De gratia Redemptoris

I. De gratia sufficiente

Haec thesis ut patet duas habet partes 1) de gratia sufficiente, 2) de gratia efficaci.

«In statu naturae lapsae »: ergo etiam post peccatum Adae, consequenter ad redemptionem Christi; hoc speciatim dicendum est, cum Iansenius exsistentiam gratiae sufficientis pro angelis et pro homine ante peccatum explicite affirmet.

«Gratia»: auxilium gratuitum, quod Deus confert ad actus salutares ponendos; gratia actualis.

« Vere et mere sufficiens »: sensu quo supra explicatum est, ergo auxilium, quod plenam potentiam ad actum salutarem confert, quod autem sine effectu salutari manet, non quia in gratia aliquid deesset, sed quia homo ei consentire non vult: si homo vult, potest cum illo auxilio actum salutarem ponere. Intelligitur auxilium remote vel proxime sufficiens.

«Datur»: id est: exsistit; aliis verbis: non omnis gratia in praesenti ordine est efficax; sed ea, quae non est efficax, propterea non est insufficiens.

Adversantur huic parti praeter novatores saeculi 16 imprimis Iansenistae.

Haec pars est definita.

DOC. ECCLESIAE.

CONC. ARAUSICANUM: « Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod post acceptam per baptismum gratiam omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem animae pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere »¹. Ergo baptizati possunt, si volunt; si ergo non faciunt, non inde est, quod non habuerint auxilium sufficiens, sed quia non voluerunt: adest ergo illis gratia vere sufficiens, quae eorum voluntate manet mere sufficiens.

CONC. TRIDENTINUM cap. 5: Adulti disponuntur ad iustificationem gratiae libere assentiendo et cooperando, « ita ut, tangente Deo cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem, neque homo, ipse nihil omnino agat, inspirationem illam recipiens, quippe qui illam et abicere potest, neque tamen sine gratia Dei movere se ad iustitiam coram illo libera sua voluntate possit »². Ergo sine gratia non potest se homo ad iustitiam movere; cum gratia potest; ergo gratia est vere sufficiens; si cum illa se movet, gratia est efficax; potest tamen homo eam abicere, et sic manet mere sufficiens. Idem ex canone 4³.

Cap. 11: Mandata homini iustificato ad observandum non sunt impossibilia, nam Deus adiuvat ut possit, gratia sua non deserit, nisi prius deseratur⁴. Ergo semper illis praesto est gratia, qua possint mandata Dei observare; possunt autem iustitiam peccando amittere (cap. 15); ergo in tali casu gratia erat vere et mere sufficiens.

INNOCENTIUS XI damnavit ut haereticos errores Iansenii⁵: 1) « Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant ». Ergo secundum Iansenium ille qui peccat, non habuit gratiam vere sufficientem. — 2) « Interiori gratiae in statu naturae lapsae numquam resistitur ». Ergo gratia, quae est vere sufficiens, etiam est efficax; non datur gratia vere et mere sufficiens⁶.

ALEXANDER VIII damnavit errores iansenistarum, inter quos 6: « Gratia sufficiens statui nostro non tam utilis, quam perniciosa est, sic, ut proinde merito possimus petere: A gratia sufficiente libera nos, Domine »⁷.

CLEMENS XI damnavit errores Paschasii Quesnel, inter quos err. 9-25 continent doctrinam, gratiam esse operationem omnipotentis Dei, quam nihil potest impedire, cui nulla voluntas potest resistere. Si autem gratia est absolute irresistibilis, necessario habet suum effectum: si gratia est sufficiens, est etiam efficax; mere sufficiens non habetur. — Prop. 10: « Gratia est operatio manus omnipotentis Dei, quam nihil impedire potest aut retardare ». — Prop. 13: « Quando Deus vult animam salvam facere et eam tangit interiore gratiae suae manu, nulla voluntas humana ei resistit ». — Prop. 16: «Nullae sunt illecebrae, quae non cedant illecebris gratiae; quia nihil resistit omnipotenti.». — 19: « Dei gratia nihil aliud est quam eius omnipotens voluntas: haec est idea, quam Deus ipse nobis tradit in omnibus suis Scriptis ». — Prop. 21: « Gratia Iesu Christi est gratia fortis, potens, suprema, invincibilis, utpote quae est operatio voluntatis omnipotentis, sequela et imitatio operationis Dei incarnantis et resuscitantis Filium suum »⁸.

Pius VI damn. err. synod. pist. 21: « Propositio, quae asserit, lumen gratiae, quando sit solum, non praestare, nisi ut cognoscamus infelicitatem nostri status et gravitatem nostri mali; gratiam in tali casu producere eundem effectum, quem Lex producebat: ideo necesse esse, ut Deus creet in corde nostro sanctum amorem, et inspiret sanctam delectationem contrariam amori in nobis dominanti; hunc amorem sanctum, hanc sanctam delectationem esse proprie gratiam Iesu Christi, inspirationem caritatis, qua cognita sancto amore faciamus; hanc esse illam radicem, e qua germinantur bona opera; hanc esse gratiam Novi Testamenti, quae nos liberat a servitute peccati, constituit filios Dei; quatenus intendat, eam solam esse proprie gratiam Iesu Christi, quae creet in corde sanctum amorem, et quae facit, ut faciamus, sive etiam, qua homo liberatus a servitute peccati constituitur filius Dei; et non sit etiam proprie gratia Christi ea gratia, qua cor hominis tangitur per illuminationem Spiritus Sancti, nec vera detur interior gratia Christi, cui resistitur: — falsa, captiosa, inducens in errorem in secunda propositione Iansenii damnatum ut haereticum, eumque renovans »⁹.

S. SCRIPTURA

Is 5, 1 ss.: « Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineae suae (canticum dilecti de vinea sua). Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei (in colle pingui). Et sepivit eam, et lapides elegit (abstulit) ex ea, et plantavit eam electam (vitem selectam), et aedificavit turrim in medio eius, et torcular exstruxit in ea: et exspectavit ut faceret uvas, et fecit labruscas. Nunc ergo habitatores Ierusalem, et viri Iuda, iudicate inter me et vineam meam. Quid est quod debui ultra facere vineae meae, et non feci ei? an quod (cur) exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas. Et nunc ostendam vobis quid ego faciam vineae meae: auferam sepem eius, et erit in direptionem; diruam maceriam eius, et erit in conculcationem. Et ponam eam desertam: non putabitur, et non fodietur; et ascendent vepres et spinae; et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem. Vinea enim Domini exercituum domus Israel est: et vir Iuda germen eius delectabile. Et exspectavi ut faceret iudicium, et ecce iniquitas; et iustitiam et ecce clamor ».

Sine dubio Deus omnia fecit, quae requiruntur, ut possent fructus ferre; ad haec autem pertinet gratia interna. Haec erat vere sufficiens, nam 1) Dominus dicit: quid est quod debui ultra facere et non feci? ergo ex parte Dei nihil deerat; 2) Deus exspectavit fructum; non autem exspectat ea, quae sunt impossibilia; ergo potuerunt fructum ferre; 3) quia non ferunt fructum, a Deo puniuntur; ergo est eorum culpa; non autem culpa est in iis, quae ne physice quidem sunt possibilia. Erat gratia mere sufficiens; nam vinea non fecit uvas, sed labruscas, domus Israel non fecit iudicium et iustitiam, sed iniquitatem.

Matth 11, 20 ss.: « Tunc coepit exprobrare civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes eius, quia non egissent poenitentiam. Vae tibi Corozain, vae tibi Bethsaida: quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Verumtamen dico vobis: Tyro et Sidoni remissius erit in die iudicii, quam vobis ». Textus loquitur explicite de virtutibus, quas Christus ibi fecerat (gratia externa); interna autem gratia, sine qua poenitentia est impossibilis, supponitur. Haec autem erat vere sufficiens: quod enim poenitentiam non egerunt, eorum culpa est, pro qua punientur; non autem fuisset culpa, si vires ad poenitentiam necessarias non habuissent. Propria ipsorum culpa haec gratia manet mere sufficiens.

Matth 23, 37: «Ierusalem Ierusalem, quae occidis prophetas, et lapidas eos, qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti? Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta ». Qui ita loquitur, necessaria quoque illis praebuit ad salutem, gratia ergo sufficiens aderat; mala eorum voluntate manet mere sufficiens; propterea punientur.

Io 15, 22: non habent excusationem; Act 7, 51: resistunt Spiritui Sancto.

Ergo teste s. Scriptura datur in praesenti ordine gratia vere sufficiens, quae culpa hominum manet mere sufficiens; homines a Deo vituperantur, quia libere non utuntur gratia.

PATRES

S. IRENAEUS: « Illud autem, quod ait: Quoties volui colligere filios tuos, et noluisti?¹⁰ veterem legem libertatis hominis manifestavit: quia liberum eum Deus fecit ab initio, habentem suam potestatem, sicut et suam animam, ad utendum sententia Dei voluntarie, et non coactum a Deo. Vis enim a Deo non fit, sed bona sententia adest illi semper... Et qui operantur quidem illud, gloriam et honorem percipient, quoniam operati sunt bonum, cum possint non operari illud; hi autem qui illud non operantur, iudicium iustum excipient Dei, quoniam non sunt operati bonum, cum possint operari illud »¹¹ — « Si autem non credideris ei et fugeris manus eius, erit causa imperfectionis in te, qui non obedisti, sed non in illo, qui vocavit. Ille enim misit, qui vocarent ad nuptias; qui autem non obedierunt ei, semetipsos privaverunt a regia cena. Non igitur ars deficit Dei; potens est enim de lapidibus suscitare filios Abrahae; sed ille qui non consequitur eam, sibimet suae imperfectionis est causa »¹².

ARNOBIUS: « Sed si generis Christus humani, inquitis, conservator advenit, cur omnino non omnes aequali munificentia liberat? Non aequaliter liberat qui aequaliter omnes vocat? aut ab indulgentia principali quemquam repellit aut despuit, qui sublimibus, infimis, servis, feminis, pueris uniformiter potestatem veniendi ad se facit? Patet igitur omnibus fons vitae neque ab iure potandi quisquam prohibetur aut pellitur. Si tibi fastidium tantum est, ut oblati respuas beneficium muneris, quinimmo si tantum sapientia praevales, ut ea quae offeruntur a Christo ludum atque ineptias nomines, quid invitans exspectatur, cuius solae sunt hae partes, ut sub tui iuris arbitrio fructum suae benignitatis exponat? »¹³.

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Si illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum¹⁴, quomodo tot homines non illuminati manent? Non enim omnes Christi cultum agnoscunt. Quomodo ergo illuminat omnem hominem? Quantum in ipso est. Si qui vero sponte sua mentis oculos claudentes huius lucis radios percipere nolint, non ex natura lucis evenit quod in tenebris maneant, sed ex nequitia eorum, qui sponte se hoc privant munere »¹⁵ — « Deus, utpote clemens et beneficus, dilecte, omnia agit et operatur, ut nos virtute splendidi simus; et cum nos velit acceptos et probatos esse, non vi aut necessitate, sed suasione et beneficiis suis volentes omnes allicit et ad se trahit. Propterea venientem illum alii receperunt, alii non. Nullum enim vult invitum vel necessitate coactum servum habere, sed omnes libenter et ex voluntatis proposito venire, ac de tali servitute gratiam ipsi habere »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: Ex ipso Iansenius dicit se hausisse suam doctrinam, se nihil aliud tradere quam ipsam genuinam doctrinam s. Augustini; maxime in nostra quaestione insistit in distinctione adiutorii sine quo non Adae collati et adiutorii quo, quod hominibus post lapsum confertur. Illa terminologia revera invenitur apud s. Augustinum. Primo eam indicaverat aliquomodo anno 417 in opere De gestis Pelagii cap. 1 n. 3¹⁷; deinde explicite eam proponit anno 427 in opere De correptione et gratia¹⁸: Quaenam accurate doctrina s. Augustini fuerit, et quomodo speciatim intelligendum sit adiutorium quo et sine quo non, inter auctores etiam catholicos controvertitur¹⁹.

Aliqui putant s. Augustinum decursu temporis sententiam suam mutasse et in fine vitae ita docuisse, ut vera sufficientia auxilii mere sufficientis in periculum venerit²⁰; alii huiusmodi mutationem in doctrina eius negant. In hac quaestione liberum omnino est inquirere, quaenam fuerit mens s. Augustini, neque talis inquisitio impeditur ex eo, quod s. Augustinus est speciali modo doctor gratiae; sed non licet eam doctrinam, quam quis putat se in s. Augustino invenisse, tamquam veram amplecti, si cum doctrina Ecclesiae non convenit, id quod Iansenistae fecerunt. Hinc Alexander VIII damnavit propositionem: « Ubi quis invenerit doctrinam in Augustino clare fundatam, illam absolute potest tenere et docere, non respiciendo ad ullam Pontificis Bullam »²¹; et Pius XI monuit, ne «Augustini loquentis auctoritas supremae ipsi Ecclesiae docentis auctoritati anteferatur »²². Ipsa auctoritas s. Augustini cedere debet veritati et auctoritati Ecclesiae²³.

Anno 412 ita scripsit s. Augustinus: «Visorum suasionibus agit Deus, ut velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per evangelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoc admonet hominem infirmitatis suae, ut ad gratiam iustificantem credendo confugiat, sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem, sed consentire vel dissentire propriae voluntatis est. His ergo modis quando Deus agit cum anima rationali, ut ei credat, neque enim credere potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel vocatio cui credat; profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine, et in omnibus misericordia eius praevenit nos; consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est »²⁴. Neque haec s. Augustinus unquam retractavit.

Cum Iansenistae negaverint, gratiam mere sufficientem esse verum beneficium Dei, immo putaverint eam esse inutilem et nocivam, breviter adhuc ostendendum est, eam esse verum beneficium; materialiter, si donum in se spectatur, et etiam formaliter, quatenus ut donum a Deo confertur. Gratia mere sufficiens vere dat posse actus salutaris; accipere autem hanc potentiam sine dubio homini bonum et utile est. Quod autem homo non velit uti hoc dono, quamvis posset, si vellet, non mutat rationem beneficii. Et si ex praesentia huius doni culpa hominis resistentis augetur, id non provenit ex ipso dono ut tali, sed ex maiore malitia voluntatis hominis. Porro gratia mere sufficiens est formaliter beneficium, id est qua beneficium a Deo confertur. Collatio enim huius doni procedit ex seria Dei voluntate salvifica; Deus vult hoc dono possibilem reddere homini actum salutarem, vult ut sit homini auxilium et ut homo ea utatur. Homo quidem non vult correspondere huic voluntati divinae, libere resistit gratiae; sed inde non mutatur quidquam in eo, quod Deus hoc donum ex bona voluntate homini dederit. Scit Deus hominem libere non usurum esse hac gratia, relinquit homini libertatem, permittit peccatum; sed inde non sequitur, ut Deus gratiam hanc homini dederit, ut ei resistat, sed verum manet Deum eam dedisse, ut homo illa utatur. Potuit Deus loco gratiae mere sufficientis dare gratiam efficacem, sicut potuit loco praesentis ordinis velle alium ordinem; ergo verum est eum noluisse dare maius beneficium quam revera dedit; sed ex eo quod quis alicui non vult dare maius beneficium, non sequitur, ut id quod dedit non sit verum beneficium et qua beneficium datum. Et hoc etiam valeret in casu, in quo Deus respectu magnorum peccatorum, quae homo commisit, non vult dare ei maius beneficium. Semper enim id, quod dat, est in se verum beneficium et semper eius collatio ex seria voluntate salvifica procedit; semper auxilium est vere sufficiens²⁵.

II. De gratia efficaci

Dicimus esse gratiam efficacem, quae in actu primo infallibilem nexum habet cum actu salutari. Agitur ergo de efficacia gratiae efficacis, quae cum actu salutari de facto coniuncta est. Omnis gratia vere sufficiens habet efficaciam virtutis, et confert virtutem, qua actus salutaris poni potest; si autem actus de facto ponitur gratia habet efficaciam non solum virtutis, sed eam, quae dicitur efficacia operis, quia cum hac gratia opus salutare coniunctum est. Hanc efficaciam non habet gratia mere sufficiens.

Affirmamus autem esse gratiam efficacem quae in actu primo infallibilem cum opere nexum habet. Consideratur ergo gratia antecedenter ad ipsum actum salutarem, qui cum ea coniunctus erit. Esse gratiam in actu secundo efficacem probatione non indiget, cum nihil aliud dicat, quam esse revera actus salutares; sic considerata efficacia dicitur consequens. Id autem, quod in hac parte thesis affirmatur, est exsistentia gratiae efficacis, cui competit efficacia non solum virtutis, sed operis et quidem antecedenter ad positionem actus, sive quae in actu primo infallibiliter cum actu salutari coniuncta est. Exsistit nexus infallibilis inter hanc gratiam et actum futurum salutarem ita, ut data hac gratia infallibiliter actus salutaris sequatur. Infallibilis hic nexus sub triplici respectu consideratur: a) obiective: obiective verum est, hanc gratiam producturam esse hunc actum salutarem; b) cognoscitive: Deus infallibiliter scit, hanc gratiam producturam esse hunc actum salutarem; c) affective: Deus vult hanc gratiam dare, quae hunc effectum salutarem habebit.

Patet maius beneficium esse, si Deus confert gratiam, cum qua scit hominem cooperaturum esse, quam si dat gratiam vere quidem sufficientem, cum qua tamen scit hominem non esse cooperaturum, quae ergo est mere sufficiens.

Notandum est hanc quoque partem thesis loqui de praesenti ordine, id est de statu naturae lapsae, ergo post peccatum Adae. S. Augustinus videtur docuisse, et cum illo quidam theologi, ante peccatum tales gratias non fuisse; in hanc quaestionem non intramus, cum tractatus noster sit de gratia Redemptoris.

Adversarii huius partis thesis sunt praeter Pelagianos maxime Semipelagiani, qui rationem specialis beneficii in efficaci vocatione et dono perseverantiae negaverunt.

Statuitur haec pars ut theologice certa.

Quod ad argumentationem pro hac parte attinet notandum est thesim esse probatam, si ostenditur bonum actum speciali modo esse beneficium Dei, esse opus Dei; nam si ratione beneficii in actu primo nulla differentia esset inter gratiam vere et mere sufficientem et gratiam efficacem, non iam apparet cur actus bonus salutaris speciali modo Deo tribuatur. Si autem ratione beneficii talis differentia in actu primo exsistit, ob quam actus salutaris speciali modo Deo tribuendus est, ea solum esse potest, quod gratia efficax infallibiliter cum actu salutari coniuncta est.

DOC. ECCLESIAE

INDICULUS cap. 5: « Quod omnia studia et omnia opera ac merita Sanctorum ad Dei gloriam laudemque referenda sint; quia nemo aliunde ei placet, nisi ex eo, quod ipse donaverit »²⁶. — Cap. 8: Ecclesia orat, « ut infidelibus donetur fides, ut idololatrae ab impietatis suae liberentur erroribus, ut Iudaeis ablato cordis velamine lux veritatis appareat, ut haeretici catholicae fidei perceptione resipiscant, ut schismatici spiritum redivivae caritatis accipiant, ut lapsis poenitentiae remedia conferantur, ut denique catechumenis ad regenerationis sacramenta perductis caelestis misericordiae aula reseretur. Haec autem non perfunctorie neque inaniter a Domino peti, rerum ipsarum monstrat effectus: quandoquidem ex omni errorum genere plurimos Deus dignatur attrahere, quos erutos de potestate tenebrarum transferat in regnum Filii caritatis suae²⁷, et ex vasis irae faciat vasa misericordiae²⁸. Quod adeo totum divini operis esse sentitur, ut haec efficienti Deo gratiarum semper actio laudisque confessio pro illuminatione talium vel correctione referatur »²⁹. — Cap. 9: «Tanta enim est erga omnes homines bonitas Dei, ut nostra velit esse merita, quae sunt ipsius dona, et pro his, quae largitus est, aeterna praemia sit donaturus. Agit quippe in nobis, ut, quod vult, et velimus et agamus, nec otiosa in nobis esse patitur, quae exercenda, non negligenda, donavit, ut et nos cooperatores simus gratiae Dei »³⁰.

ARAUSICANUM. Can. 3: Gratia facit, ut Deus a nobis invocetur; can. 4: Per Spiritus Sancti inspirationem in nobis fit, ut velimus purgari; can. 6: Donum gratiae est, ut simus obedientes, humiles; can. 9: « De adiutorio Dei. Divini est muneris, cum et recte cogitamus, et pedes nostros a falsitate et iniustitia continemus; quoties enim bona agimus, Deus in nobis atque nobiscum, ut operemur, operatur ». — Can. 20: « Nihil boni hominem posse sine Deo. Multa Deus facit in homine bona, quae non facit homo; nulla vero facit homo bona, quae non Deus praestat, ut faciat homo ». — Can. 25: «Ipse (Deus) ut diligeretur dedit, qui non dilectus diligit »³¹.

S. SCRIPTURA

1. Phil 2, 13 dicitur Deus in nobis operari et velle et perficere ex benevolentia³². — Phil 1, 6: « Confidens hoc ipsum, quia qui coepit in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu ». — Eph 2, 10: « Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus ».

2. Qui ita ad fidem vocantur, ut vocationem sequantur, qui ergo acceperunt gratiam efficacem dicuntur electi. Haec appellatio non intelligeretur, nisi in ipsa vocatione iam esset differentia. Matth 22, 14; Eph 1, 4; Col 3, 12; 1 Thess 1, 4; 2 Tim 2, 10; Tit 1, 1; 1 Petr 1, 1; 2, 9; Rom 9.

3. Ps 36, 23: «Apud Dominum gressus hominis dirigentur: et viam eius volet (ordinat eius viam sicut ipsi placet) ». — Ps 118, 33 ss.: « Legem pone mihi Domine viam iustificationum tuarum: et exquiram eam semper. Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam: et custodiam illam toto corde meo. Deduc me in semitam mandatorum tuorum: quia ipsam volui. Inclina cor meum in testimonia tua: et non in avaritiam ». — 3 Reg 8, 57 s.: « Sit Dominus Deus noster nobiscum, sicut fuit cum patribus nostris, non derelinquens nos neque proiciens. Sed inclinet corda nostra ad se, ut ambulemus in universis viis eius, et custodiamus mandata eius et ceremonias eius, et iudicia quaecumque mandavit patribus nostris». — Bar 2, 31 ss.: «Et scient quia ego sum Dominus Deus eorum, et dabo eis cor, et intelligent: aures, et audient. Et laudabunt me in terra captivitatis suae, et memores erunt nominis mei. Et avertent se a dorso suo duro, et a malignitatibus suis: quia reminiscentur viam patrum suorum qui peccaverunt in me ». Ezech 11, 19 s.: «Et dabo eis cor unum, et spiritum novum tribuam in visceribus eorum: et auferam cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum: Ut in praeceptis meis ambulent, et iudicia mea custodiant, faciantque ea: et sint mihi in populum, et ego sim eis in Deum ». Quibus omnibus manifestatur non solum posse bonorum operum a Deo esse, sed ipsas bonas actiones ipsi esse tribuendas et eas a Deo rogari posse.

PATRES

TERTULLIANUS: «Haec erit vis divinae gratiae, potentior utique natura, habens in nobis subiacentem sibi liberam arbitrii potestatem, quod αὐτεξούσιον dicitur »³³.

S. CYPRIANUS: «Addimus quoque et dicimus: Fiat voluntas tua in caelo et in terra³⁴, non ut Deus faciat quod vult, sed ut nos facere possimus quod Deus vult; nam Deo quis obsistit, quominus quod velit faciat? Sed quia nobis a diabolo obsistitur, quominus per omnia noster animus atque actus Deo obsequatur, oramus et petimus, ut fiat in nobis voluntas Dei; quae ut fiat in nobis, opus est Dei voluntate, id est, ope eius et protectione, quia nemo suis viribus fortis est, sed Dei indulgentia et misericordia tutus est »³⁵.

S. AUGUSTINUS: «At illud manifestum est, frustra nos velle, nisi Deus misereatur; illud autem nescio quomodo dicatur, frustra Deum misereri, nisi nos velimus. Si enim Deus miseretur, etiam volumus; ad eamdem quippe misericordiam pertinet ut velimus; Deus enim est qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate. Nam si quaeramus, utrum Dei donum sit voluntas bona, mirum si negare quisquam audeat »³⁶.

« Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me traxerit eum³⁷. Non enim ait: duxerit, ut illic aliquo modo intellegamus praecedere voluntatem. Quis trahitur, si iam volebat? Et tamen nemo venit, nisi velit. Trahitur ergo miris modis ut velit, ab illo qui novit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant »³⁸.

« Si fides liberi est tantum arbitrii, nec datur a Deo, propter quid pro iis, qui nolunt credere, oramus ut credant? Quod prorsus faceremus inaniter, nisi rectissime crederemus etiam perversas et fidei contrarias voluntates omnipotentem Deum ad credendum posse convertere »³⁹.

« Ac per hoc nec de ipsa perseverantia boni voluit Deus sanctos suos in viribus suis, sed in ipso gloriari: qui eis non solum dat adiutorium quale primo homini dedit, sine quo non possint perseverare si velint; sed in eis etiam operatur et velle: ut quoniam non perseverabunt, nisi et possint et velint, perseverandi eis et possibilitas et voluntas divinae gratiae largitate donetur. Tantum quippe Spiritu Sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint, quia sic volunt; ideo sic velint, quia Deus operatur ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae huius (in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat) ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent, inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur⁴⁰; et ideo, quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur. Ita factum est, ut voluntas hominis invalida et imbecilla in bono adhuc parvo perseveraret per virtutem Dei »⁴¹.

THEOLOGI

Non opus videtur afferre plures textus theologorum in re, in qua conveniunt⁴²; sed cum quidem videantur ignorasse hanc esse doctrinam Molinae, eius verba afferantur:

«Altero modo dicitur Deus velle aliquid, dependenter quidem ab arbitrio creato; qua liberum est, atque adeo sub condicione, si creatum arbitrium id etiam velit; at ea ratione absolute, quod cum praevideat per arbitrium ipsum libere futurum, ex hypothesi quod eum ordinem rerum velit creare, quem reipsa creare constituit, ei placet, absolutaque iam voluntate vult ut sit, quod libere futurum est, potestque non esse. Hac ratione Deus optimus maximus vult omnia bona, quae per arbitrium nostrum sunt futura, non solum voluntate condicionali, si nos quoque ea velimus, sed etiam voluntate absoluta, quatenus ipsi praevidenti ea futura placent, eademque divina eius et singularis bonitas per arbitrium nostrum intendit ac vult. Quod autem haec etiam absoluta Dei voluntas semper impleatur, ex eo est manifestum, quia nititur certitudini praescientiae divinae, quod ita res futura sit per nostrum arbitrium, consequiturque in Deo eandem praescientiam: quare cum in Deum nec mutatio nec vicissitudinis obumbratio cadere possit, quam certum est Deum per eam praescientiam non posse falli, tam certum est, eiusmodi absolutam Dei voluntatem semper impleri »⁴³.