De gratia Redemptoris

Per peccatum Adae genus humanum donum integritatis perdidit; homo secundum corpus et animam in deterius commutatus est. Licet natura intrinsecus non sit corrupta, homo tamen vulneratus est in naturalibus, cum laesa sit illa harmonia, quae dono integritatis habebatur. Adeo infirmus est homo, ut sine gratia certo perveniat ad peccatum mortale. De hac infirmitate vel de necessitate gratiae ad medendum huic infirmitati in praesente thesi sermo est. Gratia necessaria est, ut homo liber maneat a peccato mortali.

« Peccator adultus »: homo vere adultus, qui habet sufficientem cognitionem legis naturalis; qui est in statu peccati, et quidem proxime intelligitur peccatum originale; agitur enim de illa infirmitate, quae in praesenti ordine est ex peccato originali. Haec infirmitas per peccata personalia augeri potest.

«Totam legem naturalem »: Lex naturalis illa est, quae omnium hominum corde inscripta est, quam adultus ignorare non potest, quae se manifestat in dictamine conscientiae. Definiri solet: voluntas divina ordinem naturalem observare iubens, perturbare vetans. Vocatur lex naturalis, quia cum natura, per naturam, in natura datur; ita dicitur in distinctione ad legem positivam. Thesis agit de observanda hac lege tota; quia ad observandum unum vel alterum praeceptum non adest vel probari potest tanta difficultas.

« Observare quoad substantiam »: Lex observari dicitur quoad substantiam, cum observatur quoad id quod praecipit, vel prohibet, sed non tali modo, illa perfectione, quae requiritur, ut opus sit salutare; hinc quoad substantiam observare est idem quod « mere honeste », sive « non salutariter» observare.

« Diu»: Ad diem et horam determinari non potest, sed significat tempus quod moraliter pro longiore tempore habetur, e. g. plures menses, vel annum.

«Non potest»: Non est sermo de impotentia physica; nam quod lex naturalis praescribit, non potest excedere vires physicas huius naturae. Agitur ergo de impotentia morali, id est de magna difficultate faciendi id quod physice non est impossibile. Haec impotentia infra magis explicatur.

«Sine gratia »: Sine auxilio divino indebito. Non agitur de gratia inquantum dat posse physicum actus¹, sed de auxilio, quod iuvat contra illam impotentiam moralem, quae ex infirmitate naturae provenit; est ergo gratia medicinalis contra illam infirmitatem, et quatenus aliquo modo vulnerationem sanat, gratia sanans vocatur.

Verba thesis hucusque explicata affirmant ipsum factum, in homine talem impotentiam inveniri. Moralis autem impotentia supponit difficultates speciales, quas superare non potest homo. Verba thesis quae sequuntur indicant, unde habeantur istae difficultates, vel in quo consistant.

«Tentatio » est sollicitatio ad peccandum, vel impediendo actum bonum faciendum, vel alliciendo ad actum malum committendum; oritur vel ab ipsa natura corrupta (concupiscentia rebellis), vel a mundo, vel a diabolo². Potest esse tentatio tum ad peccatum mortale, tum ad veniale; in thesi intelligitur solum ad peccatum mortale.

« Gravis » illa tentatio est, quae magnam parat difficultatem. Non ergo gravis dicitur ratione obiecti ad quod allicit, ac si esset gravis tentatio ea quae est ad peccatum mortale, levis ea quae est ad veniale; sed potest esse tentiatio levis ad peccatum mortale, et tentatio gravis ad peccatum veniale. Haec magna difficultas in eo plerumque est, quod vehementer alliciat ad peccatum et simul diutius perduret; ergo magna est ratione intensitatis et durationis. «Igitur tentatio levis dicitur, quae vel ex parte intellectus parvam, vel inefficacem habet suasionem, vel ex parte appetitus debilem inclinationem, vel etiam est levis, quae ad momentum seu brevissimo tempore durat, quamvis alioquin intensa, seu vehemens videatur; gravis autem dicitur, quae pertinaciter suadet multo tempore, constanter, ac moleste, poteritque hoc titulo gravis censeri, etiam si pro singulis temporibus non sit admodum vehemens, dummodo aut suasio sit per se magna, aut cum passione aliqua, et inclinatione sit coniuncta. Hi autem gradus tentationum non possunt certa regula, vel gradu definiri, sed prudenti arbitrio pensandi sunt, et maxime considerandi sunt per comparationem ad eum, qui tentatur. Nam aliqua tentatio erit gravis uni, quae alteri esset levis, propter varias eorum complexiones, ingenia, mores, vel doctrinam, quae omnia ponderanda sunt »³.

« Occurrunt »: non semper et continuo, sed intelligendum est simili modo quo supra « diu », scilicet nemo diu liber manet a tentatione.

« Videtur dubium manere, num revera omnis homo adultus interdum gravibus tentationibus incitetur ad transgrediendam legem divinam in re gravi. Nam videntur esse homines tam pacati, ut nullos vehementes passionum motus sentiant. Ad hoc dicendum est: Si excipimus eos, qui vel naturali indole vel ex morbo vel senio sunt tam imbecilli, ut nihil iis magnopere curae sit, omnes homines naturaliter suas habent vitiosas inclinationes, quibus data occasione commoventur, alius ad avaritiam, alius ad iram, alius ad delectationes carnales, alius ad prigritiam in explendis status sui officiis, alius ad laedendam caritatem lingua vel opere, alius ad alia peccata, ut de omnibus valeat: « Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem » (Gal 5, 17; cf. Eph 6, 10 sqq.). « Labora sicut bonus miles Christi... Nam et qui certat in agone, non coronatur, nisi legitime certaverit » (2 Tim 2, 3. 5). Quare concilium tridentinum sess. 6, c. 13 omnes monet verbis apostoli: « Verumtamen qui se existimant stare, videant, ne cadant (1 Cor 10, 12), et cum timore ac tremore salutem suam operentur (Phil 2, 12)... Formidare enim debent, scientes, quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo » (Denz. n. 806). Potest quidem accidere, ut quis per totam vitam immunem se servet a peccato gravi; potest etiam accidere, ut quis post pugnam diu fideliter superatam perveniat ad tantam quietem, ut non iam sentiat tentationes valde molestas. At hoc ipsum est speciale Dei donum, ut ait S. Augustinus: « O tu, qui dicis te non multa crimina commisisse, quare? quo regente?... Hoc tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi » (Serm. 99, c. 6; M 38,598) »⁴.

« Honeste superare »: Tentatio superari potest

a) ex motivo malo; e. g. non se inebriare ad committendum homicidium: male superat; ad hoc neque requiritur neque datur gratia;

b) ex motivo honestatis supernaturalis, e. g. ex amore Dei: salutariter superat; ad hoc gratia elevans requiritur;

c) ex motivo honestatis naturalis; e. g. ex amore naturali bonitatis oppositae: honeste superat; de hoc est sermo in thesi.

Haec de sensu thesis; quaedam adhuc remanent notanda vel ulterius explicanda.

1. Non quaeritur utrum de facto unquam homo in tali tentatione sine auxilio necessario gratiae inveniatur; hoc non obtinere ostendetur in ultima parte tractatus, ubi de distributione gratiarum sermo est. Ergo ex experientia neque pro thesi neque contra eam stricte quidquam probari potest.

2. Ulterior explicatio impotentiae. Uti iam dictum est, impotentia non est physica; ea ab illis solum asseri posset, qui dicerent naturam humanam per peccatum originale intrinsecus corruptam esse. Est ergo impotentia moralis, magna difficultas ponendi actum, quae ex vehementia tentationis et eius diuturnitate oritur. Facile intelligitur hominem cuius cognitio omnis a sensu incipit et quae semper materiae ligata est, multo facilius et clarius sensibilia cognoscere, quam spiritualia et consequenter voluntatem magis inclinari et affici a bonis sensibilibus, quam a bonis pure spiritualibus. Hinc per se iam cognitio boni spiritualis eiusque amor cum aliqua difficultate coniunctus est, si comparatur cum cognitione et amore rerum sensibilium; inde iam incipere potest aliqua pugna inter carnem et spiritum, si bonum sensibile est homini illicitum. Si deinde illae res sensibiles illicitae maiore vivacitate et claritate proponuntur, specialis conatus necessarius est, ut homo ab his rebus sese avertat ad consideranda spiritualia, qui conatus iam satis difficilis esse potest. Crescit difficultas, si accedit directa sollicitatio ex parte hominum, vel etiam ex parte diaboli ita ut moraliter vix possibile sit homini perseverare in considerandis bonis spiritualibus. Fortasse homo fortis per breve tempus talem impugnationem vincere potest, sed si tentatio diu perdurat, iterum et iterum de novo exsurgit, fortitudo hominis minuitur, homo defatigatur, ita ut tandem summa sit difficultas, moralis impotentia diutius resistendi: homo cedit tentationi.

Haec est impotentia moralis antecedens; sed quamdiu iudicium hominis non vere turbatur, vel tollitur, et homo non est ad unum determinatus, tamdiu manet libertas et quamdiu haec adest, manet relate ad particularem actum possibilitas actus oppositi, et nondum affirmari potest impotentia absoluta.

Homo autem durante illa pugna defatigatur, intellectus obscuratur, voluntas debilitatur, et res eo pervenit, ut homo non amplius tanta voluntate resistat, quanta per se posset; voluntas contraria tentationi tam debilis fit, ut, quae in aliis circumstantiis fortasse sufficeret, non iam sufficiat in tam vehementi et diuturna impugnatione. Sic ultimo impotentia vincendi tentationem inde est, quod homo de facto non iam ita velit ut possit. Consequenter ad huiusmodi infirmam voluntatem adest absoluta impotentia. Ergo impotentia ut absoluta non est mere antecedens, sed consequens ad hanc infirmam liberam voluntatem. Ita S. Augustinus: « Tantum quippe Spiritu Sancto accenditur voluntas eorum (scl. sanctorum), ut ideo possint, quia sic volunt; ideo sic velint, quia Deus operatur, ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae huius, (in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat), ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent, inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis, ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur; et ideo quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur »⁵.

Ab hac quaestione, in quo scl. consistat impotentia et quomodo explicanda sit, omnino distinguenda est alia quaestio, unde sciamus omnes homines in praesenti ordine tam impotentes esse, ut sine auxilio gratiae peccarent. Hanc cognitionem haurimus ex revelatione; Deus enim scit, quid homines facturi essent sub variis conditionibus. Hinc bene Pesch: ⁶ « Nos quidem non omnium hominum voluntates tam perfecte cognoscimus, ut a priori possimus dicere nullum hominem satis velle, ut possit, sed hoc discimus ex revelatione divina. Neque tamen dicendum est hanc absolutam impotentiam esse solum consequentem ad praevisionem Dei, ut recte notat Suárez (l. 1, c. 24, n. 24 sq.), sed est consequens ad defectum fortitudinis humanae seu amoris boni honesti, nota autem est per praevisionem et revelationem Dei; praevisio enim Dei non facit impotentiam, sed manifestat ».

In explicatione data manet libertas hominis. Nam impotentia in quantum est antecedens, non est absoluta, et relinquit possibilitatem actus oppositi; absoluta autem impotentia, qua actus oppositus absolute excluditur, est consequens liberam infirmam voluntatem hominis; necessitas ergo succumbendi tentationi in nullo signo antecedente usum liberi arbitrii est absoluta, et ita libertas hominis non tollitur.

3. Quale auxilium requiritur? Sequitur ex natura impotentiae, quam auxilium debet sanare. Moralis illa infirmitas in eo fundatur, quod intellectus difficilius cognoscat spiritualia et magis inclinetur ad sensibilia; remedium oppositum ergo est facilior et clarior cognitio boni spiritualis et maior inclinatio voluntatis in illud. Si homo in tentatione fatigatus iam in eo est, ut non iam ita velit, ut possit, et in tali conditione eius attentio per specialem illuminationem intellectus ad consideranda bona spiritualia dirigitur, et in voluntate maior inclinatio ad tale bonum oritur, iam habetur remedium contra illam infirmitatem. Ergo auxilium est illuminatio intellectus et inspiratio voluntatis⁷.

4. Qua ratione hoc auxilium est gratuitum? In hac quaestione supponitur esse de facto illud auxilium gratuitum, indebitum, esse veram gratiam Christi, id quod positive probatur. Non est per se necessarium, ut illud auxilium, illuminationes intellectus et inspirationes voluntatis, sit entitative supernaturale. Agitur enim non de actibus salutaribus, de tentatione superanda salutariter, sed mere honeste, et ipsa infirmitas hominis sanari potest per se in singulis actibus per auxilium entitative naturale; ergo ex eius entitativa supernaturalitate gratuitas huius auxilii derivari per se non potest. Sed auxilium entitative naturale potest esse indebitum secundum modum, quo confertur: auxilium supernaturale secundum quid, et hinc vera gratia. Deus confert talem illuminationem intellectus et talem inspirationem voluntatis, quales sub concretis circumstantiis per cursum naturalem causarum naturalium non haberentur; ergo praeter communem et ordinarium cursum naturae illas cogitationes et inclinationes voluntatis indit; sunt ergo supernaturales quoad modum et ita indebitae. Cum quidquid habet rationem gratiae in praesenti ordine ex meritis Christi conferatur, illae quoque illuminationes intellectus et inspirationes voluntatis sunt vere gratia Christi Redemptoris.

Suárez: « Est ergo haec motio, ut hic breviter dicam, vel illuminatio intellectus, qua melius et fortius repraesentatur obiectum, quam per communem cursum causarum possit, vel motus aliquis voluntatis, quo Deus facit suavem illam resistentiam, vel terret ab illo malo, ut Augustinus dixit in homil. 24 et 50. Dixi autem motionem dari debere aliquo modo supernaturalem, quia ad effectum, de quo tractamus, non semper est necesse, ut sit supernaturalis in entitate sua, quia effectus non est adeo excellens. Sufficit ergo ut modo supernaturali conferatur; consistit autem ille modus in hoc, quod talis, ac tanta consideratio, vel affectio, aut inordinatio in tali occasione et puncto fieri non posset per communem cursum naturalium causarum, vel per humanam industriam eius, qui tentationem patitur, comparari. Et ideo illa motio habet veram rationem gratiae, praesertim si detur in ordine ad finem supernaturalem, sicut nunc datur »⁸.

Ex eo, quod dictum est, auxilium medicinale non debere esse entitative supernaturale, non sequitur, ut illud non possit esse vel non sit de facto entitative supernaturale. Si autem auxilio entitative supernaturali tentatio vincitur, actus non solum naturaliter honestus est, sed salutaris. Ita Billot⁹ qui gratiam supernaturalem quoad modum tantum non putat esse admittendam, sed omne auxilium gratiae censet esse entitative supernaturale. Similiter Ripalda docuerat. Secundum alios vero gratia, quae fidelibus ad superandam tentationem conceditur, semper est entitative supernaturalis; sed non videtur adesse sufficiens ratio hoc simpliciter negandi quoad eos qui nondum credunt, sed potius assumendum est, illis quoque, saltem interdum, gratias entitative supernaturales concedi ad superandas tentationes. Si autem gratia est entitative supernaturalis, ergo non solum sanans, sed etiam elevans, multo magis apparet eam esse donum gratuitum.

Attamen in omni suppositione videtur illud auxilium aliquatenus esse debitum. Nam Deus debet homini dare illa auxilia, sine quibus homini absolute impossibile est legem naturalem observare, peccata personalia mortalia evitare. Agitur enim de aliqua impotentia quae in ipsa natura hominis fundatur, et quae eadem vel similis esset vel esse posset in statu naturae purae, in quo sine dubio tale auxilium naturae debitum fuisset.

Ad hoc aliqui theologi respondent, hanc infirmitatem, licet eadem vel similis in ordine naturae purae fuisset, in praesenti tamen ordine ex peccato provenire, et propterea provocari non posse ad ea quae in statu naturae purae futura fuissent. In praesenti enim ordine per peccatum homo omnem exigentiam illius auxilii amisit, quod ei in statu naturae purae debitum fuisset.

Hoc responsum supponit, posse hominem propter solum peccatum originale essentialiter damnum pati in iis quae ipsa natura exigit, et quae sic ad naturam pertinent. Sed oppositum principium verius videtur et longe communius a theologis adhibetur in quaestione de sequelis peccati originalis pro altera vita¹⁰. Consequenter ergo dicendum est, etiam in hac vita hominem propter solum peccatum originale iis non privari, quae natura ipsa per se exigit, sine quibus absolute impossibile est vitare peccatum personale mortale.

Ergo dicendum est: debitum est homini, qui est in solo peccato originali, qui nondum commisit peccata personalia, ut non sit in illa absoluta impotentia vitandi peccatum mortale; debet habere possibilitatem peccatum vitandi: debetur ei auxilium, quo possit peccatum vitare. Non autem debetur illi auxilium aliquod, quod sit secundum modum vel etiam entitative supernaturale, quale in praesenti ordine de facto datur. Hoc auxilium supernaturale, sive quoad modum, sive entitative, in praesenti ordine illud quoque praestat, quod in ordine naturae purae auxilium mere naturale praestitisset. Et sic verum manet illud auxilium medicinale, quod in praesenti ordine propter merita Christi datur, esse vere indebitum, vere gratiam. Quamdiu homo est in solo peccato originali, auxilium medicinale, gratia sanans, semper illi praesto est, et sic de facto tali homini non est impossibile, vitare peccatum mortale. Si autem homo peccata personalia commisit, per propriam culpam se indignum fecit favore divino; utrum autem et quousque etiam tali homini Deus gratiam suam offerat, dicendum est in ultima parte, quae est de distributione gratiae¹¹

Adversantur thesi pelagiani de quibus s. Augustinus dixit: « Hi Dei gratiae... in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem credant facere omnia divina mandata »¹².

Qualificatio huius thesis. Suárez: « Solet autem interrogari, quam sit certa haec assertio. In quo omnes theologi, praesertim moderni, docent, esse certam et indubitatam, quia contrarium multum accedit ad errorem Pelagii. Difficultas autem est, an simpliciter sit de fide; aliqui enim affirmant propter testimonia Pauli et conciliorum, quae adduximus. Ita sentit Medina ad art. 4 et 8 D. Thom. supra citatos, quem nonnulli moderni imitantur. At vero Soto dicto cap. 21 non putat esse de fide, quia testimonia adducta habent aliquam interpretationem non omnino improbabilem, et sequitur Torens. libro 1 Confessionis Augustinian. capite tertio. Et indicat etiam Valent. 2. tomo disput. 8. quaest. 1. punct. 5. § 2. quia solum ut opinionem Theologicam illam tradit. Et mihi etiam videtur, non esse simpliciter de fide, quia non invenio expressam et specificam Ecclesiae definitionem huius dogmatis sub his terminis propositi, scilicet de observatione omnium praeceptorum legis naturae solum quoad vitanda peccata illis contraria. Definitiones autem generales supra adductae habent evasiones supra etiam positas, quae licet sufficienter refellantur, non tamen ita evidenter, ut certum de fide sit, hoc particulare dogma sub illa generali definitione contineri. Ideoque satis est dicere, doctrinam hanc esse conclusionem theologicam adeo certam, ut contraria non solum iam temeraria sit, sed etiam errori proxima »¹³. Idem hodie dici potest: non constat certo de definitione; thesis, abstrahendo ab ulteriore explicatione inter theologos controversa, saltem ut theologice certa statuenda est.

Doc. Ecclesiae

Indiculus plura huc spectantia iam collegit: « Cap. 3. Neminem etiam baptismatis gratia renovatum idoneum esse ad superandas diaboli insidias et ad vincendas carnis concupiscentias, nisi per quotidianum adiutorium Dei perseverantiam bonae conversationis acceperit. Quod eiusdem antistitis (Innocentii I) in eisdem paginis¹⁴ doctrina confirmat dicens: Nam quamvis hominem redemisset a praeteritis ille peccatis, tamen sciens iterum posse peccare, ad reparationem sibi, quemadmodum posset illum et post ista corrigere, multa servavit, quotidiana praestans illi remedia, quibus nisi freti confisique nitamur, nullatenus humanos vincere poterimus errores. Necesse est enim, ut quo auxiliante vincimus, eo iterum non adiuvante vincamur »¹⁵.

« Cap. 7. Illud etiam, quod intra Cartaginensis synodi¹⁶ decreta constitutum est, quasi proprium Apostolicae Sedis amplectimur, quod scilicet tertio capitulo definitum est: Ut quicumque dixerit, gratiam Dei, qua iustificamur per Iesum Christum Dominum nostrum, ad solam remissionem peccatorum valere, quae iam commissa sunt, non etiam ad adiutorium, ut non committantur, A. S. Et iterum quarto capitulo: Ut quisquis dixerit, gratiam Dei per Iesum Christum propter hoc tantum nos adiuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum, ut sciamus, quid appetere et quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari, ut quod faciendum cognovimus etiam facere diligamus atque valeamus, A. S. Cum enim dicat Apostolus: Scientia inflat, caritas vero aedificat, valde impium est, ut credamus, ad eam, quae inflat, nos habere gratiam Christi, et ad eam, quae aedificat, non habere, cum sit utrumque donum Dei, et scire, quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus, ut aedificante caritate, scientia non possit inflare. Sicut autem de Deo scriptum est: Qui docet hominem scientiam, ita scriptum est etiam: Caritas ex Deo est. Item quinto capitulo: Ut quisquis dixerit, ideo nobis gratiam iustificationis dari, ut, quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam, tamquam et si gratia non daretur, non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa implere divina mandata, A. S. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: Sine me difficilius potestis facere, sed ait: Sine me nihil potestis facere »¹⁷.

Conc. Arausicanum, can. 10: « Adiutorium Dei etiam renatis ac sanatis semper est implorandum, ut ad finem bonum pervenire, vel in bono possint opere perdurare »¹⁸.

Conc. Tridentinum de ipsis iustis dicit: « Formidare enim debent, scientes, quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo, in qua victores esse non possunt, nisi cum Dei gratia Apostolo obtemperent dicenti: Debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini. Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis »¹⁹.

In his textibus sine dubio dicitur hominem sine gratia Christi non posse observare mandata Dei, vincere in pugna. Non autem explicite distinguitur inter observare et vincere salutariter, et mere honeste. Attamen clare etiam apparet sensum esse, sine gratia hominem in ista pugna vinci, id est eum pervenire ad peccatum, id quod speciatim contra pelagianos statuendum erat, qui affirmabant hominem propriis suis viribus posse tentationem superare; hoc etiam clare docetur in concilio tridentino. Aliquibus locis sermo est directe de renatis et sanatis; si ergo illi non possunt superare, multo magis hoc valet de nondum renatis et sanatis. Qualis sit gratia, quae necessaria est, non ulterius determinatur; pluries tamen sermo est de remedio, auxilio quotidiano, id quod vix aliter intelligi potest, quam de auxilio actuali.

Ita in his textibus vere id continetur, quod thesis affirmat; sed ex dictis etiam intelligitur cur plures theologi censeant, non certo constare de explicita definitione relate ad observationem mere honestam mandatorum et de tentationibus mere honeste superandis.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura clare docet homini, etiam iustificato, gravem et periculosam pugnam subeundam esse contra inimicos salutis suae, in qua superare non potest sine auxilio divino: solis ergo viribus suis naturalibus succumbet.

Eph 6, 10 ss.: « De cetero fratres confortamini in Domino, et in potentia virtutis eius. Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare (obsistere) adversus insidias (dolosas machinationes) diaboli; quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (adversus homines) sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in caelestibus (in caelo aëreo; cf. 2, 2). Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo (difficili, obnoxio insidiis diaboli), et in omnibus perfecti (omnia devincere, superare) stare (firmiter persistere, non cadere). State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam iustitiae, et calceati pedes in praeparatione evangelii pacis; in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis (poteritis) omnia tela nequissimi ignea extinguere; et galeam salutis assumite; et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem orantes omni tempore in spiritu; et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione pro omnibus sanctis ».

1 Petr 5, 8 s.: « Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret; cui resistite fortes in fide ».

Dominus docet nos orare: « Et ne nos inducas in tentationem »²⁰, cuius orationis sensum bene explicat Suárez: « Dico ergo postulare ne in noxiam tentationem incidamus; nam, ut dixi, hae posteriores petitiones sunt de malo cavendo; talis autem tentatio grave malum est; quae vero non est noxia, potius habet rationem boni. Dicitur autem tentatio noxia, quae nos est superatura; de tali autem verum est postulare nos, tum ne illa vincamur, tum etiam ne illam patiamur: tamen si quis consideret, haec duo respectu eiusdem tentationis in idem recidunt; nam qui tali tentatione impugnatur, vincitur, alioqui noxia non est; supponebatur autem futura noxia in praescientia Dei; ergo quia credimus ipsum optime nosse quae tentatio futura sit noxia, ideo petimus ut nos in illam non inducat. Et ita optime declaratur proprietas huius verbi; tunc enim maxime tribui solet Deo id quod permittit, ac si faceret, quando ex certa praescientia, et non obstante malo praeviso, illud permittit »²¹.

Iterum monet Dominus: « Vigilate et orate ut non intretis in tentationem. Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma »²². Vigilare quamvis hoc loco immediate dicitur sensu proprio, ut scilicet apostoli maneant vigiles, ut a somno se defendant; « tamen merito ex una actionum specie quae iis necessaria erat tum temporis et quam curam Christus recommendabat, infertur documentum generale omnibus propositum, ut vigilent, i. e. cauti sint ac solliciti et circumspecti atque assidui ad praecavenda pericula, ad removenda peccatorum incitamenta: ad praevidendas et discutiendas artes et fraudes eorum qui ad peccandum allicere student »²³. Praeterea orandum esse monet Dominus, eo fine, ut non in tentationem intrent, quod est vel: ut non incurrant in tentationem, vel: ut non voluntatis assensu in tentationem intrent, i. e. ei consentiant, in ea succumbant. Addit deinde rationem Dominus: spiritus quidem promptus, caro autem infirma; ergo etiamsi spiritus quidem bonus sit, tamen orandum est, quia ex parte infirmae carnis venient difficultates, ad quas superandas auxilium divinum necessarium est. « Ut igitur vires adsint ad hanc carnis infirmitatem superandam et ut ea infirmitate non ipse spiritus infirmetur et a bono proposito misere excidat opus est oratione, qua vires illae necessariae caelitus impetrentur »²⁴.

Hanc pugnam, quae in ipso homine est inter spiritum et carnem, describit s. Paulus Rom 7 et docet solo auxilio gratiae hominem in illa non succumbere. Quidquid sit de explicatione singulorum versuum et verborum huius capitis, qua de re diversae sunt inter catholicos exegetas sententiae²⁵, hoc tamen patet apostolum dicere in seipso, in membris suis, in carne esse aliquam legem, quae se opponit legi Dei. Hinc quam primum homo cognovit legem Dei, oritur in ipso pugna inter id quod faciendum cognovit et quod spiritus etiam facere vult (v. 16, 21, 22) et legem, quae est in membris (v. 23). Haec lex eum perducere vult ad peccatum eoque etiam perduceret, si non liberaretur et iuvaretur gratia Christi: sola hac gratia liber manere potest a peccato (indirecte, gratias agendo v. 25; directe 8, 2 ss.).

Quaeritur quis sit intelligendus ille ego: homo sub lege mosaica; homo christianus iustificatus (ita postea s. Augustinus)²⁶. Dicendum videtur: homo sub lege mosaica. Sed lex mosaica hoc loco ab apostolo non consideratur inquantum praeter ea quae lex naturalis praescribit, etiam praecepta caeremonialia dedit, sed quatenus praecise dicit: non concupisces; per hanc positivam legem enim Iudaeus etiam cognitionem legis naturalis habebat. Id tamen quod apostolus de interna illa pugna dicit non solum de Iudaeis, sed etiam de gentibus valet; nam et illi secundum doctrinam apostoli (c. 2) habent cognitionem legis naturalis, et hinc quod ad illam pugnam attinet, non erant in meliore conditione quam Iudaei.

Ergo secundum doctrinam s. Scripturae homo in via salutis impugnatur a diabolo, a carne; occurrunt ei tentationes, quas sine auxilio divino non superabit.

PATRES

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis. Ergo sunt tentationes quae ferri non possunt. Et quaenam illae? Omnes, ut ita dicam; potestas enim in Dei auxilio sita est, quam per voluntatem nostram attrahimus. Quamobrem, ut discas accurate quod non solum illas quae nostram superant potestatem, sed neque hasce humanas possimus sine illius auxilio facile ferre, subiunxit: Sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere »²⁷. — « Noli paralyticum laude privare, nec illum nec alium hominem quemvis qui tentetur et patienter ferat. Quantumvis enim saepe philosophemur, quamvis omnium robustissimi simus ac validissimi, si Dei absit auxilium, ne mediocri quidem poterimus tentationi resistere. Sed quid ego de nobis vilibus et abiectis loquar? Licet Paulus sit aliquis aut Petrus; licet Iacobus aut Ioannes, subsidio caelesti privatus facile vincitur et supplantatur et concidit... Neque tantum in periculis, quae vires nostras excedunt, sed in ipsis etiam quae non excedunt, caelesti auxilio indigemus, ut generose possimus obsistere »²⁸.

S. AMBROSIUS: « Si consideres, quia iustus vix salvus fit, intelligis profecto et ipsius nonnumquam titubare vestigia, et auctorem declinationis eorum Deum videri; quia ipse quoque patitur iustos saepe tentari, quo magis probentur tentationibus eruditi. Quis est autem tam fortis, ut nequaquam in tentatione moveatur, nisi Dominus adiutor ei assistat »²⁹.

S. HIERONYMUS: « Salvator in passione ab angelo confortatur, et Critobulus meus non indiget auxilio Dei, habens liberi arbitrii potestatem... Quid, inquit dormitis? Surgite et orate, ne intretis in tentationem. Debuit iuxta vos dicere: Quid dormitis? surgite et resistite, liberum enim habetis arbitrium, et semel vobis concessa a Domino potestate, nullius alterius indigetis auxilio. Si enim hoc feceritis, non intrabitis in tentationem »³⁰.

S. AUGUSTINUS: « Acute autem sibi videntur dicere (Pelagiani), quasi nostrum hoc ullus ignoret, quod si nolumus, non peccamus; nec praeciperet Deus homini, quod esset humanae impossibile voluntati. Sed hoc non vident, quod ad nonnulla superanda, vel quae male cupiuntur, vel quae male metuuntur, magnis aliquando et totis viribus opus est voluntatis, quas nos non perfecte in omnibus adhibituros praevidit »³¹.

« Magnum aliquid pelagiani se scire putant, quando dicunt: Non iuberet Deus, quod sciret non posse ab homine fieri. Quis hoc nesciat? Sed ideo iubet aliqua quae non possumus, ut noverimus quid ab illo petere debeamus. Ipsa est enim fides, quae orando impetrat quod lex imperat. Denique ipse qui dixit: Si volueris, conservabis mandata, in eodem libro Ecclesiastico aliquanto post dicit: Quis dabit in ore meo custodiam, et super labia mea signaculum astutum, ne forte cadam ab eo, et lingua mea perdat me?³² Iam certe mandata acceperat: Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum³³. Cum ergo verum sit quod dixit: Si volueris, conservabis mandata, quare quaerit in ore suo dare custodiam; similis ei qui dicit in Psalmo: Pone, Domine, custodiam ori meo?³⁴ Quare non ei sufficit mandatum Dei et voluntas sua; quandoquidem si voluerit, conservabit mandata? Quam multa Dei mandata sunt contra superbiam: iam novit ea; si voluerit, conservabit ea. Quare ergo paulo post dicit: Domine Pater et Deus vitae meae, elationem oculorum ne dederis mihi? Iam dixerat ei lex: Non concupisces³⁵: velit ergo, et faciat quod iubetur; quoniam si voluerit, conservabit mandata. Quare sequitur et dicit: Concupiscentiam averte a me? Contra luxuriam Deus quam multa mandavit: faciat ea, quia si voluerit, conservabit mandata. Quid est quod clamat ad Deum: Ventris appetitio et concubitus ne apprehendat me?³⁶ Si haec ei praesenti diceremus, rectissime nobis responderet et diceret: Ex ista oratione mea, qua haec a Deo peto, intelligite quomodo dixerim: Si volueris, conservabis mandata. Certum est enim nos mandata servare, si volumus; sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit ut volendo faciamus. Certum est nos velle, cum volumus; sed ille facit ut velimus bonum, de quo dictum est, quod paulo ante posui: Praeparatur voluntas a Domino³⁷; de quo dictum est: A Domino gressus hominis dirigentur, et viam eius volet³⁸; de quo dictum est: Deus est qui operatur in vobis et velle³⁹. Certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit: Faciam ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis et faciatis. Cum dicit: faciam ut faciatis, quid aliud dicit, nisi: auferam a vobis cor lapideum, unde non faciebatis; et dabo vobis cor carneum, unde faciatis? Et hoc quid est, nisi: Auferam cor durum, unde non faciebatis, et dabo cor obediens, unde faciatis? Ille facit ut faciamus, cui dicit homo: Pone, Domine, custodiam ori meo. Hoc est enim dicere: Fac ut ponam custodiam ori meo; quod beneficium Dei iam fuerat consecutus, qui dixit: Posui ori meo custodiam »⁴⁰.

Theologi

S. Thomas: « Antequam hominis ratio, in qua est peccatum mortale, reparetur per gratiam iustificantem, potest singula peccata mortalia vitare, et secundum aliquod tempus; quia non est necesse, quod continuo peccet in actu; sed quod diu maneat absque peccato mortali, esse non potest. Unde et Gregorius dicit super Ezechiel, quod peccatum, quod mox per poenitentiam non deletur, suo pondere ad aliud trahit. Et huius ratio est, quia sicut rationi subdi debet inferior appetitus, ita etiam ratio subdi debet Deo, et in ipso constituere finem suae voluntatis; per finem autem oportet quod regulentur omnes actus humani, sicut per rationis iudicium regulari debent motus inferioris appetitus. Sicut ergo inferiori appetitu non totaliter subiecto rationi, non potest esse quin contingant inordinati motus in appetitu sensitivo, ita etiam ratione hominis non totaliter existente subiecta Deo, consequens est ut contingant multae inordinationes in ipsis actibus rationis. Cum enim homo non habet cor suum firmatum in Deo, ut pro nullo bono consequendo vel malo vitando ab eo separari vellet, occurrunt multa, propter quae consequenda vel vitanda homo recedit a Deo, contemnendo praecepta ipsius; et ita peccat mortaliter; praecipue quia in repentinis homo operatur secundum finem praeconceptum, et secundum habitum praeexistentem, ut Philosophus dicit in 3 Ethicorum; quamvis ex praemeditatione rationis homo possit aliquid agere praeter ordinem finis praeconcepti, et praeter inclinationem habitus. Sed quia homo non potest semper esse in tali praemeditatione, non potest contingere ut diu permaneat, quin operetur secundum convenientiam voluntatis deordinatae a Deo, nisi cito per gratiam ad debitum ordinem reparetur »⁴¹.

In illis, quae thesis affirmat, theologi conveniunt; sed in ulteriore explicatione dissentiunt, ut in exponenda thesi indicatum est.

Si quoad tentationes quaestio ita ponitur, utrum homo possit gravem tentationem propriis viribus superare, aliqui negant, saltem si intelligitur de omnibus gravibus tentationibus collective sumptis; alii putant hoc negandum esse etiam pro singulis tentationibus gravibus. Attamen statim occurrit quaestio, quomodo definienda sit tentatio gravis; si definitur ea, quam homo viribus propriis non potest superare, responsum negativum pro singulis tentationibus necessarium est; talis autem negatio est tautologia. Si autem concipitur tentatio gravis ea quae magnam parat difficultatem, forte difficilius est stricte probare absolutam impotentiam eas singulas superandi.

Obiectiones

1. Absoluta impossibilitas tollit libertatem; atqui etiam in statu naturae lapsae homo est liber; ergo absoluta impossibilitas non habetur.

Resp. Dist. Mai: impossibilitas absoluta simpliciter antecedens tollit libertatem, tr.; absoluta impossibilitas non simpliciter antecedens, sed consequens ad infirmam volitionem ipsius hominis, nego.

2. Deus non iubet impossibilia; atqui iubet observare legem naturalem; ergo haec observatio est possibilis.

Resp. Dist. Mai.: non iubet impossibilia, id est ea quae neque cum auxilio divino, neque sine illo possibilia sunt, conc.; quae sine auxilio divino impossibilia sunt, subd.: si hoc auxilium sine peccato personali hominis negaret, tr.; si hoc auxilium homini concedit, nego. In hac re valent etiam ea quae dicit conc. trid.: « Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiuvat ut possis »⁴². Conc. minor. Dist. cons.: observatio legis naturalis possibilis est cum auxilio divino, conc.; sine illo, nego.

3. Atqui tale auxilium homini est debitum; ergo non est gratia. Prob. min. subs.: Debetur homini illud, sine quo non potest non peccare; atqui tale est auxilium de quo in thesi; ergo est debitum. Maior videtur evidens; nam impossibile est Deum sub poena aeternae damnationis praecipere homini aliquid quod omnibus hominibus est absolute impossibile.

Resp.: Nego min. subs.; ad eius probationem, dist. Mai.: debitum esset homini auxilium mere naturale, sine quo non posset non peccare, conc. vel trans.; auxilium supernaturale, nego. Contradist. min.: est auxilium naturale, nego; supernaturale, conc.

Atqui in hoc responso continetur, auxilium supernaturale; quod de facto conceditur, ea quoque praestare, quae in alio ordine praestaret auxilium naturale; ergo hoc auxilium eatenus debitum dici potest, quatenus praecise locum istius auxilii mere naturalis tenet.

Resp.: Conceditur totum, secundum doctrinam supra⁴³ expositam; inde tamen non sequitur, ut auxilium supernaturale, quod datur, sit debitum, et non sit gratia.

Aliae difficultates facile solvuntur, si attenditur auxilium sufficiens omnibus praesto esse, et proinde de facto homini observationem legis naturalis non esse impossibilem. Multas obiectiones vide apud Beraza n. 202 ss., 297 ss.

Non quaeritur utrum distinguendus sit amor Dei naturalis et amor supernaturalis, id quod probatum est in tractatu de caritate¹; oppositum damnatum est contra Baium, prop. 34: «Distinctio illa duplicis amoris, naturalis videlicet, quo Deus amatur ut auctor naturae, et gratuiti, quo Deus amatur ut beatificator, vana est et commentitia et ad illudendum sacris Litteris et plurimis veterum testimoniis excogitata»². Sed quaeritur utrum actus naturalis amoris, quo Deus super omnia diligatur, homini lapso possibilis sit. Talem amorem homini innocenti in ordine mere naturali possibilem esse facile conceditur. Amor super omnia intelligitur non intensive, sed appretiative, id est amor, quo Deus omni enti creato praefertur. Huiusmodi amor necessario includit voluntatem non peccandi, implendi ea quae Deus vult. Non agitur de amore super omnia effective, id est tali, quo homo de facto etiam in suis operibus Deum omnibus creaturis praeferat; hunc amorem naturaliter impossibilem esse thesi antecedenti probatum est. Sed sermo est de amore super omnia affective, id est, utrum talis affectus ab homine viribus naturalibus elici possit. Et quidem de sola possibilitate quaeritur, non utrum talis actus revera inveniatur. Potentia autem non intelligitur physica, quae iterum conceditur, sed moralis, scilicet utrum fortasse in tali actu tanta inveniatur difficultas, ut homini lapso absolute impossibilis sit. Ex fontibus positivis res decidi nequit; quia cum in illis de necessitate gratiae ad diligendum Deum sermo est, dilectio salutaris intelligitur: theologorum autem sententiae in hac quaestione sunt divisae. Ratio autem videtur esse pro affirmanda illa potentia.

Homo enim naturali rationis lumine cognoscere potest Deum esse finem suum ultimum, eum esse infinite bonum et summe amabilem; neque apparet ratio cur talem cognitionem sequi non possit affectus amoris erga Deum; in hoc enim actu qua tali non videtur esse extraordinaria difficultas, ut dicendus sit moraliter impossibilis. Neque ratione propositi non peccandi, quod ut dictum est, in illo actu amoris includitur, videtur impossibilis esse. Licet verum sit, hominem naturalibus viribus non posse exsequi illud propositum, inde tamen non sequitur, ut numquam habere possit, ne pro brevi quidem tempore, actum talis propositi. Aliud enim est propositum opere exsequi, et aliud, actum propositi habere. Non necessarium est, ut homo qui elicit illum actum amoris et sic illud propositum habet, simul etiam semper de omnibus difficultatibus cogitet, quae exsecutioni propositi obstant; praeterea non videtur probatum esse, hominem non posse habere serium propositum de aliqua re, quam propriis viribus efficere non potest.

Hinc praeferenda videtur sententia, quae actum amoris Dei super omnia dicit homini lapso moraliter non absolute impossibilem. Sed cum actus sit mere naturalis, patet eum non esse salutarem, et propterea non positive disponere ad gratiam, multo minus immediate esse iustificantem³.