De gratia Redemptoris

« Nulli peccatori »: includuntur ergo etiam obdurati et excaecati.

« Adulto »: capaci actuum moralium. Sicuti Deus potest auferre ex hac vita hominem constitutum in peccato mortali eumque in aeternum damnare, ita potest etiam hominem in peccato mortali privare usu rationis per totam reliquam vitam; consequenter homo non iam capax est actus moralis neque capax conversionis. Hoc praesenti thesi non excluditur; impossibilitas conversionis in hoc casu non est ex defectu gratiae.

« Nulli denegat»: id est quilibet eam accipit; ergo non solum eo sensu dat, quod huic « dare» non respondeat recipere, sed revera confert. Non autem omni momento eum excitat ad conversionem, uti experientia probat, sed « suo tempore » vel « pro tempore », uti dici solet, quando e. gr. urget praeceptum poenitentiae, quando opportunae occasiones adsunt, praedicatio vel similia.

« Gratiam sufficientem »: Non affirmatur eam gratiam semper esse proxime sufficientem ad iustificationem, sed saltem est remote sufficiens, ut possit peccator orare et se ad iustificationem disponere.

Negatur thesis uti patet ab iis, qui negant voluntatem Dei salvificam universalem, uti Luther, Calvin, Iansenius; antea negabatur, ut supra dictum est, a pluribus bannezianis relate ad aliquos antecedenter negative reprobatos; hodie videtur thesis sensu universali, ergo includendo etiam obduratos, esse sententia communis et certa.

DOC. ECCLESIAE

CONC. LATERANENSE IV: « Et si post susceptionem baptismi quisquam prolapsus fuerit in peccatum, per veram potest semper poenitentiam reparari »¹. Ergo universaliter dicitur: quisquam potest semper reparari; non autem posset, si non haberet gratiam sufficientem. — CONCILIUM quoque TRIDENTINUM universaliter loquitur de sacramento poenitentiae « pro fidelibus, quoties post baptismum in peccata labuntur, ipsi Deo reconciliandis »². — Praecipit Ecclesia omnibus adultis annuam confessionem et communionem tempore paschali³, ergo supponit omnem peccatorem habere gratiam ad praecepta illa implenda, ad conversionem.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura omnes peccatores hortatur ad poenitentiam iisque promittit remissionem, nulla facta restrictione vel exceptione.

Is 1, 18: « Et venite, et arguite me, dicit Dominus: si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur: et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt». — Ez 18, 30 ss.: « Idcirco unumquemque iuxta vias suas iudicabo domus Israel, ait Dominus Deus. Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris: et non erit vobis in ruinam iniquitas. Proicite a vobis omnes praevaricationes vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum, et spiritum novum: et quare moriemini domus Israel? Quia nolo mortem morientis, dicit Dominus Deus, revertimini, et vivite ». — Ez 33, 10 ss.: « Tu ergo fili hominis dic ad domum Israel: Sic locuti estis, dicentes: Iniquitates nostrae, et peccata nostra super nos sunt, et in ipsis nos tabescimus: quomodo ergo vivere poterimus? Dic ad eos: Vivo ego, dicit Dominus Deus: nolo mortem impii, sed ut convertatur impius a via sua et vivat. Convertimini, convertimini a viis vestris pessimis: et quare moriemini domus Israel?... Si autem dixero impio: Morte morieris, et egerit poenitentiam a peccato suo, feceritque iudicium et iustitiam, et pignus restituerit ille impius, rapinamque reddiderit, in mandatis vitae ambulaverit, nec fecerit quidquam iniustum: vita vivet et non morietur. Omnia peccata eius, quae peccavit, non imputabuntur ei: iudicium et iustitiam fecit: vita vivet». — Cfr. Prov 1, 23 ss.; Sap 11, 24 ss.; 12, 20. — Luc 5, 31 s.: « Non egent qui sani sunt medico, sed qui male habent. Non veni vocare iustos, sed peccatores ad poenitentiam ». Cf. 15, 4 ss. — Rom 2, 4 ss.: « An divitias bonitatis eius, et patientiae, et longanimitatis contemnis? ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius ». — 2 Petr 3, 9: « Non tardat Dominus promissionem suam, sicut quidam existimant: sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti ».

PATRES

S. AUGUSTINUS: « Turbatus est ab ira oculus meus: utrum sua, an Dei, in qua petit ne argueretur, aut corriperetur? Sed si illa diem iudicii significat, quomodo nunc potest intelligi? An inchoatio eius est, quod hic homines dolores et tormenta patiuntur, et maxime damnum intelligentiae veritatis, sicut iam commemoravi quod dictum est: Dedit illos Deus in reprobum sensum?⁴. Nam ea est caecitas mentis; in eam quisquis datus fuerit, ab interiore Dei luce secluditur, sed nondum penitus cum in hac vita est. Sunt enim tenebrae exteriores⁵, quae magis ad diem iudicii pertinere intelliguntur, ut penitus extra Deum sit, quisquis, dum tempus est, corrigi noluerit, penitus enim esse extra Deum quid est, nisi esse in summa caecitate? siquidem Deus inhabitat lucem inaccessibilem⁶, quo ingrediuntur quibus dicitur: Intra in gaudium Domini tui⁷. Huius igitur irae inchoatio est quam in hac vita patitur quisque peccator: timens itaque iudicii diem, laborat et plangit, ne ad illud perducatur, cuius initium tam perniciosum nunc experitur; et ideo non dixit: Exstinctus est, sed, Turbatus est ab ira oculus meus »⁸.

« Hic occurrit altera quaestio, de qua quidem ut competenter aliquid disputetur, et omnes eius latebrosissimi sinus perscrutentur et excutiantur ut dignum est, nec mearum virium esse arbitror, nec angustiarum temporis, nec vestrae capacitatis. Tamen quia transire ad alia vestra exspectatione non sinimur, nisi aliquid inde dicamus, accipite quod potuerimus... Quid fecerunt Iudaei, vel quae culpa eorum fuit, si necesse erat ut sermo Isaiae prophetae impleretur quem dixit: Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est? Quibus respondemus, Dominum praescium futurorum per Prophetam praedixisse infidelitatem Iudaeorum; praedixisse tamen, non fecisse... Sed et quae sequuntur Evangelii verba plus urgent, et profundiorem faciunt quaestionem: adiungit enim, et dicit: Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Isaias: Excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum, ut non videant oculis, et intelligant corde, et convertantur, et sanem illos. Dicitur enim nobis: Si non potuerunt credere, quod peccatum est hominis non facientis quod non potest facere? si autem non credendo peccaverunt, potuerunt ergo credere et non fecerunt... Audistis, fratres, propositam quaestionem, nempe quam profunda sit cernitis: sed respondemus, ut possumus. Non poterant credere, quia hoc Isaias propheta praedixit: Hoc autem Propheta praedixit, quia Deus hoc futurum esse praescivit. Quare autem non poterant, si a me quaeratur, cito respondeo: quia nolebant. Malam quippe eorum voluntatem praevidit Deus, et per Prophetam praenuntiavit ille cui abscondi futura non possunt. Sed aliam causam, inquis, dicit Propheta, non voluntatis eorum. Quam causam dicit Propheta? Quia dedit illis Deus spiritum compunctionis; oculos, ut non videant, et aures, ut non audiant, et excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum. Etiam hoc eorum voluntatem meruisse respondeo. Sic enim excaecat, sic obdurat Deus, deserendo et non adiuvando, quod occulto iudicio facere potest, iniquo non potest... Non itaque mirum est quia non poterant credere, quorum voluntas sic superba erat, ut ignorantes Dei iustitiam, suam vellent constituere, sicut dicit de illis Apostolus: Iustitiae Dei non sunt subiecti⁹. Quia enim non ex fide, sed tamquam ex operibus tumuerunt; ipso suo tumore caecati, offenderunt in lapidem offensionis. Sic autem dictum est non poterant, ubi intelligendum est quod nolebant; quemadmodum dictum est de Domino Deo nostro: Si non credimus, ille fidelis permanet, negare seipsum non potest¹⁰. De omnipotente dictum est: non potest. Sicut ergo quod Dominus negare seipsum non potest, laus est voluntatis divinae; ita quod illi non poterant credere, culpa est voluntatis humanae »¹¹. Ergo impossibilitas conversionis non tribuitur defectui gratiae, sed malae ipsorum voluntati, quae gratiae resistit.

« Loco alio peccatum fratris ad mortem, de quo dicit Ioannes apostolus: Non pro illo dico ut roget quis¹², ita definivi ut dicerem: Peccatum fratris ad mortem puto esse cum post agnitionem Dei per gratiam Domini nostri Iesu Christi quisque oppugnat fraternitatem, et adversus ipsam gratiam qua reconciliatus est Deo, invidentiae facibus agitatur¹³. Quod quidem non confirmavi, quoniam hoc putare me dixi: sed tamen addendum fuit, si in hac tam scelerata mentis perversitate finierit hanc vitam; quoniam de quocumque pessimo in hac vita constituto non est utique desperandum, nec pro illo imprudenter oratur, de quo non desperatur »¹⁴.

S. PROSPER: « Obiectio: Quod omnes illi fideles et sancti, qui ad aeternam mortem praedestinati sunt. postea quam ceciderint, sic a Deo dispensentur, ut nec possint nec velint per poenitentiam liberari. Responsio: Non veraciter, nec sapienter hoc dicitur. Qui enim a fide et sanctitate exciderunt, sicut voluntate prolapsi sunt, ita voluntate non surgunt, et dominatum concupiscentiarum, quibus succubuerunt, sponte patiuntur. Si qui autem captivitatem suam gemunt, et iudicantes semetipsos, ad misericordiam Dei mutato corde confugiunt, non sine spiritu divinae visitationis hoc faciunt. Haec enim mutatio dexterae Excelsi¹⁵; qui innumeris lapsis dat poenitentiam, ut resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenebantur ad ipsius voluntatem¹⁶. Nemini autem Deus correctionis adimit viam, nec quemquam boni possibilitate dispoliat. Quia qui se a Deo avertit, ipse et velle quod bonum est, et posse sibi sustulit. Non est ergo consequens, sicut putant qui talia obiciunt, ut Deus quibus poenitentiam non dederit, resipiscentiam abstulerit et quos non levarit, alliserit; cum aliud sit insontem in crimen egisse, quod alienum est a Deo; aliud criminoso veniam non dedisse quod de peccatoris est merito »¹⁷.

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Cum ait (Deus) peccatoribus: Adhuc habebis auxilium¹⁸, in spem ac fiduciam erigit, licet multis et inevitabilibus culpis sint impliciti, reservari tamen bonitatis et humanitatis reliquias, nec quidquam obstare quominus et illi quoque serventur, si velint redire ad meliora et decentiora et eius legibus consentanea »¹⁹.

S. CAESARIUS ARELATENSIS: « Numquam Deus deserit hominem, nisi prius ab homine deseratur. Cum enim semel et secundo et tertio unusquisque gravia peccata commiserit, exspectat tamen illum Deus, sicut per prophetam dicit ut convertatur et vivat²⁰, Cum vero in peccatis suis coeperit permanere, de multitudine peccatorum nascitur desperatio et ex desperatione obduratio gene- »²¹²²

THEOLOGI

Theologi nunc in hac quaestione conveniunt. S. Thomas: Potest quis habere firmitatem in peccato « ita, quod non de facili possit cooperari ad hoc quod exeat de peccato; et haec est obstinatio imperfecta, qua aliquis potest esse obstinatus in statu viae, dum scilicet habet aliquis ita firmatam voluntatem in peccato quod non surgunt motus ad bonum nisi debiles. Quia tamen aliqui surgunt, ex eis datur via ut praeparentur ad gratiam »²³.

Sequitur haec veritas ex iis, quae in tractatu de praedestinatione diximus de seria voluntate Dei salvifica universali; in omni enim signo, in quo haec voluntas seria manet, Deus gratiam saltem remote sufficientem ad conversionem confert.

Ad solvendas obiectiones attendendum est Deum per se non habere specialem benevolentiam erga eos, qui volunt in peccato manere, eum peccatores deserere, postquam ipsi Deum deseruerunt, eis subtractionem gratiae minari et eam etiam eis subtrahere, sed non ita, ut ne remote quidem sufficientem eis interdum conferat²⁴. Hinc ad textus, qui opponuntur, solutio generalis est: Ergo non habent gratiam abundantem et proxime sufficientem, transeat; non saltem remote sufficientem, dist. non semper, transeat; numquam, nego. Obiectiones vide apud s. Thomam, De veritate q. 24 art. 11; Beraza nr. 421 ss.

Infideles negativi ii intelliguntur, ad quos numquam pervenit praedicatio evangelii, qui proinde sine propria culpa nihil sciunt de facto revelationis et hinc sine personali culpa non possunt elicere actum fidei. Esse infidelitatem negativam inculpabilem constat. Pius V damnavit Baii prop. 68: « Infidelitas pure negativa in his (in) quibus Christus non est praedicatus, peccatum est »¹. Similiter Pius IX.: « Pro certo pariter habendum est, qui verae religionis ignorantia laborant, si ea sit invincibilis, nulla ipsos obstringi huiusce rei culpa ante oculos Domini »². De his specialis movetur quaestio, quia ex una parte fides eaque actualis omnibus adultis necessaria est ut perveniant ad salutem³, ex altera autem parte sine propria culpa in tali statu inveniuntur, ut iis omnino impossibile sit actum fidei elicere; sic ergo videntur non habere auxilium sufficiens ut possint venire ad salutem.

Thesis loquitur de infidelibus adultis, id est de iis qui sunt capaces actuum moralium; quia solum in illis sermo esse potest de collatione gratiae actualis.

Adversantur huic thesi iidem qui praecedentem thesim negant.

Quod infidelibus negativis adultis pro tempore concedatur gratia saltem remote sufficiens, ut possint venire ad salutem nunc est sententia quasi communis et certa.

Sensus huius doctrinae est: Adulti possunt pervenire ad cognitionem Dei et obligationum quas habent, et actus moraliter honestos et malos ponere. Cum Deus serio omnium salutem velit, omnibus concedit possibilitatem vitandi peccatum mortale. Hanc possibilitatem partim habent ipsis suis viribus naturalibus, cum non omnes tentationes et difficultates excedant vires physicas et morales hominum. Si autem occurrunt difficultates, quas superare viribus naturalibus moraliter est impossibile, Deus propter Christum iis concedit auxilium, quo possint eas superare. Hoc auxilium non debet esse entitative supernaturale, sed potest esse entitative naturale, supernaturale quoad modum. Si homo tentationibus succumbit et graviter peccat, simile dicendum videtur, quod dictum est praecedenti thesi de peccatoribus, scl. quod pro tempore habebunt adhuc auxilium saltem remote sufficiens ad vitanda alia peccata mortalia. Si quis autem non mortaliter peccat, sed legem naturalem observat, Deus talem habebit circa eum providentiam, ut possit elicere actum fidei ad salutem necessarium et ita positive se praeparare ad iustificationem; ergo nemo moraliter adultus punitur aeterna poena cum solo peccato originali. Quomodo autem Deus actum fidei in tali casu homini possibilem reddat, determinate dici nequit, quamdiu plures viae Deo possibiles sunt neque Deus nobis revelavit, qualem ex possibilibus eligere velit; immo ex eo, quod nos indicare non possimus, quae via Deo sit possibilis, non sequitur, ut nulla sit Deo possibilis⁴. De numero eorum, qui ita per specialem Dei providentiam perducuntur ad veram fidem, utrum sit magnus, parvus, nihil omnino scimus, quia Deus hoc non revelavit⁵. « Quamdiu vero in terris versamur mortali hac gravati mole, quae hebetat animam, firmissime teneamus ex catholica doctrina unum Deum esse, unam fidem, unum baptisma⁶; ulterius inquirendo progredi nefas est »⁷.

Haec doctrina nihil aliud est, quam applicatio principii: Facienti quod est in se Deus non denegat gratiam. Hoc axioma vario quidem modo intelligi potest et intellectum est⁸; multi theologi intellexerunt illud et intelligunt sensu negativae dispositionis ad recipiendam gratiam actualem supernaturalem⁹. Principium sic intellectum est modus specialis considerandi vel enuntiandi voluntatem Dei salvificam universalem. Ex hac enim seria et operosa voluntate Deus vult conferre auxilia necessaria ad salutem; consequenter Deus gratiam dabit homini, qui non ponit impedimentum contra gratiam per peccatum. Si enim tali homini Deus gratiam denegaret, signum esset non adesse seriam voluntatem salvificam universalem. Non ponere impedimentum gratiae, non peccare fieri potest per actus entitative naturales. Tales actus non sunt dispositio positiva ad gratiam, sed negativa, id est homo, qui non committit peccatum mortale minus indispositus est ad recipiendam gratiam, quam ille qui peccat. Et hoc est quod dicit thesis: Deus infidelem negativum, qui quantum in se est legem naturalem observat, et non peccat, iuvabit, ut actibus supernaturalibus positive se disponere possit ad iustificationem.

DOC. ECCLESIAE

ALEXANDER VIII damnavit errores iansenistarum: « 4. Christus dedit semetispum pro nobis oblationem Deo, non pro solis electis, sed pro omnibus et solis fidelibus. — 5. Pagani, Iudaei, haeretici aliique huius generis nullum omnino accipiunt a Iesu Christo influxum: adeoque hinc recte inferes, in illis esse voluntatem nudam et inermem sine omni gratia sufficienti »¹⁰.

CLEMENS XI damnavit errores Quesnel: « 26. Nullae dantur gratiae nisi per fidem. — 27. Fides est prima gratia et fons omnium aliarum. — 29. Extra Ecclesiam nulla conceditur gratia »¹¹.

Pius IX: « Ceterum prout caritatis ratio postulat, assiduas fundamus preces, ut omnes, quaquaversus gentes ad Christum convertantur, communique hominum saluti pro viribus inserviamus, neque enim abbreviata est manus Domini¹², gratiaeque caelestis dona nequaquam illis defutura sunt, qui hac luce recreari sincero animo velint et postulent »¹³. — « Notum Nobis vobisque est, eos, qui invincibili circa sanctissimam nostram religionem ignorantia laborant, quique naturalem legem eiusque praecepta in omnium cordibus a Deo insculpta sedulo servantes ac Deo obedire parati, honestam rectamque vitam agunt, posse, divinae lucis et gratiae operante virtute, aeternam consequi vitam, cum Deus, qui omnium mentes, animos, cogitationes habitusque plane intuetur, scrutatur et noscit, pro summa sua bonitate et clementia minime patiatur, quempiam aeternis puniri suppliciis, qui voluntariae culpae reatum non habeat »¹⁴.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura explicite non agit de nostra quaestione; sed ea, quae thesis dicit, continentur in doctrina de seria voluntate Dei salvifica universali in omni signo antecedente finalem impoenitentiam, et in doctrina de Christo Redemptore omnium hominum¹⁵. Haec enim universalitas non adesset, si ingens numerus infidelium negativorum exclusus esset ab omni influxu redemptionis Christi.

PATRES

S. CLEMENS ROMANUS: « Sanguinem Christi intentis oculis intueamur, et cognoscamus quam pretiosus sit Deo et Patri eius, qui propter nostram salutem effusus toti mundo poenitentiae gratiam obtulit. Perveniamus ad omnes mundi aetates, et discamus quod in omni generatione volentibus ad ipsum converti Dominus poenitentiae locum concesserit »¹⁶.

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Si illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum¹⁷, quonam pacto tot homines sine lumine manent? Neque enim omnes Christum cognoscunt. Quomodo ergo illuminat omnem hominem? Illuminat profecto, quantum in ipso est. Si qui autem sponte sua mentis oculos claudentes ad huius lucis radios aciem dirigere noluerint, non ex luminis natura in tenebris perstiterunt, sed malitia sua, qui sponte tanto se dono indignos reddiderunt. Nam gratia in omnes diffusa est, non iudaeum, non graecum, non barbarum, non scytham, non liberum, non servum, non virum, non mulierem, non senem, non iuvenem effugit aut dedignatur; omnibus eadem est, omnibus se facilem exhibet, omnes pari honore advocat. Qui autem eius munere frui neglegunt, hanc suam caecitatem sibi ipsis imputent »¹⁸.

S. AMBROSIUS: « Plena est ergo terra misericordiae Domini; quia omnibus est data remissio peccatorum. Super omnes sol oriri iubetur. Et hic quidem sol cotidie super omnes oritur. Mysticus autem sol ille iustitiae omnibus ortus est, omnibus venit, omnibus passus est et omnibus resurrexit; ideo autem passus est, ut tolleret peccatum mundi. Si quis autem non credit in Christum, generali beneficio ipse se fraudat »¹⁹.

S. AUGUSTINUS: « Et non est qui se abscondat a calore eius²⁰.

Cum autem Verbum etiam caro factum est et habitavit in nobis mortalitatem nostram suscipiens, non permisit ullum mortalium excusare se de umbra mortis; et ipsam enim penetravit Verbi calor »²¹.

« Illud autem lumen²² non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum, qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad eius praecepta implenda convertunt. Quod omnes homines possunt si velint, quia illud lumen omnem hominem illuminat venientem in hunc mundum »²³, Ad hunc textum postea notat: « Quod vero dixi: Illud autem lumen etc., non putent novi haeretici Pelagiani secundum eos esse dictum. Verum est enim omnino omnes homines hoc posse, si velint; sed praeparatur voluntas a Domino et tantum augetur munere caritatis, ut possint. Quod hic ideo dictum non est, quoniam praesenti necessarium non erat quaestioni »²⁴.

PAULUS OROSIUS: « Mea semper haec est fidelis atque indubitata sententia, Deum adiutorium suum non solum in corpore suo, quod est Ecclesia, cui specialia ob credentium fidem gratiae suae dona largitur, verum etiam universis in hoc mundo gentibus propter longanimem sui aeternamque clementiam subministrare, non, ut tu (Pelagius) asseris cum discipulo tuo Caelestio, cui iam apud africanam synodum occulta illa impiorum dogmatum natura contusa est, in solo naturali bono et in libero arbitrio generaliter universis unam gratiam contributam, sed speciatim cotidie per tempora, per dies, per momenta, per atomos et cunctis et singulis ministrare »²⁵.

S. PROSPER (?): « Sive igitur novissima contemplemur saecula, seu prima, seu media, rationabiliter et pie creditur omnes homines salvos fieri Deum velle, semperque voluisse, et hoc non aliunde monstratur quam de iis beneficiis, quae providentia Dei universis generationibus communiter atque indifferenter impendit. Fuerunt enim ac sunt huiusmodi dona ita generalia, ut ipsorum testimonio ad quaerendum verum Deum possent homines adiuvari: quibus donis auctorem suum per omnia saecula protestantibus, specialis gratiae largitas superfusa est. Quae licet copiosius nunc quam ante praestetur, causa tamen distributionum suarum Dominus apud scientiam suam tenuit, et intra secretum potentissimae voluntatis occuluit; quae si omnibus uniformiter affluerent, non laterent; et quam nulla est ambiguitas de benignitate generali, tam de speciali misericordia nihil quod stupendum esset exsisteret; ac proinde illa esset gratia, ista non esset. Deo autem placuit et hanc multis tribuere, et illam a nemine submovere; ut ex utraque appareat non negatum universitati, quod collatum est portioni, sed in aliis praevaluisse gratiam, in aliis resiluisse naturam »²⁶.

« Quamvis enim multi amantes tenebras suas, splendorem non recipiant veritatis, et multi qui illuminati fuerant, tenebrescant, verbum tamen Dei manet in aeternum²⁷, et de promissionis veritate nihil excidit. Intrat quotidie praescita et promissa gentium plenitudo, et in Abrahae semine omnis gens, omnis tribus, omnis lingua benedicitur. Quod enim Pater Filio dedit, Filius non amittit, neque quisquam potest de manu eius rapere quod accepit²⁸. Firmum fundamentum Dei state²⁹, et mansuri in aeternum templi aedificatio non vacillat, praetenta super omnes veritate et misericordia Dei; a quo quod et nemini negatur, et nulli debetur, in iis quos promisit et efficitur. Ipse enim operatur omnia in omnibus³⁰, sed omnia proculdubio iusta et bona. Universae enim viae Domini misericordia et veritas³¹. Qui sicut praescivit ante saecula, quanta totius mundi hominum multitudo vel communibus usa donis, vel specialibus adiuta praesidiis, declinans tamen ab itinere veritatis et vitae, ingressura esset latitudinem erroris et mortis: semper praecognitum habuit, quantus piorum numerus per opem gratiae et per servitutem obedientiae ad aeternam beatitudinem pertineret: ut nullo excidente de plenitudine promissorum, qui nec provectu erat fallendus, nec auxilio defuturus, eos glorificaret prae omnibus quos elegit ex omnibus. Universitati quippe hominum, quod abunde probavimus, ita multiplex atque ineffabilis bonitas Dei consuluit semper et consulit, ut neque ulli pereuntium excusatio suppetat de abnegato sibi lumine veritatis, neque cuiquam sit liberum de sua iustitia gloriari; cum et illos propria nequitia demergat ad poenam, et istos Dei gratia perducat ad gloriam »³².