De gratia Redemptoris

Supra¹ indicata est differentia inter dispositionem et meritum, ibique dictum est, actum, qui est dispositio, posse simul esse meritum. Cum autem prima parte huius thesis meritum de condigno iam exclusum sit, quaestio solum est de merito de congruo. Haec quoque est quaestio in qua non omnes theologi idem dicunt². Billuart³ de hac re ait: «Ante omnia, ut tollatur aequivocatio, et quaedam opiniones contrariae circa meritum de congruo concilientur, observandum nos distinguere ex Auctore hic⁴ a. 6. o. duplex meritum de congruo; unum proprium et strictum, alterum latum et improprium. Meritum de congruo et strictum reponimus in iure amicabili ad praemium, per quod distinguitur a merito de condigno, quod importat debitum iustitiae. Meritum de congruo late et improprie sumptum reponimus in exigentia formae per modum dispositionis aut impetrationis. Quidam autem confundunt utrumque hoc meritum de congruo; unde oritur discordia inter nos et ipsos, dum ipsi dicunt quaedam cadere sub merito de congruo, quod nos negamus; sed ut patet, est controversia de nomine tantum, et ex diversa intelligentia meriti de congruo ». Deinde statuit hoc assertum: «Nemo potest sibi mereri primam gratiam habitualem, neque de condigno, neque de congruo proprio, sed improprio tantum ». Et ratio patet, quia illud ius amicabile, quod habetur in merito de congruo, non invenitur nisi in amico Dei, in homine iam iustificato. In hac sententia ergo omne meritum de congruo proprie dictum negari debet iis qui adhuc sunt in statu peccati⁵.

Communior autem omnino sententia theologorum est, ad meritum de congruo non requiri statum gratiae, consequenter illud non includere « ius amicabile »; hinc theologi generatim illam distinctionem inter meritum de congruo stricte et late dictum non habent. Et ita communius quoque docent actibus disponentibus ad iustificationem inesse etiam rationem meriti de congruo. -- Praeterea PATRES his actibus aliquod meritum tribuunt. S. HIERONYMUS: « Qui peccata simpliciter confitentur, merentur humilitate clementiam Salvatoris »⁶. - S. AMBROSIUS: « Flevit ergo et amarissime Petrus, flevit, ut lacrimis suum posset lavare delictum: et tu, si veniam vis mereri, dilue lacrimis culpam tuam »⁷. S. AUGUSTINUS: « Possunt quidem dicere remissionem peccatorum esse gratiam, quae nullis praecedentibus meritis datur. Quid enim habere possunt boni meriti peccatores? Sed nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat. Neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Domine, propitius esto mihi peccatori; et descendit iustificatus merito fidelis humilitatis, quoniam qui se humiliat, exaltabitur »⁸. — « Scimus autem quia peccatores Deus non audit, etc. Adhuc inunctus loquitur (scl. caecus). Nam et peccatores exaudit Deus. Si enim peccatores Deus non exaudiret, frustra ille publicanus oculos in terram demittens et pectus suum percutiens diceret: Domine, propitius esto mihi peccatori. Et ista confessio meruit iustificationem, quomodo iste caecus illuminationem »⁹. In CONCILIO TRIDENTINO Patres negando meritum non voluerunt excludere meritum de congruo, ut ex historia apparet¹⁰.

Aliqui theologi disputant, utrum actus proxime et immediate ad iustificationem disponens sit ex ipsa gratia habituali. Haec disputatio maxime orta est ob textum aliquem difficilem s. Thomae¹¹, quem ipsi discipuli s. Thomae diverso modo explicant. Billuart¹² ait: «Mirum fortasse videbitur theologos in explicanda hac difficultate ita desudare et torqueri, cum ipsi fateantur esse magis subtilem, quam utilem. Nos itaque, qui utilitatem magis, quam subtilitatem sectamur, varias hac de re sententias breviter exponemus, et iudicio lectoris permittemus. Itaque inter dissentientes hac in parte theologos quidam dicunt has ulteriores ad gratiam habitualem dispositiones esse effective ab auxilio actuali transeunter communicato. Ita ex thomistis Ioannes a s. Thoma, Sylvius, Contenson cum pluribus extraneis. Quidam dicunt esse effective ab ipsa gratia habituali. Ita Gonet, Serra et alii. Utrique sententiae favere videtur s. Thomas et hinc augetur difficultas. Tertia sententia, quae utramque conciliare nititur dicit hos actus ultimo disponentes ad iustificationem esse effective a virtute infusa caritatis et poenitentiae, non permanenter per modum habitus, sed transeunter per modum actualis auxilii et motionis communicata. Ita novissime sapientissimus noster Goudin ». De hac quaestione et mente s. Thomae vide Pesch, 5, 360; Stufler, D. Thomae doctrina de Deo operante 223 ss.; Lange, 343 ss.

III. Doctrina de fide fiduciali reicienda est.

Secundum Lutherum peccator iustitiam apprehendit firma fide, absoluta fiducia, Deum in sua misericordia propter Christum non imputare peccatum, hominem pro iusto habere. Iustitia haec fide fiduciali apprehensa, eadem fide retineri debet. Non licet dubitare de iustificatione; huiusmodi dubium eo ipso tolleret iustitiam. Interdum distinguitur inter fidem fiducialem et specialem eo sensu, ut fides fiducialis sit illa, qua iustitia apprehenditur, specialis illa, qua retinetur; sed est omnino eadem fides, sub diverso respectu considerata. Includit ergo haec doctrina essentialiter absolutam certitudinem, absolutam fiduciam de obtenta iustitia. Intime ergo quaestio de certitudine gratiae cohaeret cum quaestione de fide fiduciali. Contra hanc doctrinam haec tertia pars thesis.

S. Thomas¹³ docet in hac re: Per revelationem potest homo scire se habere gratiam, si Deus hoc illi revelat; per se ipsum cum certitudine hoc non potest cognoscere; sed potest hoc scire coniecturaliter per aliqua signa, inquantum percipit se delectari in Deo et contemnere res mundanas, et in quantum homo non est conscius sibi alicuius peccati mortalis. Similiter Gabriel Biel¹⁴ strictam certitudinem negavit. Quamvis apud Scotum textus inveniantur, quibus stricta certitudo negari videatur¹⁵, plures tamen theologi putabant eum talem certitudinem affirmare, et hanc doctrinam defendebant. Hinc in concilio tridentino, cum haec quaestio esset tractanda, ortae sunt disputationes¹⁶, ne haereticorum sententia tali forma damnaretur, qua simul doctrina nunc inter catholicos controversa decideretur. Plures erant in concilio, qui vel defendebant, hominem sine speciali revelatione posse certum esse de sua iustificatione, vel saltem huic doctrinae favebant (card. Del Monte, imprimis Ambrosius Catharinus O. P.). Qui post receptum sacramentum, si ex sua parte omnia sincere fecit, quae ad fructuosam eius receptionem requiruntur, non crederet se esse in statu gratiae, diffideret divinae gratiae. Una erat in concilio sententia contra haereticos quod scilicet homo, si non habet specialem revelationem, non tenetur credere se esse in gratia, et, si non crederet, gratiam amitteret; sed in quaestione utrum posset homo habere certitudinem de statu gratiae erant et manebant diversae sententiae in concilio¹⁷. Specialis difficultas inveniebatur in termino « certitudo fidei », qui vario modo intelligi potuit. Tandem additum est « cui non potest subesse falsum », quibus verbis clare significabatur sententia haereticorum, et huic formulae omnes consenserunt.

DOC. ECCLESIAE

CONC. TRIDENTINUM: Cap. 9 « Contra inanem haereticorum fiduciam. Quamvis autem necessarium sit credere, neque remitti, neque remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia propter Christum: nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti et in ea sola quiescenti peccata dimitti vel dimissa esse dicendum est, cum apud haereticos et schismaticos possit esse, immo nostra tempestate sit et magna contra Ecclesiam catholicam contentione praedicetur vana haec et ab omni pietate remota fiducia. Sed neque illud asserendum est, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere, se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolvi ac iustificari, nisi eum, qui certo credat, se absolutum et iustificatum esse, atque hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici, quasi qui hoc non credit, de Dei promissis deque mortis et resurrectionis Christi efficacia dubitet. Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet: sic quilibet, dum seipsum suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum »¹⁸. — Can. 12: « Si quis dixerit, fidem iustificantem nihil aliud esse quam fiduciam divinae misericordiae peccata remittentis propter Christum, vel eam fiduciam solam esse, qua iustificamur: A. S.» — Can. 13: « Si quis dixerit omni homini ad remissionem peccatorum assequendam necessarium esse, ut credat certo et absque ulla haesitatione propriae infirmitatis et indispositionis, peccata sibi esse remissa: A. S.» — Can. 14: « Si quis dixerit hominem a peccatis absolvi ac iustificari ex eo, quod se absolvi ac iustificari certo credat, aut neminem esse vere iustificatum, nisi qui credit se esse iustificatum, et hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici: A. S.»¹⁹.

S. SCRIPTURA

Ex una parte nullus invenitur textus s. Scripturae, quo propria iustitia ut obiectum fidei proponitur; ex altera parte ea positive docet, quae fidem fiducialem propriae iustificationis excludunt. Phil 2, 12: « cum metu et tremore vestram salutem operamini ». Fides autem fiducialis metum et tremorem proprie excludit. - Prov 20, 9: «Quis potest dicere: mundum est cor meum, purus sum a peccato?» Qui habet fidem fiducialem hoc deberet dicere, in quantum omnino libertatem a peccato admittit. — 2 Petri 1, 10: « Quapropter fratres magis satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis ». Ergo gratia non servatur sola fide fiduciali. -- Eccle 9, 1: « Sunt iusti atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit ». Quamvis textus proprie non agat de nostra quaestione (neque amorem neque odium scit homo), in traditione tamen saepius ad hanc materiam applicatur. S. HIERONYMUS eum ita explicat: « Porro hic sensus est: Etiam in hoc dedi cor meum et scire volui quos Deus diligeret, quos odisset. Et inveni iustorum quidem opera in manu Dei esse, et tamen utrum amentur a Deo annon, nunc eos scire non posse et inter ambiguum fluctuare »²⁰. - Cf. Eccli 5, 5; 1 Cor 4, 4.

PATRES

S. HIERONYMUS. Vide supra ad Eccle 9, 1. - S. AUGUSTINUS: « Quantalibet enim iustitia sit praeditus homo, cogitare debet, ne aliquid in illo, quod ipse non videt, inveniatur esse culpandum, cum rex iustus sederit in throno, cuius cogitationem fugere non possunt, nec illa de quibus dictum est: Delicta quis intelligit? »²¹. - S. GREGORIUS MAGNUS: « Quod vero dulcedo tua (Gregoria) in suis epistulis subiunxit, importunam se mihi exsistere, quoadusque scribam mihi esse revelatum quia peccata tua dimissa sint, rem et difficilem etiam et inutilem postulasti: difficilem quidem, quia ego indignus sum cui revelatio fieri debeat; inutilem vero, quia secura de peccatis tuis fieri non debes, nisi cum iam in die vitae tuae ultimo plangere eadem peccata minime valebis »²².

THEOLOGI

Theologi ut patet negant doctrinam Lutheri, et tenent generatim nos non posse credere esse in statu gratiae, nisi ob specialem de hac re revelationem²³. Credi enim non possunt, quae Deus non revelavit; iustificatio autem singulorum hominum non est a Deo revelata; ergo non est obiectum fidei divinae. Revelatum quidem est Deum remittere peccata, sed impletis quibusdam condicionibus; illas autem condiciones in singulari casu esse impletas, non est revelatum; ergo specialis revelatio requiritur ad hoc, ut homo possit fide divina credere se esse in statu gratiae.

Ulterius autem communissime, fere unanimiter theologi tenent ne certitudinem quidem theologicam de propria iustificatione haberi²⁴. Nam in syllogismo: « Deus revelavit se sub his condicionibus remittere peccatum; ego autem illas condiciones implevi; ergo sum in statu gratiae » in minore non habetur illa absoluta certitudo, qua error omnino excluderetur. Hinc docent, haberi posse et haberi scientiam coniecturalem, id est certitudinem quandam moralem sensu latiore; immo censent bonum esse homini, quod non habeat absolutam certitudinem, propter periculum praesumptionis. Sed nullo modo docent propterea homines semper debere dubitare et haesitare de sua cum Deo reconciliatione.

S. Bellarmino: ²⁵ « Tertia sententia, quae communior in ecclesia est²⁶, non tollit quidem omnem formidinem, tamen tollit omnem anxietatem et haesitationem et ipsam etiam dubitationem, si dubius dicatur, qui non audet alteri parti assentiri. Neque enim bona est argumentatio: catholici non habent certitudinem fidei de sua iustificatione, igitur semper dubitant, haerent, anxii sunt; sicut neque contra recte quis concluderet: catholici non sunt anxii neque haesitant de sua iustificatione, igitur certi sunt certitudine fidei, sibi remissa esse peccata. Datur enim aliquid medium inter haec extrema, videlicet certitudo quaedam moralis ex parte intellectus, et spes ac fiducia ex parte voluntatis.

Porro solidam consolationem et pacem ac tranquillitatem et laetitiam interiorem longe melius gignit in catholicis bona conscientia, contritio, caritas, studium bonorum operum, frequens Eucharistiae perceptio, visitatio Spiritus sancti, quae est manna absconditum, quod nemo scit, nisi qui accipit, quam inanis illa fiducia et vere temeraria praesumptio in Lutheranis. Nam de bona conscientia scribit Apostolus 2 Cor 1: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae. Et s. Ioannes in epist. 1 cap. 3: si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus apud Deum. De vera contritione scribit Salomon, Prov 14: cor quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio eius non miscebitur extraneus. Vere enim incredibilis laetitia oritur ex eo, quod quis videat se amarissime peccata sua deflere. Porro caritas nihil prius gignit quam gaudium et pacem. Inde enim dicitur Galat 5: Fructus Spiritus est caritas gaudium et pax etc.

Sed ex patientia, ut alia nunc ommittam, solidissima oritur consolatio. Nam ut ait apostolus Rom 5: Gloriamur in tribulationibus, quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit, etc. Et 2 Cor 7: Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Et cap. 8: Notum, inquit, vobis facimus fratres gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedoniae, quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit...

Sancti quoque Patres, quorum testimonia perperam adduxerunt adversarii pro certitudine fidei, et praesertim Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, Leo securitatem animae non ex fide remissionis peccatorum, sed ex conscientia caritatis et operum bonorum colligebant. Placet autem nomine aliorum S. Bernardi testimonium hic adscribere, unde petenda sit solida consolatio. Sic igitur loquitur in sermone 69 in Cant.: Quanta putas ex hac mansione inter animam et verbum familiaritatis gratia oriatur; quanta de familiaritate sequatur fiducia? Non est, ut opinor, quod iam talis anima dicere vereatur, dilectus meus mihi: quae ex eo quod se diligere et vehementer diligere sentit, etiam diligi nihilominus vehementer non ambigit, ac de sua singulari intentione, sollicitudine, cura, opera, diligentia, studioque, quo incessanter, et ardenter invigilat quemadmodum placeat Deo, aeque haec omnia in ipso indubitanter agnoscit recordans promissionis eius: in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis. Ergo ex propriis, quae sunt penes Deum agnoscit, nec dubitat se amari quae amat. Et infra: non solum de amore suo certum te reddit, si quidem tu ames illum, sed etiam de sollicitudine sua, quam pro te gerit, si te senserit sollicitum sui.

Hanc igitur certitudinem libenter agnoscimus, quae non oritur ex praesumptione imputatae iustitiae, neque est certitudo fidei catholicae, sed oritur ex caritatis et operum bonorum experimento, ac per hoc moralis et coniecturalis certitudo nominari potest »

Obiectiones

Plures sunt textus s. Scripturae, qui vel ab haereticis pro fide speciali propriae iustificationis, vel a catholicis pro eius stricta certitudine inducebantur. Nullus tamen habetur textus, qui agat de fide speciali propriae iustificationis; alii dicunt quidem omnes per fidem Christi iustificari, sed nihil de condicionibus impletis; plures agunt de certitudine morali, quam omnes theologi admittunt, quam homo probando conscientiam suam, vel ex eo quod vitam vere christianam ducit, opera caritatis exercet, habere potest. Sint aliqua exempla:

Io 3, 21: « qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera eius, quia in Deo sunt facta ». — Resp.: « ad lucem venire » hoc loco non significat venire in statum gratiae; textus non agit de nostra quaestione.

Io 13, 35: « In hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem ». — Resp. Signum Christianismi est mutua caritas, novum mandatum Christi; qui eam exercent, inde cognoscuntur ab aliis esse veri christiani; non autem dicitur alios inde cognoscere fide vel certitudine absoluta eos esse in statu gratiae, neque ipsos hoc cognoscere; possunt tamen ex bona vita christiana habere moralem illam certitudinem, quam omnes admittunt. Idem dicendum ad 1 Io 3, 14; 4, 12; 5, 19.

Io 14, 17: « vos autem cognoscetis eum (scl. Spiritum veritatis, quem Pater dabit), quia apud vos manebit et in vobis erit ». — Resp. Discipuli cognoscent Spiritum veritatis, quia apud eos erit, auxilio Spiritus; non autem est sermo de eo, quod ipsi cognoscant Spiritum esse in eorum anima inhabitantem; ergo sermo non est de nostra quaestione.

Io 14, 20: « In illo die cognoscetis quia ego sum in Patre meo, et vos in me et ego in vobis ». — Resp. Plures intelligunt cum s. Augustino « in illo die » de die aeternitatis, de beata visione Dei; melius tamen videtur intelligendum de tempore post resurrectionem Christi: tunc enim apostoli melius semper cognoscent divinitatem Christi, et intimam eius unionem cum suis (cf. 15, 5: vitis, palmites), tamquam capitis cum membris. Non autem dicitur, iustificatum debere credere suam iustitiam, vel eum habere absolutam certitudinem; moralem certitudinem de ea singuli habere possunt.

Act Ap 13, 39: « In hoc (Christo) omnis qui credit iustificatur ». — Resp. Si condiciones impletae sunt; eas autem impletas esse non habetur fide divina, neque certitudine illa absoluta, sed morali.

Rom 3, 21 s.: « Nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est testificata a lege et prophetis. Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum; non enim est distinctio ». — Resp. Iustitia non est ex lege, sed sine lege in omnes qui credunt. Impleti condicionibus omnes, non solum Iudaei, sed etiam gentes iustificantur sine operibus legis. Cf. Rom 4, 14; 16, 22.

Rom 5, 1: « Iustificati ergo ex fide pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Iesum Christum ». — Resp. Iustificatus non iam est inimicus Dei sed in pace cum Deo, et de hac relatione ad Deum talem habet certitudinem, quae anxietatem et haesitationem excludit; ad hoc autem sufficit certitudo moralis late dicta.

Rom 8, 1-18. Si quis non secundum carnem, sed secundum spiritum ambulat, moralem illam saepe dictam habet certitudinem; et testimonium Spiritus sancti, de quo apostolus loquitur, non est revelatio specialis de propria iustificatione, sed, uti Bellarmino dicit « experimentum cuiusdam suavitatis et pacis internae, quae non gignit certitudinem nisi coniecturalem ».

Rom 8, 38 s.: « Certus sum enim quia neque mors neque vita... neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei quae est in Christo Iesu Domino nostro ». — Resp. 1) Aliqui textum intelligunt de iis qui vere praedestinati sunt, et de illis valet, quod nulla creatura eos separabit a caritate Dei; singuli autem sine speciali revelatione nesciunt utrum sint praedestinati. 2) Certus sum significat: certam habeo fiduciam quod in virtute gratiae Christi superamus omnes difficultates; ad talem autem fiduciam firmam sufficit certitudo moralis²⁷.

1 Cor 2, 12: « Nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis ». — Resp. Ex toto contextu patet apostolum non loqui de iustificatione singulorum, sed de donis quae per Christum allata sunt, et de quibus non possumus habere cognitionem per spiritum mundi, sed per Spiritum Dei. Ergo non est sermo de nostra quaestione.

1 Cor 11, 28: « Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat et de calice bibat ». — Resp. Haec probatio non ducit ad certitudinem fidei, sed ad eam moralem, quam praebet bona conscientia.

2 Cor 1, 12: « Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo: abundantius autem ad vos ». — Resp. Apostolus incipit explicare cur non prius Corinthum venerit; provocat ad testimonium conscientiae suae, quod non egerit in sapientia carnali, sed in sinceritate et caritate. Ergo nihil de nostra quaestione.

2 Cor 13, 5: « Vosmetipsos tentate si estis in fide, ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos quia Christus Iesus in vobis est? nisi forte reprobi estis. Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi ». — Resp. Corinthii debent probare suam conscientiam de viva sua fide; haec autem probatio non ducit ad certitudinem fidei, neque ad absolutam certitudinem neque apostolus tale quid dicit. « Reprobi » intelligendum non est de « reprobatione », sed significat ineptus, inutilis: « nisi forte estis non genuini scl. Christiani ».

Eph 3, 12: « In quo (Christo) habemus fiduciam et accessum in confidentia per fidem eius ». — Resp. Fiducia non debet supponere absolutam certitudinem, sed moralem late dictam²⁸.