De gratia Redemptoris

Cum secundum thesim praecedentem ad omnes actus, quibus peccator ad iustificationem praeparatur, interna gratia absolute necessaria sit, non solum ad facilius posse, sed ad posse simpliciter, his actibus competere debet aliqua perfectio, quae attingi nequit propriis viribus hominis lapsi. Auxilium autem quod Deus concedit, et quo isti actus possibiles redduntur, gratia est, id est donum indebitum, in qua ratione indebiti Patres contra pelagianos et semipelagianos valde insistebant¹. Impossibile est homini solis suis propriis viribus auxilium illud mereri, aut positive se ad illud disponere; essent enim isti actus salutares et proinde sine gratia impossibiles. Hinc iam quaeritur quomodo impossibilitas ponendi illos actus intelligenda sit, unde sit explicanda, et qualis sit gratuitas istius auxilii.

Posset per se forte ita res se habere, ut illi actus per se non excederent ea quae per se viribus naturalibus possibilia essent, quod autem homo per peccatum originale adeo esset viribus infirmatus, ut non iam posset illos actus ponere, et quod Deus ex misericordia auxilium suum praeberet. Ita actus pertinerent ad ordinem naturalem neque auxilium deberet ordinem mere naturalem transcendere. Actus essent difficiliores, quam ut ab homine lapso viribus infirmato poni possent.

Potest vero ita etiam esse, ut actus illi perfectionem habeant, quae excedit ordinem naturalem, et quod proinde auxilium, quod Deus confert, homini tribuit virtutem perficiendi actus, qui vires naturae transcendunt. Et haec est sententia in thesi enuntiata: actus quibus peccator ad iustificationem se disponit, sunt entitative supernaturales², id est pertinent secundum esse suum physicum ad illum ordinem, in quo est gratia iustificationis, visio Dei.

Sensus ergo huius doctrinae est: Deus voluit, ut actus disponentes ad iustificationem, ab ipso initio fidei, sint ordinis stricte supernaturalis; et auxilium ad hos actus necessarium eodem modo est in ordine supernaturali, ergo sensu stricto indebitum. Est ergo haec gratia ad tales actus physice necessaria, et recte vocatur gratia elevans, cum facultates hominis elevet ita, ut sint capaces ad actus entitative supernaturales efficiendos.

Supernaturale intelligitur donum Dei naturae creatae positive indebitum eique superadditum. Distinguitur supernaturale quoad modum, cum donum quod confertur subiecto sit naturale, modus autem quo confertur est indebitus; supernaturale quoad substantiam, cum ipsum donum sit positive indebitum; relative supernaturale, si non omni enti creato est indebitum, supernaturale absolute, si omni enti creato est indebitum sive excedens ordinem creaturarum, et inde pertinens ad ordinem divinum.

Quaestio sub hoc respectu explicite videtur tractata esse maxime post concilium tridentinum, licet in doctrina priorum theologorum iam aliquomodo continebatur. Inter theologos posttridentinos in hac re quod ad ipsum factum attinet, magnus consensus habetur³. Non autem consensus theologorum habetur in quaestione, utrum actibus entitative supernaturalibus viatorum proprium obiectum formale supernaturale correspondeat, quod viribus naturalibus attingi non possit⁴. Tandem consensus theologorum non habetur in qualificatione huius sententiae. Videtur autem sententia in thesi enuntiata nunc dici posse communis vel saltem communior theologorum.

Bene notandum, thesim agere solum de actibus, quibus peccator ad iustificationem disponitur; de actibus iustorum sermo recurrit in parte tertia. Porro, si in hac thesi necessitas gratiae explicatur ex eo, quod actus disponentes sunt entitative supernaturales, ergo gratia tamquam elevans necessaria est, non negatur eam etiam necessariam esse quatenus vires peccato infirmatas confortat, id est inquantum est sanans; sed de hac re proprie in sequenti sectione dicendum est.

Probatur

I. Ex auctoritate theologorum, qui quasi communiter ita docent.

II. Thesi antecedente probatum est, internam gratiam absolute necessariam esse ad actus ad iustificationem disponentes idque non solum ad facilius posse, sed ad simpliciter posse; atqui haec necessitas solum ex eo explicari potest, quod entitativa perfectio illorum actuum excedat ordinem eorum quae viribus naturalibus hominum possibilia sunt; ergo illi actus sunt entitative supernaturales.

Prob. minor: Si solum ageretur de actibus entitative naturalibus, qui difficiliores sunt, quam ut viribus infirmatis hominis lapsi poni possent, gratia proprie esset necessaria ad facilius posse et non ad simpliciter posse.

Homo post peccatum originale libertatem suam non amisit, licet ea infirmata sit, et potest, uti sequenti sectione ostenditur, sine gratia actus naturaliter honestos ponere; si ergo ad actus bonos, qui praeparant ad iustificationem, gratia adeo necessaria est, ut sine illa impossibile sit homini eos ponere, debet in illis perfectio aliqua inveniri, quae non est in actibus naturaliter bonis.

Haec perfectio non potest consistere in mera acceptatione externa divina, ut actus bonus sine gratia positus et actus bonus cum gratia positus eo solum differant, quod Deus priorem non velit acceptare tamquam dispositionem ad iustificationem, alterum autem sic acceptare velit. Nam sic non verum maneret, hominem sine gratia non valere ad talem actum ponendum; necessitas enim priore thesi probata talis videtur esse, ut viribus hominis aliquid desit ad ponendos illos actus, id quod in hac hypothesi iam dici non posset.

Neque in eo consistere potest haec perfectio, quod actus salutaris maiore delectatione, gustu spirituali etc. poneretur; nam sic non iam intelligeretur cur gratia sit necessaria ad simpliciter posse; praeterea pro actibus salutaribus numquam tamquam essentialis exigitur delectatio specialis vel facilitas.

Tandem exclusa videtur sententia, quae diceret perfectionem actus salutaris consistere in eo, quod sit supernaturalis in fieri, non autem in facto esse; nam ita haberetur actus, qui secundum totam suam entitatem etiam sine gratia produci posset; et praeterea actus est disponens non ratione originis, sed quia est talis.

« Itaque restat ut dicamus, actum bonum, sicut oportet ad salutem, ea gaudere perfectione, quae sit intrinsece supernaturalis, h. e. intrinsece excellentior perfectione ea, quae per vires naturae potest actibus comparari; ideoque modum perfectionis, qui per verba sicut oportet, significatur, esse modum intrinsecum actus, quo eius essentia constituitur; et idcirco propter eam perfectionem, quae actus intrinsece supernaturalis propria est, requiri gratiam ut possit fieri a nobis »⁵.

Haec ratio indebiti paucis adhuc declaranda est.

1. Non debetur gratia actualis exigentiae ipsius naturae. Secundum Baianos dona Adae in creatione collata debita erant naturae integrae; nunc autem sunt indebita, quatenus natura humana peccato positive se indignam reddidit his donis¹. Damnatae sunt Bai propositiones: « Humanae naturae sublimatio et exaltatio in consortium divinae naturae debita fuit integritati primae conditionis, et proinde naturalis dicenda est, et non supernaturalis ». — « Absurda est eorum sententia, qui dicunt, hominem ab initio, dono quodam supernaturali et gratuito, supra conditionem naturae suae fuisse exaltatum, ut fide, spe et caritate Deum supernaturaliter coleret ». — « A vanis et otiosis hominibus, secundum insipientiam philosophorum, excogitata est sententia, quae ad Pelagianismum reicienda est, hominem ab initio sic constitutum, ut per dona naturae superaddita fuerit largitate conditoris sublimatus et ad Dei filium adoptatus ». — « Falsa est doctorum sententia, primum hominem potuisse a Deo creari et institui sine iustitia naturali »².

Cum elevatio naturae in ordinem supernaturalem absolute indebita sit, sequitur, ut etiam illa auxilia gratiae, quae eiusdem ordinis sunt, eodem modo naturae sint indebita.

Specialis in hac quaestione est sententia Augustinensium. Secundum eos finis ultimus unicus homini possibilis est ipsa visio Dei intuitiva; hic autem finis adeo sublimis est, ut viribus naturalibus hominis attingi nequeat. Deus autem sibi ipsi debet, ut si hominem creat, ipsi quoque possibilem reddat assecutionem finis sui; secus enim humana natura magis misera esset, quam creatura non rationalis, quae possidet vires ad assequendum suum finem; debet ergo Deus sive titulo providentiae sive ex decentia homini auxilia supernaturalia dare, quibus ad finem suum pervenire possit³. Haec autem sententia admittenda non est; non enim verum est suppositum eius, unicum scilicet finem possibilem hominis esse visionem Dei intuitivam, et in natura rationali esse ius remotum ad hereditatem caelestem.

Si ergo ordo gratiae supernaturalis est plane extra omnem exigentiam naturae humanae, nulla in ea est positiva ordinatio neque ad ipsum finem neque ad supernaturalia media eum consequendi. Cum autem homo sit intellectualis natura, possibilitas elevationis in hunc ordinem adest. Haec possibilitas sive capacitas immediate dicit non repugnantiam talis elevationis. Sic in natura intellectuali est potentia obedientialis ad hanc elevationem et ad recipienda auxilia huius ordinis, id est illa potentia, qua creatura obedit creatori, ita ut ille eam ad aliquid idoneam reddere possit, quod vires creaturae excedit. Haec potentia obedientialis passiva est eo sensu, quod creatura ex se solum capax est recipiendi passive illa dona et auxilia; sed cum gratia recepta homo active cooperari potest et debet.

2. Ex dictis sequitur, ut actibus mere naturalibus homo non possit positive se praeparare ad assequenda illa auxilia supernaturalia: neque mereri ea potest neque positive ad ea se disponere. Haec in ipsa thesi iam probata sunt; nam huiusmodi actus essent salutares; salutares actus autem sunt stricte supernaturales; ergo naturaliter impossibiles. Sic ad primam gratiam supernaturalem nulla omnino habetur praeparatio positiva; cum gratia tamen supernaturali recepta deinde homo potest et debet per actus salutares se praeparare ad alias gratias usque ad ipsam assecutionem iustificationis.

3. Precibus naturalibus gratia impetrari non potest. Oratio impetratoria est petitio decentium a Deo. Supponit desiderium boni, quod a Deo exspectatur. Petitio est proprie manifestatio huius desiderii, et eo ipso manifestatio propriae indigentiae; appellat ad Dei bonitatem, ut huic indigentiae subvenire velit. Alia ergo est efficacia orationis ab efficacia meriti: meritum est obsequium erga alterum, et ut tale provocat ad eius iustitiam vel aequitatem; oratio vero propriam necessitatem ostendendo provocat ad misericordiam. Hinc per se non esset contra gratuitatem gratiae, si Deus vellet moveri ad dandam gratiam ei, qui eam peteret. Quod tamen precibus naturalibus gratia non possit impetrari, patet:

a) Talis oratio supponit desiderium gratiae; atqui hoc non potest esse sine gratia.

b) Illa oratio positive valeret ad salutem, esset ergo actus salutaris; atqui ad actum salutarem requiritur gratia; ergo.

c) Si naturalis petitio gratiae esset efficax, homo positive se disponeret ad gratiam; nam oratione efficaci nos ipsos disponimus ad dona a Deo recipienda.

Ergo nihil est in homine nisi potentia mere passiva recipiendi primam gratiam actualem elevantem.