diverso termino, ante quem gratia dicitur praeveniens, haec divisio diverso modo intelligi potest.

S. AUGUSTINUS: « Operamur et nos, sed illo operante cooperamur, quia misericordia eius praevenit nos¹⁷. Praevenit autem ut sanemur, quia et subsequetur, ut et iam sanati vegetemur; praevenit ut vocemur, subsequetur ut glorificemur; praevenit ut pie vivamus, subsequetur ut cum illo semper vivamus, quia sine illo nihil possumus facere »¹⁸. « Si nullus dicere christianus audebit: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, ne apostolo apertissime contradicat, restat ut propterea recte dictum intellegatur: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei¹⁹, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam et adiuvat praeparatam. Praecedit enim bona voluntas hominis multa Dei dona, sed non omnia; quae autem non praecedit ipsa, in iis est et ipsa. Nam utrumque legitur in sanctis eloquiis: et Misericordia eius praeveniet me²⁰ et Misericordia eius subsequetur me²¹. Nolentem praevenit, ut velit; volentem subsequitur, ne frustra velit »²².

S. THOMAS: « Sicut gratia dividitur in operantem et cooperantem secundum diversos effectus, ita etiam in praevenientem et subsequentem, qualitercumque gratia accipiatur. Sunt autem quinque effectus gratiae in nobis: quorum primus est, ut anima sanetur; secundus, ut bonum velit; tertius est, ut bonum, quod vult, efficaciter operetur; quartus est, ut in bono perseveret; quintus est, ut ad gloriam perveniat. Et ideo gratia secundum quod causat in nobis primum effectum, vocatur praeveniens respectu secundi effectus; et prout causat in nobis secundum, vocatur subsequens respectu primi effectus. Et sicut unus effectus est posterior uno effectu et prior alio, ita gratia potest dici praeveniens et subsequens secundum eundem effectum respectu diversorum. Et hoc est quod August. dicit in lib. de natura et gratia: Praevenit, ut sanemur; subsequitur, ut sanati vegetemur; praevenit, ut vocemur; subsequitur ut glorificemur »²³.

Facile et apte omnes tres divisiones reduci possunt ad primam, ita ut eadem intelligatur ex una parte gratia excitans (vocans), operans, praeveniens, et ex altera parte gratia adiuvans, cooperans, subsequens.

Disputatur inter theologos utrum gratia excitans sit realiter distincta a gratia adiuvante. Responsio magna ex parte dependet a sententia quam quis defendit de natura gratiae actualis. Qui eam habent pro ente fluente creato, sive cum sive sine actibus indeliberatis, plerumque realem distinctionem affirmant, quatenus ad actum deliberatum ponendum novum ens creatum fluens exigunt²⁴. Qui cum Molina defendunt elevationem externam et simul tenent actum indeliberatum esse principium physicum actus deliberati, negant esse gratias realiter diversas. Qui cum Suárez externam elevationem defendunt, sed negant actum indeliberatum esse principium physicum actus deliberati, postulant pro actu deliberato ponendo alteram elevationem facultatis externam et proinde dicere possunt gratiam adiuvantem aliquid addere ad excitantem.

Fundamentum in fontibus realis distinctio non habet; potius dici posset fontes magis favere identitati²⁵.