De gratia Redemptoris

Actus meritorius est entitative supernaturalis. Qui ergo dicunt actum supernaturalem habere necessario obiectum formale ipsi proprium, quod inattingibile sit viribus naturalibus, necessario quoque id affirmare debent de actu meritorio. Eo autem quod quis, ut nos fecimus, hanc sententiam non habet pro vera, res in praesenti materia nondum est decisa. Potuit enim per se Deus pro actu meritorio eam statuere condicionem, ut debeat procedere ex aliquo motivo, quod ex fide cognitum est¹ e. g. motivum acquirendi supernaturalem beatitudinem; in hac suppositione actus ita ex tali motivo procedere deberet, ut homo actu suo in istum finem tendere vellet.

Qui necessitatem motivi ex fide cogniti affirmant per se concedere debent, in homine iusto inveniri posse actus, qui sint neque peccata, neque meritoria, sed relate ad vitam aeternam indifferentia, illi scilicet actus, qui procedunt quidem ex motivo honesto, sed non per intentionem hominis ad finem fide cognitum, Deum, vitam aeternam, ordinantur.

Qui autem illam necessitatem negant dicunt: Quilibet iustus habet fidem, se ipsum ad Deum, ad finem supernaturalem, ad vitam aeternam ordinavit; per habitus supernaturales potest actus entitative supernaturales ponere. Si nunc ex aliquo motivo honesto, non praecise fide cognito, elicit actum moraliter bonum, ipse manet in sua ordinatione et tendentia ad suum finem, et eo ipso in via ad hunc finem procedit, quin necessarium sit, actum speciali intentione in Deum vel assecutionem vitae aeternae ordinare. Quilibet enim finis honestus de facto est ordinatus ad finem supremum eique subordinatus; homo autem agens Deum finem suum ultimum elegit, quando factus est fidelis et iustificatus, et sic etiam ratione subiecti actus illum ordinem ad Deum, ad vitam aeternam habet, qui requiritur.

De hac re plurimae sunt disputationes; Lange² optimum exhibet conspectum recentiorum controversiarum, et tandem concludit³: « Historice et speculative nostra quaestio difficulter solvitur. Necessitatem alicuius motivi fidei plerique theologi affirmant. Multa quoque Patrum testimonia id postulare videntur. Sed disputari potest, quando fides in opera satis influat ».

Ceterum etiam quaeri potest utrum sententiae, licet speculative, id est in ipsa explicatione, differant, realiter adeo diversae sint. Nam illi quoque, qui necessitatem « bonae intentionis » exigunt, concedunt, eam non debere esse actualem et explicitam, sed sufficere virtualem et implicitam. E. g. Pesch ita scribit⁴ « Ex dictis manifestum est, quomodo ad singula opera salutaria fides necessaria sit, quomodo non sit. Fides enim ad hoc imprimis requiritur, ut homo possit habere intentionem finis supernaturalis et versus eum moveatur. Ergo in singulis operibus eatenus fides efficaciam habeat necesse est, ut homo gradiatur intra viam et non faciat gressus extra viam. Ad hoc autem opus non est, in singulis operibus elici actum fidei aut renovare intentionem finis supernaturalis. Sed sicut is, qui peregrinationem instituens in longinquam civitatem, ab initio firmum propositum elicit illuc eundi et vi huius propositi tamdiu procedit in itinere, quamdiu actum contrarium vel explicite vel implicite non posuerit..., ita christianus, qui semel elicuit firmum propositum actibus suis acquirendi vitam aeternam, tamdiu ex hoc proposito agit, quamdiu illud non revocat neque negative neque positive, neque explicite neque implicite, qualis revocatio adest in omni gravi peccato. Si vero revocaverit, nova conversio ad finem requiritur... Neque necessaria est in quolibet bono opere cogitatio hunc actum in specie a Deo revelatum esse ut salutarem, cum christiani sciant a Deo etiam observationem legis naturalis nobis propositam esse ut viam ad finem supernaturalem, ut e. g. in sermone in monte... Si vero christianus opera naturaliter honesta solummodo faceret ob mundi huius honestatem, ita ut per ea nullo modo tenderet ad finem supernaturalem, non solum non bene ageret, sed peccaret, quia nollet se conformare divinae ordinationi... Vehemens illa disputatio, quae de hac re inter posteriores theologos agitatur, inde orta esse videtur, quod alii non semper satis attendebant, quid requireretur, ut intentio finis in electionem mediorum influeret eamque dignificaret, et ideo nimium postulabant; alii vero hunc exaggeratum conceptum in malam partem interpretabantur et ita chimaeram impugnabant. Sane quivis bonus christianus interrogatus, cur bona opera faciat, respondebit: Quia volo in caelum venire. Haec habitualis intentio plane sufficit, ut quis ex motivo fidei agat. Quare tales homines non sunt inquietandi circa motiva bonorum operum suorum sed simpliciter exhortandi, ut bonam intentionem saepius renovent. Haec intentio in communibus hominibus vix unquam procedit ex philosophica consideratione naturalis honestatis, sed potius ex doctrina fidei de regno caelesti meritis adipiscendo ». Multo minus etiam in sententia opposita non videtur requiri.

Quaestio proposita de eo tantum agit quid absolute requiratur ad actum meritorium; per se patet actum meliorem et magis meritorium esse, quo perfectius « bona intentio » adest et in actum influit.