De gratia Redemptoris

Thesis, ut patet, tres habet partes: 1) iustificatio est omnino gratuita, non ex merito; 2) homo se debet praeparare, disponere; 3) reicitur fides fiducialis.

Meritum sensu latissimo describi potest: opus retributione dignum. Est ergo opus quod essentialiter respicit alterum, retribuentem. Retributio in eo est, ut pro eo, quod quis opere suo alicui tribuit, aliquid correspondens ipsi tribuatur. Ut ergo de merito sermo esse possit, opus debet esse in potestate operantis (opus cum advertentia rationis, libere positum), et debet cedere in utilitatem vel damnum, in honorem vel inhonorationem alterius. Si enim haec non adsunt, de retributione sermo esse non potest. Per se meritum de bono et de malo dici potest et etiam dicitur: mereri praemium, mereri poenam; sed meritum malum vocari consuevit demeritum. Meritum ergo bonum, sive meritum sine addito est opus bonum in obsequium (utilitatem, honorem) alterius praestitum, retributione, praemio dignum.

Opus aliquo praemio dignum esse dicit perfectionem huius operis, qua aptum est tali retributione; hic valor operis vocatur meritum aptitudinale, meritum in actu primo. Ex eo enim solo, quod quis opus talis valoris posuit, per se nondum habet actu meritum apud alterum; sed eius acceptatio accedere debet, ut meritum aptitudinale evadat meritum in actu secundo. Ergo ad meritum formale in actu secundo requiritur et valor operis et acceptatio eius. Haec acceptatio potest ipsum opus antecedere, vel opus perfectum sequi.

Pro varia proportione inter opus meritorium et praemium distinguitur meritum de condigno et meritum de congruo. « Dicitur autem aliquis mereri ex condigno, quando invenitur aequalitas inter praemium et meritum secundum rectam aestimationem; ex congruo autem tantum, quando talis aequalitas non invenitur, sed solum secundum liberalitatem dantis munus tribuitur quod tantum decet »¹. Dicitur « aequalitas secundum rectam aestimationem », id est non requiritur aequalitas quantitativa (uti e. g. in emptione et venditione rerum saepe habetur), sed ut ibidem exponit s. Thomas aequalitas proportionis² habenda est etiam personae in cuius obsequium opus cedit et quae retribuit. Ita quilibet censet hominem magis divitem et magis nobilem amplius dare praemium, quam minus divitem et minus nobilem. Secundum s. Thomam haec aequalitas proportionis adest, si praemium pro ipso remunerante non est opus maius quam opus meritorium pro ipso merente.

Propter illam aequalitatem, posita acceptatione, praemium ex iustitia debetur, et quidem si est aequalitas quantitativa, ex rigore iustitiae, si est aequalitas proportionis, non ex toto rigore iustitiae. Dignitas operis meritorii mensuratur tum ex ipso opere in se, tum etiam ex persona operante.

Solum meritum de condigno est meritum sensu stricto, et illud intelligitur, si de merito simpliciter sermo est.

Meritum est de congruo, si illa aequalitas non adest, attamen dignitas quaedam in opere invenitur, ob quam decet dare praemium, quod valorem operis de facto excedit. In tali suppositione ille, in cuius obsequium alter operatus est, non tenetur ad retributionem; sed potest ita res se habere, ut tamen congruum sit dare aliquod praemium; e. g. si quis opus in obsequium alterius facere conatus est, sed sine culpa ob defectum virium vel ob aliam rationem opus condignum perficere non potuit. Collatio praemii pro merito de congruo non procedit ex iustitia, sed ex liberalitate vel misericordia. Meritum de congruo, si annexam habet promissionem Dei de reddendo praemio, est infallibile; secus est fallibile. Meritum de congruo non est meritum sensu proprio, sed meritum late dictum.

Dispositio, quae secundum philosophos ad primam speciem qualitatis pertinet, et quae ab iis vario modo intelligitur, accipi potest pro quolibet accidente, quod subiectum ad aliud praeparat, sive pro qualitate qua subiectum est aptum ad aliquid, ad aliquam formam recipiendam. Palmieri³ eam definit: « realis habitudo subiecti, qua subiectum per se indifferens actuatum constituitur plus minus proxime idoneum ad formam suscipiendam ». Si subiectum constituit remote idoneum, est dispositio remota, si proxime, est proxima; dispositio remota mediate, proxima immediate cum forma connectitur. Distinguitur porro dispositio physica et moralis, prout subiectum physice vel moraliter idoneum reddit ad formam recipiendam.

Ab hac dispositione positiva distinguitur dispositio negativa, quae est absentia impedimenti contra ingressum formae; haec autem est dispositio sensu minus proprio.

Considerari potest dispositio in facto esse et in fieri; in facto esse est illa idoneitas hucusque descripta; in fieri est vel productio idoneitatis (dispositio positiva), vel non appositio impedimenti (dispositio negativa).

Ex dictis apparet differentia inter meritum et dispositionem: meritum essentialiter respicit alterum, in cuius obsequium opus praestatur; in dispositione talis relatio ad alterum non continetur. Actus dispositivi ut tales non sunt necessario obsequium, sed ut tales dicunt perfectionem subiecti, qua subiectum recipiendae formae idoneum redditur. Attamen iidem actus, qui sunt dispositio, simul possunt habere rationem obsequii erga alterum, et ita simul habere rationem meriti.

I. Nihil eorum quae iustificationem antecedunt eam meretur.

Notandum est non sufficere ostendere, hominem non posse mereri iustificationem actibus virium naturalium, neque operibus legis; neque sufficit ostendere gratiam illam, quae, uti in sequenti thesi dicitur, ad actus disponentes est necessaria, non esse obiectum meriti; nam ita nondum excluditur hominem posse mereri iustificationem ipsis actibus quos cum auxilio gratiae sine merito concessae elicit; sed ostendendum est ipsam iustificationem in se non esse obiectum meriti ipsius peccatoris iustificandi. Meritum intelligitur in hac parte de condigno. Ita intellecta haec pars est de fide.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRIDENTINUM sess. 6 cap. 7 causam meritoriam iustificationis solum assignat Dominum nostrum Iesum Christum⁴. Deinde cap. 8. explicat quomodo intelligenda sint verba Apostoli, nos iustificari gratis, eo enim sensu, « quem perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit et expressit », scilicet quod « gratis autem iustificari ideo dicamur, quia nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides sive opera ipsam iustificationis gratiam promeretur; si enim gratia est iam non ex operibus, alioquin (ut idem Apostolus inquit) gratia iam non est gratia »⁵.

S. SCRIPTURA

Rom 3,24: « iustificati gratis per gratiam ipsius », ipsa verba quae concilium tridentinum explicat. — 4, 1 ss. ostendit, si ex operibus esset iustificatio, esset secundum debitum, et non secundum gratiam; iustificatio autem est secundum propositum gratiae. — 11, 6 idem statuit principium a concilio tridentino citatum: « si autem gratia iam non ex operibus: alioquin gratia iam non est gratia ». — Eph 2, 8: « gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, non ex operibus, ut nequis glorietur ». — Tit 3, 4 ss: « Cum autem benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis, et renovationis Spiritus Sancti... ut iustificati gratia ipsius, heredes simus secundum spem vitae aeternae ». - Cf. Io 15, 4.

PATRES

S. Augustinus: « Haec autem Christi gratia, sine quae nec infantes nec aetate grandes salvi fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis datur; propter quod et gratia nominatur. Iustificati, inquit, gratis per sanguinem ipsius »⁶. « Quae igitur sua merita iactaturus est liberatus, cum, si digna suis meritis redderentur, non esset nisi damnatus? Nullane igitur sunt merita iustorum? Sunt plane, quia iusti sunt. Sed ut iusti fierent, merita non fuerunt »⁷. — S. Prosper: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum »⁸. — « Quodsi et ad illos dirigas mentis intuitum, qui, longam agentes in flagitiis et sceleribus aetatem, sacramento baptismatis Christi in ipso vitae fine renovantur, et sine ullo suffragio bonorum operum in regni caelestis consortium transferuntur, quo intellectu divinum iudicium comprehendes, nisi ut indubitanter agnoscas gratuita esse Dei munera; et sicut nulla sunt tam detestanda facinora, quae possint gratiae arcere donum, ita nulla posse tam praeclara opera exsistere, quibus hoc quod gratis tribuitur per retributionis iudicium debeatur? Vilesceret enim redemptio sanguinis Christi nec misericordiae Dei humanorum operum praerogativa succumberet, si iustificatio quae fit per gratiam meritis praecedentibus deberetur, ut non munus largientis, sed merces esset operantis »⁹.

RATIO

Ratio facile intelligit hominem peccatorem et inimicum Dei non posse ponere opus tantae valoris coram Deo, ut de condigno mereatur participationem naturae divinae, generationem ex Deo, filiationem adoptivam, et ita hereditatem vitae aeternae.

II. Adultus actibus virtutum ad iustificationem praeparare, disponere se debet.

Affirmatur dispositio positiva eaque moralis et sic intellecta haec pars est de fide; utrum isti actus etiam sint dispositio physica, controvertitur, qua de re pauca in fine huius partis.

DOC. ECCLESIAE

Conc. Tridentinum¹⁰: Capite 5 agit de necessitate praeparationis ad iustificationem; homines gratiae Dei libere assentiendo et cooperando ad suam ipsorum iustificationem disponuntur. Et sententiam oppositam damnat can. 4: « Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti, quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat atque praeparet, neque posse dissentire, si velit, sed velut inanime quoddam nihil omnino agere mereque passive se habere: A. S. ». Can. 5 damnatur sententia negans liberum arbitrium permanere post Adae peccatum. — Capite 6 describit modum praeparationis enumerando varios actus in illa occurrentes: fides dogmatica, timor iustitiae Dei, spes in misericordia Dei, initium dilectionis Dei, aversio a peccato, poenitentia, propositum recipiendi baptismum, novae vitae et observationis mandatorum. Adduntur plures textus s. Scripturae quibus haec doctrina enuntiatur. Ut ex historia concilii constat declarare non voluit omnes illos actus ante omnem iustificationem esse necessarios¹¹. Opposita doctrina actus illos non solum non esse dispositionem ad iustificationem, sed peccata, damnatur can. 7 et 9. Can. 9: « Si quis dixerit, sola fide impium iustificari, ita ut intelligat, nihil aliud requiri, quo ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse, eum suae voluntatis motu praeparari atque disponi: A. S. ». — Cap. 7: « Hanc dispositionem seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur ». Iustitiam recipit unusquisque suam « secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem ». Capite 8 explicat quid sit per fidem iustificari, scl. fides est omnis iustificationis initium, fundamentum et radix.

S. SCRIPTURA

Concilium tridentinum in fine capitis 6 iam plures citavit textus s. Scripturae. Sequentes textus dispositi sunt secundum ordinem quo concilium modum praeparationis describit.

Fides: Rom 3, 28. 30: « Arbitramur enim hominem iustificari per fidem sine operibus legis... quoniam quidem unus est Deus, qui iustificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem ». — 5, 2: « Per quem (Iesum Christum) et habemus accessum per fidem in gratiam istam, in qua stamus et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei ». — Gal 3, 8: « Providens autem Scriptura quia ex fide iustificat Gentes Deus, praenuntiavit Abrahae: quia benedicentur in te omnes Gentes. Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham ». — 3, 24: « Itaque lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur ». — Phil 3, 9: « ut Christum lucrifaciam, et inveniar in illo non habens meam iustitiam, quae ex lege est, sed illam quae ex fide est Christi Iesu: quae ex Deo est iustitia in fide ad cognoscendum illum... ». — Hebr 11, 6: « Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est et inquirentibus se remunerator sit ». Ex quo ultimo textu etiam apparet fidem illam esse dogmaticam, quae pro obiecto habet veritates admittendas¹².

Timor: Eccli 1, 27: « Timor Domini expellit peccatum » (textus citatus a concilio tridentino). Cf. Prov 4, 27.

Spes: Matth 9, 2 (Marc 2, 5): « Confide fili, remittuntur tibi peccata tua » (cit. a conc. trid.). — Prov 28, 25: « Qui vero sperat in Domino sanabitur ».

Dilectio: Luc 7, 47: « Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum ». — Io 14, 23: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus ». — Cf. 1 Io 3, 14.

Paenitentia: Ez 18, 21: « Si autem impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet et non morietur ». — Matth 4, 17: « Exinde coepit Iesus praedicare et dicere: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum ». — Luc 13, 1-9 de necessitate poenitentiae, de ficulnea infructuosa; cf. Luc 24, 47. — Actus 2, 38: « Petrus vero ad illos: Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Iesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum et accipietis donum Spiritus Sancti » (textus cit. a conc. trid.).

Opera misericordiae: Tob 12, 9: « Quoniam eleemosyna a morte liberat, et ipsa est, quae purgat peccata, et facit invenire misericordiam et vitam aeternam ». Cf. Dan 4, 24.

Generatim: cooperatio requitur: Zach 1, 3: « Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et convertar ad vos, dicit Dominus exercituum » (cit. a conc. trid.). — 1 Reg 7, 3: « Praeparate corda vestra Domino » (cit. a conc. trid.).

Ergo homo actibus suis concurrere debet ad propriam iustificationem. His actibus convenit definitio dispositionis supra exhibita: iis enim homo se praeparat et magis magisque idoneum reddit ad iustificationem recipiendam; verus quoque nexus statuitur inter illos actus et iustificationem: iustificatio est fide, per fidem, ex fide, quoniam multum dilexit; timor expellit peccatum, eleemosyna purgat peccata, facit invenire vitam aeternam. Haec omnia de sola condicione praerequisita dici non possunt.

PATRES

Clemens Alexandrinus: « Haec ergo tanta mutatio a Deo procedit qua fit, ut quis, ex infidelitate fidelis factus, spe et timore credat. At prima quidem ad salutem esse inclinatio nobis fides apparet, postquam timor et spes ex poenitentia cum continentia et tolerantia proficientes nos ducunt ad amorem et cognitionem »¹³. — « Quando audierimus: fides tua te salvam fecit, non accipimus eum (Christum) dicere simpliciter eos salvos futuros, qui quomodocumque crediderint, nisi opera quoque fuerint secuta. Quippe Iudaeis solis illam dicebat vocem, qui secundum legem et sine reprehensione vixerant, quibus sola deerat fides in Dominum »¹⁴. — Origenes: « Qui moritur in peccatis suis, etsi dicat se credere Christo, revera non credidit illi; nam etsi dicatur fides, sine operibus autem exsistat, mortua est talis fides, ut legimus in epistula quae Iacobi nomine circumfertur »¹⁵. — S. Gregorius Nyssenus: « Cum fide iustitiam conectens et contexens (Paulus) per eas loricam armato parat, recte et tuto per utramque loricans militem. Impossibile est enim utentem armari tuto per alteram ab altera disiunctam. Nec enim fides absque operibus iustitiae est sufficiens ad salvandum; nec rursus vitae iustitia per se ad salutem secura est disiuncta fide »¹⁶. — S. Ioannes Chrysostomus: « Qui credit in Filium, habet vitam aeternam... Num ergo sufficit, inquies, credere in Filium ut vita aeterna habeatur? Nequaquam. Audi Christum hoc ipsum declarantem his verbis: Non omnis qui dicit mihi Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum; et blasphemia in Spiritum sufficit, ut in gehennam quis detrudatur. Et quid dico de partes dogmatis? Nam etsi quis recte credat in Patrem et Filium et Spiritum Sanctum, si recte non vivat, nihil ipsi fides proderit ad salutem »¹⁷. — S. Hieronymus: «... quia iustus ex fide vivit... Considerandum itaque quia non dixerit: homo aut vir ex fide vivit, ne occasionem tribueret ad virtutum opera contemnenda; sed: iustus ex fide vivit, ut, quicumque fidelis esset et per fidem victurus, non aliter posset ad fidem venire, vel in ea vivere, nisi prius iustus fuisset et puritate vitae, quasi quibusdam ad fidem gradibus, ascendisset »¹⁸, — S. Augustinus: « Si quis autem dixerit, quod gratiam bene operandi fides mereatur, negare non possumus, immo vero gratissime confitemur. Hanc enim fidem volumus habeant, qua impetrent caritatem, quae sola vere bene operatur, isti fratres nostri, qui multum de suis operibus gloriantur »¹⁹. — « Eris opus Dei, non solum quia homo es, sed etiam quia iustus es. Melius est enim iustum esse quam te hominem esse. Si hominem te fecit Deus, et iustum tu te facis, melius aliquid facis quam fecit Deus. Sed sine te fecit te Deus. Non enim adhibuisti aliquem consensum, ut te faceret Deus. Quomodo consentiebas qui non eras? Qui ergo fecit te sine te, non te iustificat sine te. Ergo fecit nescientem, iustificat volentem »²⁰: — S. Fulgentius: « Sine fide impossibile est placere Deo. Fides est namque bonorum omnium fundamentum, fides est humanae salutis initium. Sine hac nemo ad filiorum Dei numerum potest pertinere, quia sine ipsa nec in hoc saeculo quisquam iustificationis consequitur gratiam, nec in futuro vitam possidebit aeternam; et si quis hic non ambulaverit per fidem, non perveniet ad speciem. Sine fide omnis labor hominis vacuus est »²¹. — S. Gregorius Magnus: « Nec fides sine operibus nec opera adiuvant sine fide, nisi fortasse pro fide percipienda fiant; sicut Cornelius ante pro bonis operibus meruit audiri quam fidelis exsisteret; qua ex re colligitur, quia bona opera pro fide percipienda faciebat »²².

Obiectiones

1. Fides sola sine operibus est sufficiens dispositio ad iustificationem. Rom 3, 28: « Arbitramur enim iustificari hominem per fidem sine operibus legis ». — Eph 2, 8. 9: « Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, non ex operibus ne quis glorietur ». — Resp. a) ex contextu patet Rom 3, 28 fidem directe opponi operibus legis, et ibi et Rom 4 et Eph 2, 8. 9 sermonem esse de operibus sine fide, extra fidem factis, et de talibus propter quae homo sibi ipsi tribuere posset salutem (gloriari), de operibus meritoriis; non autem excluduntur opera a credente cum auxilio gratiae (cf. sequentem thesim) facta, quae solum disponunt ad iustificationem eiusque gratuitatem non tollunt. Ergo distingui potest: Excluduntur opera legis et sine fide facta, conc.; alia opera virtutum, subd.: tamquam stricte meritoria iustificationis, conc.; tamquam disponentia, iterum dist.: si essent mere naturalia, conc.; si ponuntur cum auxilio gratiae, nego. — b) explicite s. Scriptura docet fidem solam non sufficere. Iac 2, 24: « Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum ». In epistulis s. Pauli praeter fidem alia postulantur, 1 Cor 7, 19; 13, 1 ss. Gal 5, 6. Vide etiam textus in argumento allatos. — c) Speciali autem modo fidei attribui potest iustificatio, quia, ut tridentinum ait, fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis. Saepe quoque fides intelligitur non solum actus virtutis fidei, quatenus ab aliis virtutibus distinguitur, sed sensu latiore in quantum vitam secundum illam fidem includit.

2. Videtur oppositio esse inter Rom et Iac; nam Rom dicitur, Abraham iustificatum esse non ex operibus, Iac autem ex operibus. — Resp. Iac ostendit non sufficere solum credere, id est religiosam veritatem admittere (2, 19: quoniam unus est Deus), nisi sequatur vita secundum hanc fidem, et mandata Dei serventur; fides sine operibus est mortua (2, 17. 20. 26). Fides vera, viva, operibus probatur. Talis erat fides Abrahae. Ipsi quoque fides non fuisset ad salutem, nisi Deo cui credidit, etiam obedivisset. « Fides cooperabatur operibus illius, et ex operibus fides consummata est ». Haec autem omnia in epistula ad Romanos non negantur. Fides quam s. Paulus postulat, non est fides mortua sed viva, quae est vera conversio ad Deum. Verba autem apparenter contraria inde explicantur quod s. Paulus eos impugnat, qui fidem non amplectuntur et sine fide et extra fidem propriis operibus salutem consequi volunt; Iacobus e contra impugnat eos qui fidem amplexi sunt, sed non secundum fidem suam vivunt, et putant se posse salvari sola fide sine operibus quae ex fide procedere debent. S. Augustinus: « Homines autem non intelligentes, quod ait ipse apostolus: Arbitramur iustificari hominem per fidem sine operibus legis, putaverunt eum dicere sufficere homini fidem, etiamsi male vivat et bona opera non habeat. Quod absit ut sentiret vas electionis, qui, cum dixisset quodam loco: In Christo enim Iesu neque circumcisio aliquid valet neque praeputium, mox addit: sed fides quae per dilectionem operatur. Ipsa est fides quae fideles separat ab immundis daemonibus; nam et ipsi, sicut dicit apostolus Iacobus, credunt et contremiscunt, sed non bene operantur »²³.

3. Fides ad iustificationem requisita non est fides dogmatica. De hac re vide De virtutibus, thes. 1.

4. Si iustificatio est ex operibus, non iam est gratis. — Resp. Dist.: si est ex operibus naturalibus meritoriis de condigno, conc.; si est ex operibus cum auxilio gratiae tamquam disponentibus, nego.

Ex dictis patet hominem non mere passive se habere in iustificatione sua, sed debere cooperari, se praeparare, disponere. Haec dispositio proxime est moralis idque ab omnibus conceditur; nam his actibus homo moraliter magis aptus est, qui recipiat iustitiam. Controvertitur autem inter theologos, uti supra iam indicatum est, utrum actus illi etiam sint dispositio physica ad iustificationem. Haec quaestio proponi potest, sive quis tenet gratiam creari, sive tenet cum s. Thoma¹ et sententia communiore eam educi e potentia oboedientiali animae. Haec dispositio physica affirmatur a Billuart² et aliis; communius tamen negatur³.

Physicam dispositionem ad iustificationem non esse universaliter necessariam patet ex eo, quod in iustificatione infantium ea non adest. Deberet ergo specialis ratio indicari cur in adultis sit necessaria. Praeterea videtur non admittenda physica dispositio ad modum actus primi; nam deberet esse habitus supernaturalis. Si autem gratia quatenus est habitus supernaturalis exigeret physicam dispositionem, idem dicendum esset de illo habitu physice disponente et ita procederetur in infinitum. Si autem quaeritur de ipsis actibus disponentibus, utrum sint dispositio physica, hoc negandum videtur de remote disponentibus, quia non iam sunt, cum forma iustificans infunditur. Remaneret ergo sola quaestio de illo actu ultimo disponente, qui sit simultaneus cum receptione formae; ex. gr. in iustificatione per actum contritionis vel caritatis perfectae extra sacramentum. In tali casu ratio de actibus remote disponentibus non quidem valeret; sed neque allatum videtur esse hucusque argumentum, quo physica dispositio vere probetur. Ceterum, cum gratia secundum probabiliorem sententiam in substantia animae subiectetur, indicanda esset physica dispositio substantiae animae; actus vero, si physice disponerent, disponerent facultates. Hinc omnino praeferenda videtur sententia quae dicit actus esse dispositionem moralem, non vero physicam⁴.

Supra¹ indicata est differentia inter dispositionem et meritum, ibique dictum est, actum, qui est dispositio, posse simul esse meritum. Cum autem prima parte huius thesis meritum de condigno iam exclusum sit, quaestio solum est de merito de congruo. Haec quoque est quaestio in qua non omnes theologi idem dicunt². Billuart³ de hac re ait: «Ante omnia, ut tollatur aequivocatio, et quaedam opiniones contrariae circa meritum de congruo concilientur, observandum nos distinguere ex Auctore hic⁴ a. 6. o. duplex meritum de congruo; unum proprium et strictum, alterum latum et improprium. Meritum de congruo et strictum reponimus in iure amicabili ad praemium, per quod distinguitur a merito de condigno, quod importat debitum iustitiae. Meritum de congruo late et improprie sumptum reponimus in exigentia formae per modum dispositionis aut impetrationis. Quidam autem confundunt utrumque hoc meritum de congruo; unde oritur discordia inter nos et ipsos, dum ipsi dicunt quaedam cadere sub merito de congruo, quod nos negamus; sed ut patet, est controversia de nomine tantum, et ex diversa intelligentia meriti de congruo ». Deinde statuit hoc assertum: «Nemo potest sibi mereri primam gratiam habitualem, neque de condigno, neque de congruo proprio, sed improprio tantum ». Et ratio patet, quia illud ius amicabile, quod habetur in merito de congruo, non invenitur nisi in amico Dei, in homine iam iustificato. In hac sententia ergo omne meritum de congruo proprie dictum negari debet iis qui adhuc sunt in statu peccati⁵.

Communior autem omnino sententia theologorum est, ad meritum de congruo non requiri statum gratiae, consequenter illud non includere « ius amicabile »; hinc theologi generatim illam distinctionem inter meritum de congruo stricte et late dictum non habent. Et ita communius quoque docent actibus disponentibus ad iustificationem inesse etiam rationem meriti de congruo. -- Praeterea PATRES his actibus aliquod meritum tribuunt. S. HIERONYMUS: « Qui peccata simpliciter confitentur, merentur humilitate clementiam Salvatoris »⁶. - S. AMBROSIUS: « Flevit ergo et amarissime Petrus, flevit, ut lacrimis suum posset lavare delictum: et tu, si veniam vis mereri, dilue lacrimis culpam tuam »⁷. S. AUGUSTINUS: « Possunt quidem dicere remissionem peccatorum esse gratiam, quae nullis praecedentibus meritis datur. Quid enim habere possunt boni meriti peccatores? Sed nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat. Neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Domine, propitius esto mihi peccatori; et descendit iustificatus merito fidelis humilitatis, quoniam qui se humiliat, exaltabitur »⁸. — « Scimus autem quia peccatores Deus non audit, etc. Adhuc inunctus loquitur (scl. caecus). Nam et peccatores exaudit Deus. Si enim peccatores Deus non exaudiret, frustra ille publicanus oculos in terram demittens et pectus suum percutiens diceret: Domine, propitius esto mihi peccatori. Et ista confessio meruit iustificationem, quomodo iste caecus illuminationem »⁹. In CONCILIO TRIDENTINO Patres negando meritum non voluerunt excludere meritum de congruo, ut ex historia apparet¹⁰.

Aliqui theologi disputant, utrum actus proxime et immediate ad iustificationem disponens sit ex ipsa gratia habituali. Haec disputatio maxime orta est ob textum aliquem difficilem s. Thomae¹¹, quem ipsi discipuli s. Thomae diverso modo explicant. Billuart¹² ait: «Mirum fortasse videbitur theologos in explicanda hac difficultate ita desudare et torqueri, cum ipsi fateantur esse magis subtilem, quam utilem. Nos itaque, qui utilitatem magis, quam subtilitatem sectamur, varias hac de re sententias breviter exponemus, et iudicio lectoris permittemus. Itaque inter dissentientes hac in parte theologos quidam dicunt has ulteriores ad gratiam habitualem dispositiones esse effective ab auxilio actuali transeunter communicato. Ita ex thomistis Ioannes a s. Thoma, Sylvius, Contenson cum pluribus extraneis. Quidam dicunt esse effective ab ipsa gratia habituali. Ita Gonet, Serra et alii. Utrique sententiae favere videtur s. Thomas et hinc augetur difficultas. Tertia sententia, quae utramque conciliare nititur dicit hos actus ultimo disponentes ad iustificationem esse effective a virtute infusa caritatis et poenitentiae, non permanenter per modum habitus, sed transeunter per modum actualis auxilii et motionis communicata. Ita novissime sapientissimus noster Goudin ». De hac quaestione et mente s. Thomae vide Pesch, 5, 360; Stufler, D. Thomae doctrina de Deo operante 223 ss.; Lange, 343 ss.

III. Doctrina de fide fiduciali reicienda est.

Secundum Lutherum peccator iustitiam apprehendit firma fide, absoluta fiducia, Deum in sua misericordia propter Christum non imputare peccatum, hominem pro iusto habere. Iustitia haec fide fiduciali apprehensa, eadem fide retineri debet. Non licet dubitare de iustificatione; huiusmodi dubium eo ipso tolleret iustitiam. Interdum distinguitur inter fidem fiducialem et specialem eo sensu, ut fides fiducialis sit illa, qua iustitia apprehenditur, specialis illa, qua retinetur; sed est omnino eadem fides, sub diverso respectu considerata. Includit ergo haec doctrina essentialiter absolutam certitudinem, absolutam fiduciam de obtenta iustitia. Intime ergo quaestio de certitudine gratiae cohaeret cum quaestione de fide fiduciali. Contra hanc doctrinam haec tertia pars thesis.

S. Thomas¹³ docet in hac re: Per revelationem potest homo scire se habere gratiam, si Deus hoc illi revelat; per se ipsum cum certitudine hoc non potest cognoscere; sed potest hoc scire coniecturaliter per aliqua signa, inquantum percipit se delectari in Deo et contemnere res mundanas, et in quantum homo non est conscius sibi alicuius peccati mortalis. Similiter Gabriel Biel¹⁴ strictam certitudinem negavit. Quamvis apud Scotum textus inveniantur, quibus stricta certitudo negari videatur¹⁵, plures tamen theologi putabant eum talem certitudinem affirmare, et hanc doctrinam defendebant. Hinc in concilio tridentino, cum haec quaestio esset tractanda, ortae sunt disputationes¹⁶, ne haereticorum sententia tali forma damnaretur, qua simul doctrina nunc inter catholicos controversa decideretur. Plures erant in concilio, qui vel defendebant, hominem sine speciali revelatione posse certum esse de sua iustificatione, vel saltem huic doctrinae favebant (card. Del Monte, imprimis Ambrosius Catharinus O. P.). Qui post receptum sacramentum, si ex sua parte omnia sincere fecit, quae ad fructuosam eius receptionem requiruntur, non crederet se esse in statu gratiae, diffideret divinae gratiae. Una erat in concilio sententia contra haereticos quod scilicet homo, si non habet specialem revelationem, non tenetur credere se esse in gratia, et, si non crederet, gratiam amitteret; sed in quaestione utrum posset homo habere certitudinem de statu gratiae erant et manebant diversae sententiae in concilio¹⁷. Specialis difficultas inveniebatur in termino « certitudo fidei », qui vario modo intelligi potuit. Tandem additum est « cui non potest subesse falsum », quibus verbis clare significabatur sententia haereticorum, et huic formulae omnes consenserunt.

DOC. ECCLESIAE

CONC. TRIDENTINUM: Cap. 9 « Contra inanem haereticorum fiduciam. Quamvis autem necessarium sit credere, neque remitti, neque remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia propter Christum: nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti et in ea sola quiescenti peccata dimitti vel dimissa esse dicendum est, cum apud haereticos et schismaticos possit esse, immo nostra tempestate sit et magna contra Ecclesiam catholicam contentione praedicetur vana haec et ab omni pietate remota fiducia. Sed neque illud asserendum est, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere, se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolvi ac iustificari, nisi eum, qui certo credat, se absolutum et iustificatum esse, atque hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici, quasi qui hoc non credit, de Dei promissis deque mortis et resurrectionis Christi efficacia dubitet. Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet: sic quilibet, dum seipsum suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum »¹⁸. — Can. 12: « Si quis dixerit, fidem iustificantem nihil aliud esse quam fiduciam divinae misericordiae peccata remittentis propter Christum, vel eam fiduciam solam esse, qua iustificamur: A. S.» — Can. 13: « Si quis dixerit omni homini ad remissionem peccatorum assequendam necessarium esse, ut credat certo et absque ulla haesitatione propriae infirmitatis et indispositionis, peccata sibi esse remissa: A. S.» — Can. 14: « Si quis dixerit hominem a peccatis absolvi ac iustificari ex eo, quod se absolvi ac iustificari certo credat, aut neminem esse vere iustificatum, nisi qui credit se esse iustificatum, et hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici: A. S.»¹⁹.

S. SCRIPTURA

Ex una parte nullus invenitur textus s. Scripturae, quo propria iustitia ut obiectum fidei proponitur; ex altera parte ea positive docet, quae fidem fiducialem propriae iustificationis excludunt. Phil 2, 12: « cum metu et tremore vestram salutem operamini ». Fides autem fiducialis metum et tremorem proprie excludit. - Prov 20, 9: «Quis potest dicere: mundum est cor meum, purus sum a peccato?» Qui habet fidem fiducialem hoc deberet dicere, in quantum omnino libertatem a peccato admittit. — 2 Petri 1, 10: « Quapropter fratres magis satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis ». Ergo gratia non servatur sola fide fiduciali. -- Eccle 9, 1: « Sunt iusti atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit ». Quamvis textus proprie non agat de nostra quaestione (neque amorem neque odium scit homo), in traditione tamen saepius ad hanc materiam applicatur. S. HIERONYMUS eum ita explicat: « Porro hic sensus est: Etiam in hoc dedi cor meum et scire volui quos Deus diligeret, quos odisset. Et inveni iustorum quidem opera in manu Dei esse, et tamen utrum amentur a Deo annon, nunc eos scire non posse et inter ambiguum fluctuare »²⁰. - Cf. Eccli 5, 5; 1 Cor 4, 4.

PATRES

S. HIERONYMUS. Vide supra ad Eccle 9, 1. - S. AUGUSTINUS: « Quantalibet enim iustitia sit praeditus homo, cogitare debet, ne aliquid in illo, quod ipse non videt, inveniatur esse culpandum, cum rex iustus sederit in throno, cuius cogitationem fugere non possunt, nec illa de quibus dictum est: Delicta quis intelligit? »²¹. - S. GREGORIUS MAGNUS: « Quod vero dulcedo tua (Gregoria) in suis epistulis subiunxit, importunam se mihi exsistere, quoadusque scribam mihi esse revelatum quia peccata tua dimissa sint, rem et difficilem etiam et inutilem postulasti: difficilem quidem, quia ego indignus sum cui revelatio fieri debeat; inutilem vero, quia secura de peccatis tuis fieri non debes, nisi cum iam in die vitae tuae ultimo plangere eadem peccata minime valebis »²².

THEOLOGI

Theologi ut patet negant doctrinam Lutheri, et tenent generatim nos non posse credere esse in statu gratiae, nisi ob specialem de hac re revelationem²³. Credi enim non possunt, quae Deus non revelavit; iustificatio autem singulorum hominum non est a Deo revelata; ergo non est obiectum fidei divinae. Revelatum quidem est Deum remittere peccata, sed impletis quibusdam condicionibus; illas autem condiciones in singulari casu esse impletas, non est revelatum; ergo specialis revelatio requiritur ad hoc, ut homo possit fide divina credere se esse in statu gratiae.

Ulterius autem communissime, fere unanimiter theologi tenent ne certitudinem quidem theologicam de propria iustificatione haberi²⁴. Nam in syllogismo: « Deus revelavit se sub his condicionibus remittere peccatum; ego autem illas condiciones implevi; ergo sum in statu gratiae » in minore non habetur illa absoluta certitudo, qua error omnino excluderetur. Hinc docent, haberi posse et haberi scientiam coniecturalem, id est certitudinem quandam moralem sensu latiore; immo censent bonum esse homini, quod non habeat absolutam certitudinem, propter periculum praesumptionis. Sed nullo modo docent propterea homines semper debere dubitare et haesitare de sua cum Deo reconciliatione.

S. Bellarmino: ²⁵ « Tertia sententia, quae communior in ecclesia est²⁶, non tollit quidem omnem formidinem, tamen tollit omnem anxietatem et haesitationem et ipsam etiam dubitationem, si dubius dicatur, qui non audet alteri parti assentiri. Neque enim bona est argumentatio: catholici non habent certitudinem fidei de sua iustificatione, igitur semper dubitant, haerent, anxii sunt; sicut neque contra recte quis concluderet: catholici non sunt anxii neque haesitant de sua iustificatione, igitur certi sunt certitudine fidei, sibi remissa esse peccata. Datur enim aliquid medium inter haec extrema, videlicet certitudo quaedam moralis ex parte intellectus, et spes ac fiducia ex parte voluntatis.

Porro solidam consolationem et pacem ac tranquillitatem et laetitiam interiorem longe melius gignit in catholicis bona conscientia, contritio, caritas, studium bonorum operum, frequens Eucharistiae perceptio, visitatio Spiritus sancti, quae est manna absconditum, quod nemo scit, nisi qui accipit, quam inanis illa fiducia et vere temeraria praesumptio in Lutheranis. Nam de bona conscientia scribit Apostolus 2 Cor 1: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae. Et s. Ioannes in epist. 1 cap. 3: si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus apud Deum. De vera contritione scribit Salomon, Prov 14: cor quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio eius non miscebitur extraneus. Vere enim incredibilis laetitia oritur ex eo, quod quis videat se amarissime peccata sua deflere. Porro caritas nihil prius gignit quam gaudium et pacem. Inde enim dicitur Galat 5: Fructus Spiritus est caritas gaudium et pax etc.

Sed ex patientia, ut alia nunc ommittam, solidissima oritur consolatio. Nam ut ait apostolus Rom 5: Gloriamur in tribulationibus, quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit, etc. Et 2 Cor 7: Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Et cap. 8: Notum, inquit, vobis facimus fratres gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedoniae, quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit...

Sancti quoque Patres, quorum testimonia perperam adduxerunt adversarii pro certitudine fidei, et praesertim Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, Leo securitatem animae non ex fide remissionis peccatorum, sed ex conscientia caritatis et operum bonorum colligebant. Placet autem nomine aliorum S. Bernardi testimonium hic adscribere, unde petenda sit solida consolatio. Sic igitur loquitur in sermone 69 in Cant.: Quanta putas ex hac mansione inter animam et verbum familiaritatis gratia oriatur; quanta de familiaritate sequatur fiducia? Non est, ut opinor, quod iam talis anima dicere vereatur, dilectus meus mihi: quae ex eo quod se diligere et vehementer diligere sentit, etiam diligi nihilominus vehementer non ambigit, ac de sua singulari intentione, sollicitudine, cura, opera, diligentia, studioque, quo incessanter, et ardenter invigilat quemadmodum placeat Deo, aeque haec omnia in ipso indubitanter agnoscit recordans promissionis eius: in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis. Ergo ex propriis, quae sunt penes Deum agnoscit, nec dubitat se amari quae amat. Et infra: non solum de amore suo certum te reddit, si quidem tu ames illum, sed etiam de sollicitudine sua, quam pro te gerit, si te senserit sollicitum sui.

Hanc igitur certitudinem libenter agnoscimus, quae non oritur ex praesumptione imputatae iustitiae, neque est certitudo fidei catholicae, sed oritur ex caritatis et operum bonorum experimento, ac per hoc moralis et coniecturalis certitudo nominari potest »

Obiectiones

Plures sunt textus s. Scripturae, qui vel ab haereticis pro fide speciali propriae iustificationis, vel a catholicis pro eius stricta certitudine inducebantur. Nullus tamen habetur textus, qui agat de fide speciali propriae iustificationis; alii dicunt quidem omnes per fidem Christi iustificari, sed nihil de condicionibus impletis; plures agunt de certitudine morali, quam omnes theologi admittunt, quam homo probando conscientiam suam, vel ex eo quod vitam vere christianam ducit, opera caritatis exercet, habere potest. Sint aliqua exempla:

Io 3, 21: « qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera eius, quia in Deo sunt facta ». — Resp.: « ad lucem venire » hoc loco non significat venire in statum gratiae; textus non agit de nostra quaestione.

Io 13, 35: « In hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem ». — Resp. Signum Christianismi est mutua caritas, novum mandatum Christi; qui eam exercent, inde cognoscuntur ab aliis esse veri christiani; non autem dicitur alios inde cognoscere fide vel certitudine absoluta eos esse in statu gratiae, neque ipsos hoc cognoscere; possunt tamen ex bona vita christiana habere moralem illam certitudinem, quam omnes admittunt. Idem dicendum ad 1 Io 3, 14; 4, 12; 5, 19.

Io 14, 17: « vos autem cognoscetis eum (scl. Spiritum veritatis, quem Pater dabit), quia apud vos manebit et in vobis erit ». — Resp. Discipuli cognoscent Spiritum veritatis, quia apud eos erit, auxilio Spiritus; non autem est sermo de eo, quod ipsi cognoscant Spiritum esse in eorum anima inhabitantem; ergo sermo non est de nostra quaestione.

Io 14, 20: « In illo die cognoscetis quia ego sum in Patre meo, et vos in me et ego in vobis ». — Resp. Plures intelligunt cum s. Augustino « in illo die » de die aeternitatis, de beata visione Dei; melius tamen videtur intelligendum de tempore post resurrectionem Christi: tunc enim apostoli melius semper cognoscent divinitatem Christi, et intimam eius unionem cum suis (cf. 15, 5: vitis, palmites), tamquam capitis cum membris. Non autem dicitur, iustificatum debere credere suam iustitiam, vel eum habere absolutam certitudinem; moralem certitudinem de ea singuli habere possunt.

Act Ap 13, 39: « In hoc (Christo) omnis qui credit iustificatur ». — Resp. Si condiciones impletae sunt; eas autem impletas esse non habetur fide divina, neque certitudine illa absoluta, sed morali.

Rom 3, 21 s.: « Nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est testificata a lege et prophetis. Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum; non enim est distinctio ». — Resp. Iustitia non est ex lege, sed sine lege in omnes qui credunt. Impleti condicionibus omnes, non solum Iudaei, sed etiam gentes iustificantur sine operibus legis. Cf. Rom 4, 14; 16, 22.

Rom 5, 1: « Iustificati ergo ex fide pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Iesum Christum ». — Resp. Iustificatus non iam est inimicus Dei sed in pace cum Deo, et de hac relatione ad Deum talem habet certitudinem, quae anxietatem et haesitationem excludit; ad hoc autem sufficit certitudo moralis late dicta.

Rom 8, 1-18. Si quis non secundum carnem, sed secundum spiritum ambulat, moralem illam saepe dictam habet certitudinem; et testimonium Spiritus sancti, de quo apostolus loquitur, non est revelatio specialis de propria iustificatione, sed, uti Bellarmino dicit « experimentum cuiusdam suavitatis et pacis internae, quae non gignit certitudinem nisi coniecturalem ».

Rom 8, 38 s.: « Certus sum enim quia neque mors neque vita... neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei quae est in Christo Iesu Domino nostro ». — Resp. 1) Aliqui textum intelligunt de iis qui vere praedestinati sunt, et de illis valet, quod nulla creatura eos separabit a caritate Dei; singuli autem sine speciali revelatione nesciunt utrum sint praedestinati. 2) Certus sum significat: certam habeo fiduciam quod in virtute gratiae Christi superamus omnes difficultates; ad talem autem fiduciam firmam sufficit certitudo moralis²⁷.

1 Cor 2, 12: « Nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis ». — Resp. Ex toto contextu patet apostolum non loqui de iustificatione singulorum, sed de donis quae per Christum allata sunt, et de quibus non possumus habere cognitionem per spiritum mundi, sed per Spiritum Dei. Ergo non est sermo de nostra quaestione.

1 Cor 11, 28: « Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat et de calice bibat ». — Resp. Haec probatio non ducit ad certitudinem fidei, sed ad eam moralem, quam praebet bona conscientia.

2 Cor 1, 12: « Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo: abundantius autem ad vos ». — Resp. Apostolus incipit explicare cur non prius Corinthum venerit; provocat ad testimonium conscientiae suae, quod non egerit in sapientia carnali, sed in sinceritate et caritate. Ergo nihil de nostra quaestione.

2 Cor 13, 5: « Vosmetipsos tentate si estis in fide, ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos quia Christus Iesus in vobis est? nisi forte reprobi estis. Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi ». — Resp. Corinthii debent probare suam conscientiam de viva sua fide; haec autem probatio non ducit ad certitudinem fidei, neque ad absolutam certitudinem neque apostolus tale quid dicit. « Reprobi » intelligendum non est de « reprobatione », sed significat ineptus, inutilis: « nisi forte estis non genuini scl. Christiani ».

Eph 3, 12: « In quo (Christo) habemus fiduciam et accessum in confidentia per fidem eius ». — Resp. Fiducia non debet supponere absolutam certitudinem, sed moralem late dictam²⁸.