De gratia Redemptoris

Quid peccator adultus cum auxilio gratiae possit ac debeat

Secundum novatores saeculi 16 homo per peccatum originale omnino corruptus est, liberum arbitrium perdidit, nihil boni iam agere potest, immo quidquid facit est peccatum. Inde patet eum ad iustificationem suam active cooperari non posse, sed mere passive se habere in recipienda iustitia. Fide fiduciali apprehendit merita Christi eiusque iustitia ipsi imputatur. Fides fiducialis non est activa cooperatio ad iustificationem, sed potius passio, est merum instrumentum quo iustitia apprehenditur. Haec autem fides est absolute certa, et proinde homo (imputative) iustificatus absolute certus est de sua iustificatione; hinc nihil incertitudinis, dubii de iustitia imputata. Haec secundum ipsos est vera doctrina de iustificatione per fidem solam¹.

Contra hos errores concilium tridentinum veram catholicam doctrinam proposuit, secundum quam homo adultus in sua iustificatione non mere passive se habet, sed per actus virtutum cum auxilio gratiae se praeparare debet. His autem actibus non meretur iustificationem, sed ad eam sese disponit, ita ut iustitia conferatur etiam secundum mensuram huius dispositionis. Doctrina de iustificatione per fidem fiducialem reicitur, et quae cum illa cohaeret doctrina de inani fiducia haereticorum.

Tribus thesibus sequentibus agemus 1) de dispositione adulti ad iustificationem; 2) de necessitate gratiae ad hanc dispositionem; 3) de supernaturalitate actuum disponentium.

Thesis, ut patet, tres habet partes: 1) iustificatio est omnino gratuita, non ex merito; 2) homo se debet praeparare, disponere; 3) reicitur fides fiducialis.

Meritum sensu latissimo describi potest: opus retributione dignum. Est ergo opus quod essentialiter respicit alterum, retribuentem. Retributio in eo est, ut pro eo, quod quis opere suo alicui tribuit, aliquid correspondens ipsi tribuatur. Ut ergo de merito sermo esse possit, opus debet esse in potestate operantis (opus cum advertentia rationis, libere positum), et debet cedere in utilitatem vel damnum, in honorem vel inhonorationem alterius. Si enim haec non adsunt, de retributione sermo esse non potest. Per se meritum de bono et de malo dici potest et etiam dicitur: mereri praemium, mereri poenam; sed meritum malum vocari consuevit demeritum. Meritum ergo bonum, sive meritum sine addito est opus bonum in obsequium (utilitatem, honorem) alterius praestitum, retributione, praemio dignum.

Opus aliquo praemio dignum esse dicit perfectionem huius operis, qua aptum est tali retributione; hic valor operis vocatur meritum aptitudinale, meritum in actu primo. Ex eo enim solo, quod quis opus talis valoris posuit, per se nondum habet actu meritum apud alterum; sed eius acceptatio accedere debet, ut meritum aptitudinale evadat meritum in actu secundo. Ergo ad meritum formale in actu secundo requiritur et valor operis et acceptatio eius. Haec acceptatio potest ipsum opus antecedere, vel opus perfectum sequi.

Pro varia proportione inter opus meritorium et praemium distinguitur meritum de condigno et meritum de congruo. « Dicitur autem aliquis mereri ex condigno, quando invenitur aequalitas inter praemium et meritum secundum rectam aestimationem; ex congruo autem tantum, quando talis aequalitas non invenitur, sed solum secundum liberalitatem dantis munus tribuitur quod tantum decet »¹. Dicitur « aequalitas secundum rectam aestimationem », id est non requiritur aequalitas quantitativa (uti e. g. in emptione et venditione rerum saepe habetur), sed ut ibidem exponit s. Thomas aequalitas proportionis² habenda est etiam personae in cuius obsequium opus cedit et quae retribuit. Ita quilibet censet hominem magis divitem et magis nobilem amplius dare praemium, quam minus divitem et minus nobilem. Secundum s. Thomam haec aequalitas proportionis adest, si praemium pro ipso remunerante non est opus maius quam opus meritorium pro ipso merente.

Propter illam aequalitatem, posita acceptatione, praemium ex iustitia debetur, et quidem si est aequalitas quantitativa, ex rigore iustitiae, si est aequalitas proportionis, non ex toto rigore iustitiae. Dignitas operis meritorii mensuratur tum ex ipso opere in se, tum etiam ex persona operante.

Solum meritum de condigno est meritum sensu stricto, et illud intelligitur, si de merito simpliciter sermo est.

Meritum est de congruo, si illa aequalitas non adest, attamen dignitas quaedam in opere invenitur, ob quam decet dare praemium, quod valorem operis de facto excedit. In tali suppositione ille, in cuius obsequium alter operatus est, non tenetur ad retributionem; sed potest ita res se habere, ut tamen congruum sit dare aliquod praemium; e. g. si quis opus in obsequium alterius facere conatus est, sed sine culpa ob defectum virium vel ob aliam rationem opus condignum perficere non potuit. Collatio praemii pro merito de congruo non procedit ex iustitia, sed ex liberalitate vel misericordia. Meritum de congruo, si annexam habet promissionem Dei de reddendo praemio, est infallibile; secus est fallibile. Meritum de congruo non est meritum sensu proprio, sed meritum late dictum.

Dispositio, quae secundum philosophos ad primam speciem qualitatis pertinet, et quae ab iis vario modo intelligitur, accipi potest pro quolibet accidente, quod subiectum ad aliud praeparat, sive pro qualitate qua subiectum est aptum ad aliquid, ad aliquam formam recipiendam. Palmieri³ eam definit: « realis habitudo subiecti, qua subiectum per se indifferens actuatum constituitur plus minus proxime idoneum ad formam suscipiendam ». Si subiectum constituit remote idoneum, est dispositio remota, si proxime, est proxima; dispositio remota mediate, proxima immediate cum forma connectitur. Distinguitur porro dispositio physica et moralis, prout subiectum physice vel moraliter idoneum reddit ad formam recipiendam.

Ab hac dispositione positiva distinguitur dispositio negativa, quae est absentia impedimenti contra ingressum formae; haec autem est dispositio sensu minus proprio.

Considerari potest dispositio in facto esse et in fieri; in facto esse est illa idoneitas hucusque descripta; in fieri est vel productio idoneitatis (dispositio positiva), vel non appositio impedimenti (dispositio negativa).

Ex dictis apparet differentia inter meritum et dispositionem: meritum essentialiter respicit alterum, in cuius obsequium opus praestatur; in dispositione talis relatio ad alterum non continetur. Actus dispositivi ut tales non sunt necessario obsequium, sed ut tales dicunt perfectionem subiecti, qua subiectum recipiendae formae idoneum redditur. Attamen iidem actus, qui sunt dispositio, simul possunt habere rationem obsequii erga alterum, et ita simul habere rationem meriti.

I. Nihil eorum quae iustificationem antecedunt eam meretur.

Notandum est non sufficere ostendere, hominem non posse mereri iustificationem actibus virium naturalium, neque operibus legis; neque sufficit ostendere gratiam illam, quae, uti in sequenti thesi dicitur, ad actus disponentes est necessaria, non esse obiectum meriti; nam ita nondum excluditur hominem posse mereri iustificationem ipsis actibus quos cum auxilio gratiae sine merito concessae elicit; sed ostendendum est ipsam iustificationem in se non esse obiectum meriti ipsius peccatoris iustificandi. Meritum intelligitur in hac parte de condigno. Ita intellecta haec pars est de fide.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRIDENTINUM sess. 6 cap. 7 causam meritoriam iustificationis solum assignat Dominum nostrum Iesum Christum⁴. Deinde cap. 8. explicat quomodo intelligenda sint verba Apostoli, nos iustificari gratis, eo enim sensu, « quem perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit et expressit », scilicet quod « gratis autem iustificari ideo dicamur, quia nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides sive opera ipsam iustificationis gratiam promeretur; si enim gratia est iam non ex operibus, alioquin (ut idem Apostolus inquit) gratia iam non est gratia »⁵.

S. SCRIPTURA

Rom 3,24: « iustificati gratis per gratiam ipsius », ipsa verba quae concilium tridentinum explicat. — 4, 1 ss. ostendit, si ex operibus esset iustificatio, esset secundum debitum, et non secundum gratiam; iustificatio autem est secundum propositum gratiae. — 11, 6 idem statuit principium a concilio tridentino citatum: « si autem gratia iam non ex operibus: alioquin gratia iam non est gratia ». — Eph 2, 8: « gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, non ex operibus, ut nequis glorietur ». — Tit 3, 4 ss: « Cum autem benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis, et renovationis Spiritus Sancti... ut iustificati gratia ipsius, heredes simus secundum spem vitae aeternae ». - Cf. Io 15, 4.

PATRES

S. Augustinus: « Haec autem Christi gratia, sine quae nec infantes nec aetate grandes salvi fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis datur; propter quod et gratia nominatur. Iustificati, inquit, gratis per sanguinem ipsius »⁶. « Quae igitur sua merita iactaturus est liberatus, cum, si digna suis meritis redderentur, non esset nisi damnatus? Nullane igitur sunt merita iustorum? Sunt plane, quia iusti sunt. Sed ut iusti fierent, merita non fuerunt »⁷. — S. Prosper: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum »⁸. — « Quodsi et ad illos dirigas mentis intuitum, qui, longam agentes in flagitiis et sceleribus aetatem, sacramento baptismatis Christi in ipso vitae fine renovantur, et sine ullo suffragio bonorum operum in regni caelestis consortium transferuntur, quo intellectu divinum iudicium comprehendes, nisi ut indubitanter agnoscas gratuita esse Dei munera; et sicut nulla sunt tam detestanda facinora, quae possint gratiae arcere donum, ita nulla posse tam praeclara opera exsistere, quibus hoc quod gratis tribuitur per retributionis iudicium debeatur? Vilesceret enim redemptio sanguinis Christi nec misericordiae Dei humanorum operum praerogativa succumberet, si iustificatio quae fit per gratiam meritis praecedentibus deberetur, ut non munus largientis, sed merces esset operantis »⁹.

RATIO

Ratio facile intelligit hominem peccatorem et inimicum Dei non posse ponere opus tantae valoris coram Deo, ut de condigno mereatur participationem naturae divinae, generationem ex Deo, filiationem adoptivam, et ita hereditatem vitae aeternae.

II. Adultus actibus virtutum ad iustificationem praeparare, disponere se debet.

Affirmatur dispositio positiva eaque moralis et sic intellecta haec pars est de fide; utrum isti actus etiam sint dispositio physica, controvertitur, qua de re pauca in fine huius partis.

DOC. ECCLESIAE

Conc. Tridentinum¹⁰: Capite 5 agit de necessitate praeparationis ad iustificationem; homines gratiae Dei libere assentiendo et cooperando ad suam ipsorum iustificationem disponuntur. Et sententiam oppositam damnat can. 4: « Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti, quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat atque praeparet, neque posse dissentire, si velit, sed velut inanime quoddam nihil omnino agere mereque passive se habere: A. S. ». Can. 5 damnatur sententia negans liberum arbitrium permanere post Adae peccatum. — Capite 6 describit modum praeparationis enumerando varios actus in illa occurrentes: fides dogmatica, timor iustitiae Dei, spes in misericordia Dei, initium dilectionis Dei, aversio a peccato, poenitentia, propositum recipiendi baptismum, novae vitae et observationis mandatorum. Adduntur plures textus s. Scripturae quibus haec doctrina enuntiatur. Ut ex historia concilii constat declarare non voluit omnes illos actus ante omnem iustificationem esse necessarios¹¹. Opposita doctrina actus illos non solum non esse dispositionem ad iustificationem, sed peccata, damnatur can. 7 et 9. Can. 9: « Si quis dixerit, sola fide impium iustificari, ita ut intelligat, nihil aliud requiri, quo ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse, eum suae voluntatis motu praeparari atque disponi: A. S. ». — Cap. 7: « Hanc dispositionem seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur ». Iustitiam recipit unusquisque suam « secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem ». Capite 8 explicat quid sit per fidem iustificari, scl. fides est omnis iustificationis initium, fundamentum et radix.

S. SCRIPTURA

Concilium tridentinum in fine capitis 6 iam plures citavit textus s. Scripturae. Sequentes textus dispositi sunt secundum ordinem quo concilium modum praeparationis describit.

Fides: Rom 3, 28. 30: « Arbitramur enim hominem iustificari per fidem sine operibus legis... quoniam quidem unus est Deus, qui iustificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem ». — 5, 2: « Per quem (Iesum Christum) et habemus accessum per fidem in gratiam istam, in qua stamus et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei ». — Gal 3, 8: « Providens autem Scriptura quia ex fide iustificat Gentes Deus, praenuntiavit Abrahae: quia benedicentur in te omnes Gentes. Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham ». — 3, 24: « Itaque lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur ». — Phil 3, 9: « ut Christum lucrifaciam, et inveniar in illo non habens meam iustitiam, quae ex lege est, sed illam quae ex fide est Christi Iesu: quae ex Deo est iustitia in fide ad cognoscendum illum... ». — Hebr 11, 6: « Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est et inquirentibus se remunerator sit ». Ex quo ultimo textu etiam apparet fidem illam esse dogmaticam, quae pro obiecto habet veritates admittendas¹².

Timor: Eccli 1, 27: « Timor Domini expellit peccatum » (textus citatus a concilio tridentino). Cf. Prov 4, 27.

Spes: Matth 9, 2 (Marc 2, 5): « Confide fili, remittuntur tibi peccata tua » (cit. a conc. trid.). — Prov 28, 25: « Qui vero sperat in Domino sanabitur ».

Dilectio: Luc 7, 47: « Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum ». — Io 14, 23: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus ». — Cf. 1 Io 3, 14.

Paenitentia: Ez 18, 21: « Si autem impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet et non morietur ». — Matth 4, 17: « Exinde coepit Iesus praedicare et dicere: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum ». — Luc 13, 1-9 de necessitate poenitentiae, de ficulnea infructuosa; cf. Luc 24, 47. — Actus 2, 38: « Petrus vero ad illos: Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Iesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum et accipietis donum Spiritus Sancti » (textus cit. a conc. trid.).

Opera misericordiae: Tob 12, 9: « Quoniam eleemosyna a morte liberat, et ipsa est, quae purgat peccata, et facit invenire misericordiam et vitam aeternam ». Cf. Dan 4, 24.

Generatim: cooperatio requitur: Zach 1, 3: « Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et convertar ad vos, dicit Dominus exercituum » (cit. a conc. trid.). — 1 Reg 7, 3: « Praeparate corda vestra Domino » (cit. a conc. trid.).

Ergo homo actibus suis concurrere debet ad propriam iustificationem. His actibus convenit definitio dispositionis supra exhibita: iis enim homo se praeparat et magis magisque idoneum reddit ad iustificationem recipiendam; verus quoque nexus statuitur inter illos actus et iustificationem: iustificatio est fide, per fidem, ex fide, quoniam multum dilexit; timor expellit peccatum, eleemosyna purgat peccata, facit invenire vitam aeternam. Haec omnia de sola condicione praerequisita dici non possunt.

PATRES

Clemens Alexandrinus: « Haec ergo tanta mutatio a Deo procedit qua fit, ut quis, ex infidelitate fidelis factus, spe et timore credat. At prima quidem ad salutem esse inclinatio nobis fides apparet, postquam timor et spes ex poenitentia cum continentia et tolerantia proficientes nos ducunt ad amorem et cognitionem »¹³. — « Quando audierimus: fides tua te salvam fecit, non accipimus eum (Christum) dicere simpliciter eos salvos futuros, qui quomodocumque crediderint, nisi opera quoque fuerint secuta. Quippe Iudaeis solis illam dicebat vocem, qui secundum legem et sine reprehensione vixerant, quibus sola deerat fides in Dominum »¹⁴. — Origenes: « Qui moritur in peccatis suis, etsi dicat se credere Christo, revera non credidit illi; nam etsi dicatur fides, sine operibus autem exsistat, mortua est talis fides, ut legimus in epistula quae Iacobi nomine circumfertur »¹⁵. — S. Gregorius Nyssenus: « Cum fide iustitiam conectens et contexens (Paulus) per eas loricam armato parat, recte et tuto per utramque loricans militem. Impossibile est enim utentem armari tuto per alteram ab altera disiunctam. Nec enim fides absque operibus iustitiae est sufficiens ad salvandum; nec rursus vitae iustitia per se ad salutem secura est disiuncta fide »¹⁶. — S. Ioannes Chrysostomus: « Qui credit in Filium, habet vitam aeternam... Num ergo sufficit, inquies, credere in Filium ut vita aeterna habeatur? Nequaquam. Audi Christum hoc ipsum declarantem his verbis: Non omnis qui dicit mihi Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum; et blasphemia in Spiritum sufficit, ut in gehennam quis detrudatur. Et quid dico de partes dogmatis? Nam etsi quis recte credat in Patrem et Filium et Spiritum Sanctum, si recte non vivat, nihil ipsi fides proderit ad salutem »¹⁷. — S. Hieronymus: «... quia iustus ex fide vivit... Considerandum itaque quia non dixerit: homo aut vir ex fide vivit, ne occasionem tribueret ad virtutum opera contemnenda; sed: iustus ex fide vivit, ut, quicumque fidelis esset et per fidem victurus, non aliter posset ad fidem venire, vel in ea vivere, nisi prius iustus fuisset et puritate vitae, quasi quibusdam ad fidem gradibus, ascendisset »¹⁸, — S. Augustinus: « Si quis autem dixerit, quod gratiam bene operandi fides mereatur, negare non possumus, immo vero gratissime confitemur. Hanc enim fidem volumus habeant, qua impetrent caritatem, quae sola vere bene operatur, isti fratres nostri, qui multum de suis operibus gloriantur »¹⁹. — « Eris opus Dei, non solum quia homo es, sed etiam quia iustus es. Melius est enim iustum esse quam te hominem esse. Si hominem te fecit Deus, et iustum tu te facis, melius aliquid facis quam fecit Deus. Sed sine te fecit te Deus. Non enim adhibuisti aliquem consensum, ut te faceret Deus. Quomodo consentiebas qui non eras? Qui ergo fecit te sine te, non te iustificat sine te. Ergo fecit nescientem, iustificat volentem »²⁰: — S. Fulgentius: « Sine fide impossibile est placere Deo. Fides est namque bonorum omnium fundamentum, fides est humanae salutis initium. Sine hac nemo ad filiorum Dei numerum potest pertinere, quia sine ipsa nec in hoc saeculo quisquam iustificationis consequitur gratiam, nec in futuro vitam possidebit aeternam; et si quis hic non ambulaverit per fidem, non perveniet ad speciem. Sine fide omnis labor hominis vacuus est »²¹. — S. Gregorius Magnus: « Nec fides sine operibus nec opera adiuvant sine fide, nisi fortasse pro fide percipienda fiant; sicut Cornelius ante pro bonis operibus meruit audiri quam fidelis exsisteret; qua ex re colligitur, quia bona opera pro fide percipienda faciebat »²².

Obiectiones

1. Fides sola sine operibus est sufficiens dispositio ad iustificationem. Rom 3, 28: « Arbitramur enim iustificari hominem per fidem sine operibus legis ». — Eph 2, 8. 9: « Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, non ex operibus ne quis glorietur ». — Resp. a) ex contextu patet Rom 3, 28 fidem directe opponi operibus legis, et ibi et Rom 4 et Eph 2, 8. 9 sermonem esse de operibus sine fide, extra fidem factis, et de talibus propter quae homo sibi ipsi tribuere posset salutem (gloriari), de operibus meritoriis; non autem excluduntur opera a credente cum auxilio gratiae (cf. sequentem thesim) facta, quae solum disponunt ad iustificationem eiusque gratuitatem non tollunt. Ergo distingui potest: Excluduntur opera legis et sine fide facta, conc.; alia opera virtutum, subd.: tamquam stricte meritoria iustificationis, conc.; tamquam disponentia, iterum dist.: si essent mere naturalia, conc.; si ponuntur cum auxilio gratiae, nego. — b) explicite s. Scriptura docet fidem solam non sufficere. Iac 2, 24: « Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum ». In epistulis s. Pauli praeter fidem alia postulantur, 1 Cor 7, 19; 13, 1 ss. Gal 5, 6. Vide etiam textus in argumento allatos. — c) Speciali autem modo fidei attribui potest iustificatio, quia, ut tridentinum ait, fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis. Saepe quoque fides intelligitur non solum actus virtutis fidei, quatenus ab aliis virtutibus distinguitur, sed sensu latiore in quantum vitam secundum illam fidem includit.

2. Videtur oppositio esse inter Rom et Iac; nam Rom dicitur, Abraham iustificatum esse non ex operibus, Iac autem ex operibus. — Resp. Iac ostendit non sufficere solum credere, id est religiosam veritatem admittere (2, 19: quoniam unus est Deus), nisi sequatur vita secundum hanc fidem, et mandata Dei serventur; fides sine operibus est mortua (2, 17. 20. 26). Fides vera, viva, operibus probatur. Talis erat fides Abrahae. Ipsi quoque fides non fuisset ad salutem, nisi Deo cui credidit, etiam obedivisset. « Fides cooperabatur operibus illius, et ex operibus fides consummata est ». Haec autem omnia in epistula ad Romanos non negantur. Fides quam s. Paulus postulat, non est fides mortua sed viva, quae est vera conversio ad Deum. Verba autem apparenter contraria inde explicantur quod s. Paulus eos impugnat, qui fidem non amplectuntur et sine fide et extra fidem propriis operibus salutem consequi volunt; Iacobus e contra impugnat eos qui fidem amplexi sunt, sed non secundum fidem suam vivunt, et putant se posse salvari sola fide sine operibus quae ex fide procedere debent. S. Augustinus: « Homines autem non intelligentes, quod ait ipse apostolus: Arbitramur iustificari hominem per fidem sine operibus legis, putaverunt eum dicere sufficere homini fidem, etiamsi male vivat et bona opera non habeat. Quod absit ut sentiret vas electionis, qui, cum dixisset quodam loco: In Christo enim Iesu neque circumcisio aliquid valet neque praeputium, mox addit: sed fides quae per dilectionem operatur. Ipsa est fides quae fideles separat ab immundis daemonibus; nam et ipsi, sicut dicit apostolus Iacobus, credunt et contremiscunt, sed non bene operantur »²³.

3. Fides ad iustificationem requisita non est fides dogmatica. De hac re vide De virtutibus, thes. 1.

4. Si iustificatio est ex operibus, non iam est gratis. — Resp. Dist.: si est ex operibus naturalibus meritoriis de condigno, conc.; si est ex operibus cum auxilio gratiae tamquam disponentibus, nego.

Ex dictis patet hominem non mere passive se habere in iustificatione sua, sed debere cooperari, se praeparare, disponere. Haec dispositio proxime est moralis idque ab omnibus conceditur; nam his actibus homo moraliter magis aptus est, qui recipiat iustitiam. Controvertitur autem inter theologos, uti supra iam indicatum est, utrum actus illi etiam sint dispositio physica ad iustificationem. Haec quaestio proponi potest, sive quis tenet gratiam creari, sive tenet cum s. Thoma¹ et sententia communiore eam educi e potentia oboedientiali animae. Haec dispositio physica affirmatur a Billuart² et aliis; communius tamen negatur³.

Physicam dispositionem ad iustificationem non esse universaliter necessariam patet ex eo, quod in iustificatione infantium ea non adest. Deberet ergo specialis ratio indicari cur in adultis sit necessaria. Praeterea videtur non admittenda physica dispositio ad modum actus primi; nam deberet esse habitus supernaturalis. Si autem gratia quatenus est habitus supernaturalis exigeret physicam dispositionem, idem dicendum esset de illo habitu physice disponente et ita procederetur in infinitum. Si autem quaeritur de ipsis actibus disponentibus, utrum sint dispositio physica, hoc negandum videtur de remote disponentibus, quia non iam sunt, cum forma iustificans infunditur. Remaneret ergo sola quaestio de illo actu ultimo disponente, qui sit simultaneus cum receptione formae; ex. gr. in iustificatione per actum contritionis vel caritatis perfectae extra sacramentum. In tali casu ratio de actibus remote disponentibus non quidem valeret; sed neque allatum videtur esse hucusque argumentum, quo physica dispositio vere probetur. Ceterum, cum gratia secundum probabiliorem sententiam in substantia animae subiectetur, indicanda esset physica dispositio substantiae animae; actus vero, si physice disponerent, disponerent facultates. Hinc omnino praeferenda videtur sententia quae dicit actus esse dispositionem moralem, non vero physicam⁴.

Supra¹ indicata est differentia inter dispositionem et meritum, ibique dictum est, actum, qui est dispositio, posse simul esse meritum. Cum autem prima parte huius thesis meritum de condigno iam exclusum sit, quaestio solum est de merito de congruo. Haec quoque est quaestio in qua non omnes theologi idem dicunt². Billuart³ de hac re ait: «Ante omnia, ut tollatur aequivocatio, et quaedam opiniones contrariae circa meritum de congruo concilientur, observandum nos distinguere ex Auctore hic⁴ a. 6. o. duplex meritum de congruo; unum proprium et strictum, alterum latum et improprium. Meritum de congruo et strictum reponimus in iure amicabili ad praemium, per quod distinguitur a merito de condigno, quod importat debitum iustitiae. Meritum de congruo late et improprie sumptum reponimus in exigentia formae per modum dispositionis aut impetrationis. Quidam autem confundunt utrumque hoc meritum de congruo; unde oritur discordia inter nos et ipsos, dum ipsi dicunt quaedam cadere sub merito de congruo, quod nos negamus; sed ut patet, est controversia de nomine tantum, et ex diversa intelligentia meriti de congruo ». Deinde statuit hoc assertum: «Nemo potest sibi mereri primam gratiam habitualem, neque de condigno, neque de congruo proprio, sed improprio tantum ». Et ratio patet, quia illud ius amicabile, quod habetur in merito de congruo, non invenitur nisi in amico Dei, in homine iam iustificato. In hac sententia ergo omne meritum de congruo proprie dictum negari debet iis qui adhuc sunt in statu peccati⁵.

Communior autem omnino sententia theologorum est, ad meritum de congruo non requiri statum gratiae, consequenter illud non includere « ius amicabile »; hinc theologi generatim illam distinctionem inter meritum de congruo stricte et late dictum non habent. Et ita communius quoque docent actibus disponentibus ad iustificationem inesse etiam rationem meriti de congruo. -- Praeterea PATRES his actibus aliquod meritum tribuunt. S. HIERONYMUS: « Qui peccata simpliciter confitentur, merentur humilitate clementiam Salvatoris »⁶. - S. AMBROSIUS: « Flevit ergo et amarissime Petrus, flevit, ut lacrimis suum posset lavare delictum: et tu, si veniam vis mereri, dilue lacrimis culpam tuam »⁷. S. AUGUSTINUS: « Possunt quidem dicere remissionem peccatorum esse gratiam, quae nullis praecedentibus meritis datur. Quid enim habere possunt boni meriti peccatores? Sed nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat. Neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Domine, propitius esto mihi peccatori; et descendit iustificatus merito fidelis humilitatis, quoniam qui se humiliat, exaltabitur »⁸. — « Scimus autem quia peccatores Deus non audit, etc. Adhuc inunctus loquitur (scl. caecus). Nam et peccatores exaudit Deus. Si enim peccatores Deus non exaudiret, frustra ille publicanus oculos in terram demittens et pectus suum percutiens diceret: Domine, propitius esto mihi peccatori. Et ista confessio meruit iustificationem, quomodo iste caecus illuminationem »⁹. In CONCILIO TRIDENTINO Patres negando meritum non voluerunt excludere meritum de congruo, ut ex historia apparet¹⁰.

Aliqui theologi disputant, utrum actus proxime et immediate ad iustificationem disponens sit ex ipsa gratia habituali. Haec disputatio maxime orta est ob textum aliquem difficilem s. Thomae¹¹, quem ipsi discipuli s. Thomae diverso modo explicant. Billuart¹² ait: «Mirum fortasse videbitur theologos in explicanda hac difficultate ita desudare et torqueri, cum ipsi fateantur esse magis subtilem, quam utilem. Nos itaque, qui utilitatem magis, quam subtilitatem sectamur, varias hac de re sententias breviter exponemus, et iudicio lectoris permittemus. Itaque inter dissentientes hac in parte theologos quidam dicunt has ulteriores ad gratiam habitualem dispositiones esse effective ab auxilio actuali transeunter communicato. Ita ex thomistis Ioannes a s. Thoma, Sylvius, Contenson cum pluribus extraneis. Quidam dicunt esse effective ab ipsa gratia habituali. Ita Gonet, Serra et alii. Utrique sententiae favere videtur s. Thomas et hinc augetur difficultas. Tertia sententia, quae utramque conciliare nititur dicit hos actus ultimo disponentes ad iustificationem esse effective a virtute infusa caritatis et poenitentiae, non permanenter per modum habitus, sed transeunter per modum actualis auxilii et motionis communicata. Ita novissime sapientissimus noster Goudin ». De hac quaestione et mente s. Thomae vide Pesch, 5, 360; Stufler, D. Thomae doctrina de Deo operante 223 ss.; Lange, 343 ss.

III. Doctrina de fide fiduciali reicienda est.

Secundum Lutherum peccator iustitiam apprehendit firma fide, absoluta fiducia, Deum in sua misericordia propter Christum non imputare peccatum, hominem pro iusto habere. Iustitia haec fide fiduciali apprehensa, eadem fide retineri debet. Non licet dubitare de iustificatione; huiusmodi dubium eo ipso tolleret iustitiam. Interdum distinguitur inter fidem fiducialem et specialem eo sensu, ut fides fiducialis sit illa, qua iustitia apprehenditur, specialis illa, qua retinetur; sed est omnino eadem fides, sub diverso respectu considerata. Includit ergo haec doctrina essentialiter absolutam certitudinem, absolutam fiduciam de obtenta iustitia. Intime ergo quaestio de certitudine gratiae cohaeret cum quaestione de fide fiduciali. Contra hanc doctrinam haec tertia pars thesis.

S. Thomas¹³ docet in hac re: Per revelationem potest homo scire se habere gratiam, si Deus hoc illi revelat; per se ipsum cum certitudine hoc non potest cognoscere; sed potest hoc scire coniecturaliter per aliqua signa, inquantum percipit se delectari in Deo et contemnere res mundanas, et in quantum homo non est conscius sibi alicuius peccati mortalis. Similiter Gabriel Biel¹⁴ strictam certitudinem negavit. Quamvis apud Scotum textus inveniantur, quibus stricta certitudo negari videatur¹⁵, plures tamen theologi putabant eum talem certitudinem affirmare, et hanc doctrinam defendebant. Hinc in concilio tridentino, cum haec quaestio esset tractanda, ortae sunt disputationes¹⁶, ne haereticorum sententia tali forma damnaretur, qua simul doctrina nunc inter catholicos controversa decideretur. Plures erant in concilio, qui vel defendebant, hominem sine speciali revelatione posse certum esse de sua iustificatione, vel saltem huic doctrinae favebant (card. Del Monte, imprimis Ambrosius Catharinus O. P.). Qui post receptum sacramentum, si ex sua parte omnia sincere fecit, quae ad fructuosam eius receptionem requiruntur, non crederet se esse in statu gratiae, diffideret divinae gratiae. Una erat in concilio sententia contra haereticos quod scilicet homo, si non habet specialem revelationem, non tenetur credere se esse in gratia, et, si non crederet, gratiam amitteret; sed in quaestione utrum posset homo habere certitudinem de statu gratiae erant et manebant diversae sententiae in concilio¹⁷. Specialis difficultas inveniebatur in termino « certitudo fidei », qui vario modo intelligi potuit. Tandem additum est « cui non potest subesse falsum », quibus verbis clare significabatur sententia haereticorum, et huic formulae omnes consenserunt.

DOC. ECCLESIAE

CONC. TRIDENTINUM: Cap. 9 « Contra inanem haereticorum fiduciam. Quamvis autem necessarium sit credere, neque remitti, neque remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia propter Christum: nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti et in ea sola quiescenti peccata dimitti vel dimissa esse dicendum est, cum apud haereticos et schismaticos possit esse, immo nostra tempestate sit et magna contra Ecclesiam catholicam contentione praedicetur vana haec et ab omni pietate remota fiducia. Sed neque illud asserendum est, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere, se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolvi ac iustificari, nisi eum, qui certo credat, se absolutum et iustificatum esse, atque hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici, quasi qui hoc non credit, de Dei promissis deque mortis et resurrectionis Christi efficacia dubitet. Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet: sic quilibet, dum seipsum suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum »¹⁸. — Can. 12: « Si quis dixerit, fidem iustificantem nihil aliud esse quam fiduciam divinae misericordiae peccata remittentis propter Christum, vel eam fiduciam solam esse, qua iustificamur: A. S.» — Can. 13: « Si quis dixerit omni homini ad remissionem peccatorum assequendam necessarium esse, ut credat certo et absque ulla haesitatione propriae infirmitatis et indispositionis, peccata sibi esse remissa: A. S.» — Can. 14: « Si quis dixerit hominem a peccatis absolvi ac iustificari ex eo, quod se absolvi ac iustificari certo credat, aut neminem esse vere iustificatum, nisi qui credit se esse iustificatum, et hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici: A. S.»¹⁹.

S. SCRIPTURA

Ex una parte nullus invenitur textus s. Scripturae, quo propria iustitia ut obiectum fidei proponitur; ex altera parte ea positive docet, quae fidem fiducialem propriae iustificationis excludunt. Phil 2, 12: « cum metu et tremore vestram salutem operamini ». Fides autem fiducialis metum et tremorem proprie excludit. - Prov 20, 9: «Quis potest dicere: mundum est cor meum, purus sum a peccato?» Qui habet fidem fiducialem hoc deberet dicere, in quantum omnino libertatem a peccato admittit. — 2 Petri 1, 10: « Quapropter fratres magis satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis ». Ergo gratia non servatur sola fide fiduciali. -- Eccle 9, 1: « Sunt iusti atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit ». Quamvis textus proprie non agat de nostra quaestione (neque amorem neque odium scit homo), in traditione tamen saepius ad hanc materiam applicatur. S. HIERONYMUS eum ita explicat: « Porro hic sensus est: Etiam in hoc dedi cor meum et scire volui quos Deus diligeret, quos odisset. Et inveni iustorum quidem opera in manu Dei esse, et tamen utrum amentur a Deo annon, nunc eos scire non posse et inter ambiguum fluctuare »²⁰. - Cf. Eccli 5, 5; 1 Cor 4, 4.

PATRES

S. HIERONYMUS. Vide supra ad Eccle 9, 1. - S. AUGUSTINUS: « Quantalibet enim iustitia sit praeditus homo, cogitare debet, ne aliquid in illo, quod ipse non videt, inveniatur esse culpandum, cum rex iustus sederit in throno, cuius cogitationem fugere non possunt, nec illa de quibus dictum est: Delicta quis intelligit? »²¹. - S. GREGORIUS MAGNUS: « Quod vero dulcedo tua (Gregoria) in suis epistulis subiunxit, importunam se mihi exsistere, quoadusque scribam mihi esse revelatum quia peccata tua dimissa sint, rem et difficilem etiam et inutilem postulasti: difficilem quidem, quia ego indignus sum cui revelatio fieri debeat; inutilem vero, quia secura de peccatis tuis fieri non debes, nisi cum iam in die vitae tuae ultimo plangere eadem peccata minime valebis »²².

THEOLOGI

Theologi ut patet negant doctrinam Lutheri, et tenent generatim nos non posse credere esse in statu gratiae, nisi ob specialem de hac re revelationem²³. Credi enim non possunt, quae Deus non revelavit; iustificatio autem singulorum hominum non est a Deo revelata; ergo non est obiectum fidei divinae. Revelatum quidem est Deum remittere peccata, sed impletis quibusdam condicionibus; illas autem condiciones in singulari casu esse impletas, non est revelatum; ergo specialis revelatio requiritur ad hoc, ut homo possit fide divina credere se esse in statu gratiae.

Ulterius autem communissime, fere unanimiter theologi tenent ne certitudinem quidem theologicam de propria iustificatione haberi²⁴. Nam in syllogismo: « Deus revelavit se sub his condicionibus remittere peccatum; ego autem illas condiciones implevi; ergo sum in statu gratiae » in minore non habetur illa absoluta certitudo, qua error omnino excluderetur. Hinc docent, haberi posse et haberi scientiam coniecturalem, id est certitudinem quandam moralem sensu latiore; immo censent bonum esse homini, quod non habeat absolutam certitudinem, propter periculum praesumptionis. Sed nullo modo docent propterea homines semper debere dubitare et haesitare de sua cum Deo reconciliatione.

S. Bellarmino: ²⁵ « Tertia sententia, quae communior in ecclesia est²⁶, non tollit quidem omnem formidinem, tamen tollit omnem anxietatem et haesitationem et ipsam etiam dubitationem, si dubius dicatur, qui non audet alteri parti assentiri. Neque enim bona est argumentatio: catholici non habent certitudinem fidei de sua iustificatione, igitur semper dubitant, haerent, anxii sunt; sicut neque contra recte quis concluderet: catholici non sunt anxii neque haesitant de sua iustificatione, igitur certi sunt certitudine fidei, sibi remissa esse peccata. Datur enim aliquid medium inter haec extrema, videlicet certitudo quaedam moralis ex parte intellectus, et spes ac fiducia ex parte voluntatis.

Porro solidam consolationem et pacem ac tranquillitatem et laetitiam interiorem longe melius gignit in catholicis bona conscientia, contritio, caritas, studium bonorum operum, frequens Eucharistiae perceptio, visitatio Spiritus sancti, quae est manna absconditum, quod nemo scit, nisi qui accipit, quam inanis illa fiducia et vere temeraria praesumptio in Lutheranis. Nam de bona conscientia scribit Apostolus 2 Cor 1: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae. Et s. Ioannes in epist. 1 cap. 3: si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus apud Deum. De vera contritione scribit Salomon, Prov 14: cor quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio eius non miscebitur extraneus. Vere enim incredibilis laetitia oritur ex eo, quod quis videat se amarissime peccata sua deflere. Porro caritas nihil prius gignit quam gaudium et pacem. Inde enim dicitur Galat 5: Fructus Spiritus est caritas gaudium et pax etc.

Sed ex patientia, ut alia nunc ommittam, solidissima oritur consolatio. Nam ut ait apostolus Rom 5: Gloriamur in tribulationibus, quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit, etc. Et 2 Cor 7: Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Et cap. 8: Notum, inquit, vobis facimus fratres gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedoniae, quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit...

Sancti quoque Patres, quorum testimonia perperam adduxerunt adversarii pro certitudine fidei, et praesertim Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, Leo securitatem animae non ex fide remissionis peccatorum, sed ex conscientia caritatis et operum bonorum colligebant. Placet autem nomine aliorum S. Bernardi testimonium hic adscribere, unde petenda sit solida consolatio. Sic igitur loquitur in sermone 69 in Cant.: Quanta putas ex hac mansione inter animam et verbum familiaritatis gratia oriatur; quanta de familiaritate sequatur fiducia? Non est, ut opinor, quod iam talis anima dicere vereatur, dilectus meus mihi: quae ex eo quod se diligere et vehementer diligere sentit, etiam diligi nihilominus vehementer non ambigit, ac de sua singulari intentione, sollicitudine, cura, opera, diligentia, studioque, quo incessanter, et ardenter invigilat quemadmodum placeat Deo, aeque haec omnia in ipso indubitanter agnoscit recordans promissionis eius: in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis. Ergo ex propriis, quae sunt penes Deum agnoscit, nec dubitat se amari quae amat. Et infra: non solum de amore suo certum te reddit, si quidem tu ames illum, sed etiam de sollicitudine sua, quam pro te gerit, si te senserit sollicitum sui.

Hanc igitur certitudinem libenter agnoscimus, quae non oritur ex praesumptione imputatae iustitiae, neque est certitudo fidei catholicae, sed oritur ex caritatis et operum bonorum experimento, ac per hoc moralis et coniecturalis certitudo nominari potest »

Obiectiones

Plures sunt textus s. Scripturae, qui vel ab haereticis pro fide speciali propriae iustificationis, vel a catholicis pro eius stricta certitudine inducebantur. Nullus tamen habetur textus, qui agat de fide speciali propriae iustificationis; alii dicunt quidem omnes per fidem Christi iustificari, sed nihil de condicionibus impletis; plures agunt de certitudine morali, quam omnes theologi admittunt, quam homo probando conscientiam suam, vel ex eo quod vitam vere christianam ducit, opera caritatis exercet, habere potest. Sint aliqua exempla:

Io 3, 21: « qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera eius, quia in Deo sunt facta ». — Resp.: « ad lucem venire » hoc loco non significat venire in statum gratiae; textus non agit de nostra quaestione.

Io 13, 35: « In hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem ». — Resp. Signum Christianismi est mutua caritas, novum mandatum Christi; qui eam exercent, inde cognoscuntur ab aliis esse veri christiani; non autem dicitur alios inde cognoscere fide vel certitudine absoluta eos esse in statu gratiae, neque ipsos hoc cognoscere; possunt tamen ex bona vita christiana habere moralem illam certitudinem, quam omnes admittunt. Idem dicendum ad 1 Io 3, 14; 4, 12; 5, 19.

Io 14, 17: « vos autem cognoscetis eum (scl. Spiritum veritatis, quem Pater dabit), quia apud vos manebit et in vobis erit ». — Resp. Discipuli cognoscent Spiritum veritatis, quia apud eos erit, auxilio Spiritus; non autem est sermo de eo, quod ipsi cognoscant Spiritum esse in eorum anima inhabitantem; ergo sermo non est de nostra quaestione.

Io 14, 20: « In illo die cognoscetis quia ego sum in Patre meo, et vos in me et ego in vobis ». — Resp. Plures intelligunt cum s. Augustino « in illo die » de die aeternitatis, de beata visione Dei; melius tamen videtur intelligendum de tempore post resurrectionem Christi: tunc enim apostoli melius semper cognoscent divinitatem Christi, et intimam eius unionem cum suis (cf. 15, 5: vitis, palmites), tamquam capitis cum membris. Non autem dicitur, iustificatum debere credere suam iustitiam, vel eum habere absolutam certitudinem; moralem certitudinem de ea singuli habere possunt.

Act Ap 13, 39: « In hoc (Christo) omnis qui credit iustificatur ». — Resp. Si condiciones impletae sunt; eas autem impletas esse non habetur fide divina, neque certitudine illa absoluta, sed morali.

Rom 3, 21 s.: « Nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est testificata a lege et prophetis. Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum; non enim est distinctio ». — Resp. Iustitia non est ex lege, sed sine lege in omnes qui credunt. Impleti condicionibus omnes, non solum Iudaei, sed etiam gentes iustificantur sine operibus legis. Cf. Rom 4, 14; 16, 22.

Rom 5, 1: « Iustificati ergo ex fide pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Iesum Christum ». — Resp. Iustificatus non iam est inimicus Dei sed in pace cum Deo, et de hac relatione ad Deum talem habet certitudinem, quae anxietatem et haesitationem excludit; ad hoc autem sufficit certitudo moralis late dicta.

Rom 8, 1-18. Si quis non secundum carnem, sed secundum spiritum ambulat, moralem illam saepe dictam habet certitudinem; et testimonium Spiritus sancti, de quo apostolus loquitur, non est revelatio specialis de propria iustificatione, sed, uti Bellarmino dicit « experimentum cuiusdam suavitatis et pacis internae, quae non gignit certitudinem nisi coniecturalem ».

Rom 8, 38 s.: « Certus sum enim quia neque mors neque vita... neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei quae est in Christo Iesu Domino nostro ». — Resp. 1) Aliqui textum intelligunt de iis qui vere praedestinati sunt, et de illis valet, quod nulla creatura eos separabit a caritate Dei; singuli autem sine speciali revelatione nesciunt utrum sint praedestinati. 2) Certus sum significat: certam habeo fiduciam quod in virtute gratiae Christi superamus omnes difficultates; ad talem autem fiduciam firmam sufficit certitudo moralis²⁷.

1 Cor 2, 12: « Nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis ». — Resp. Ex toto contextu patet apostolum non loqui de iustificatione singulorum, sed de donis quae per Christum allata sunt, et de quibus non possumus habere cognitionem per spiritum mundi, sed per Spiritum Dei. Ergo non est sermo de nostra quaestione.

1 Cor 11, 28: « Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat et de calice bibat ». — Resp. Haec probatio non ducit ad certitudinem fidei, sed ad eam moralem, quam praebet bona conscientia.

2 Cor 1, 12: « Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo: abundantius autem ad vos ». — Resp. Apostolus incipit explicare cur non prius Corinthum venerit; provocat ad testimonium conscientiae suae, quod non egerit in sapientia carnali, sed in sinceritate et caritate. Ergo nihil de nostra quaestione.

2 Cor 13, 5: « Vosmetipsos tentate si estis in fide, ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos quia Christus Iesus in vobis est? nisi forte reprobi estis. Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi ». — Resp. Corinthii debent probare suam conscientiam de viva sua fide; haec autem probatio non ducit ad certitudinem fidei, neque ad absolutam certitudinem neque apostolus tale quid dicit. « Reprobi » intelligendum non est de « reprobatione », sed significat ineptus, inutilis: « nisi forte estis non genuini scl. Christiani ».

Eph 3, 12: « In quo (Christo) habemus fiduciam et accessum in confidentia per fidem eius ». — Resp. Fiducia non debet supponere absolutam certitudinem, sed moralem late dictam²⁸.

In decursu thesis praecedentis saepius iam dictum est, actus ad iustificationem praeparantes ponendos esse auxilio gratiae. De hac necessitate gratiae in praesenti thesi agendum est.

« Ad hos actus eliciendos »: sermo ergo est de actibus peccatoris, quibus ad iustificationem praeparatur. Hos actus vocamus « salutares », quia hominem positive ad salutem promovent, vel ad illam conducunt, sive mediate sive immediate, prout sunt dispositio mediata vel immediata. Notandum autem est praeter hos actus alios quoque esse qui vocantur salutares, scl. actus meritorios hominis iusti; de his sermo occurrit parte tertia.

« Etiam ad ipsum initium fidei »: Thesis est omnino universalis: ad omnes actos disponentes; speciatim autem additur: « etiam ad initium fidei » propter errorem Semipelagianorum. Initium fidei realiter idem est quod initium conversionis; complectitur primum desiderium salutis cum cognitione antecedente, primam bonam voluntatem hominis in ordine ad salutem, pium credulitatis affectum, implorationem divini auxilii. Ergo ad hos quoque actus, quibus motio ad salutem incipit, gratia est necessaria; nullus actus excipitur.

« Gratia » est necessaria: Gratiam intelligimus gratuitum donum, auxilium Dei. Auxilium illud revera esse gratuitum sive in debitum proprie ostenditur thesi 8; magna ex parte tamen iam in praesenti thesi continetur, quatenus sine gratia neque dispositio ad gratiam neque meritum gratiae habetur. Cum hoc auxilium ad eliciendos illos actus detur, per se non debet esse auxilium permanens. In tractatu de virtutibus¹ ostenditur probabilius habitus non infundi ante primam iustificationem; consequenter ergo dicendum est auxilium quod ante primam iustificationem datur, non esse donum habituale, sed transiens, actuale. Propterea vocatur in distinctione a donis habitualibus gratia actualis. Homo autem, qui post primam iustificationem peccavit, potest retinere habitus fidei et spei², et per se verbis thesis sufficere posset, si auxilio illorum habituum eliceret actus ad tertiam iustificationem disponentes. Utrum et quousque ad usum illorum habituum actualis gratia necessaria sit, inter theologos disputatur, qua de re sermo postea recurrit.

« Interna gratia »: id est quae est in ipsa anima, vel potius in eius facultatibus superioribus, intellectu et voluntate. Vocatur interna in oppositione ad gratias externas, uti sunt ipsa incarnatio Verbi, revelatio, praedicatio, ecclesia, sacramenta, exempla sanctorum etc.

« Absolute necessaria »: id est in praesenti ordine nullus omnino potest esse actus salutaris, actus ad iustificationem disponens, sine gratia. Vires hominis sine gratia non sufficiunt; per gratiam illi actus primo fiunt homini possibiles: gratia non requiritur ad facilius posse, sed ad simpliciter posse. Quaeritur autem solum de facto; non utrum hoc sit ex natura rei an ex positiva ordinatione divina.

Adversantur huic thesi imprimis pelagiani et semipelagiani.

Pelagiani (Pelagius, Caelestius, Iulianus)³ verbis quidem gratiam aliquam divinam affirmabant; Deus enim homini dedit naturam suam, liberam voluntatem, et sic ei contulit posse facere bonum, implere mandata, vitare peccatum; hoc posse ergo non a nobis, sed a Deo est; ergo gratia. Velle deinde et operari secundum eos a nobis est. Praeterea Deus dedit legem, doctrinam, et ita hominibus ostendit, quid facere debeant (ergo gratia externa). Per hanc gratiam externam homini facilius redditur facere id quod debet facere. Utrum postea pelagiani gratiam internam intellectus admiserint, disputatur; certo autem eam non admiserunt ad simpliciter posse, sed ad facilius posse. Gratiam internam voluntatis semper negaverunt, cum componi non posset cum libero arbitrio. Caelestius: « Si nihil ago absque Dei auxilio, et per singula opera eius est omne quod gessero, ergo non ego qui laboro, sed Dei in me coronabitur auxilium, frustraque dedit arbitrii potestatem, quam implere non possum, nisi ipse me semper adiuverit. Destruitur enim voluntas quae alterius ope indiget. Sed liberum dedit arbitrium Deus, quod aliter liberum non est, nisi fecero quod voluero »⁴. Iulianus: « Libertas arbitrii, qua a Deo emancipatus est homo, in admittendi peccati et abstinendi a peccato possibilitate consistit »⁵.

Semipelagiani, sive massilienses (Cassianus, Vincentius Lirinensis, Faustus)⁶ necessitatem gratiae ad actus salutares contra pelagianos omnino defendebant; negabant tamen necessitatem gratiae speciatim ad actus qui constituunt « initium fidei ». Processus iustificationis comparari potest cum sanatione hominis aegroti. Sanatio ipsa est solum a medico et mediis quae medicus praebet. Sed ante sanationem, ut medicus incipiat eum sanare, aegrotus debet agnoscere suam miseriam, confidere in medico eiusque auxilium implorare. Hi actus non pertinent ad ipsam sanationem, sed eam antecedunt. Similiter, saltem communiter loquendo, in processu iustificationis primum homo peccator propriis suis viribus cognoscere et agnoscere debet suam miseriam, desiderare salutem, in Christum credere in eoque confidere et auxilium divinum implorare, Quod si fecerit, Deus « sanationem » incipiet, conferendo gratias ad actus salutares necessarias. Si autem homo illa non facit, sibi ipsi adscribere debet quod non accipit gratiam; Deus enim indifferenter omnibus gratiam suam offert. Isti actus antecedentes vocantur « initium fidei »; ad eos secundum semipelagianos non requiritur gratia, et ab illis, communiter, dependet utrum homo gratiam salutarem accipiat⁷.

Contra hoc ergo dicendum: etiam illi primi actus vere sunt actus salutares, remote ad iustificationem disponentes, et ad ipsos quoque requiritur absolute interna gratia; aliis verbis: nulli sunt actus positive ordinantes ad salutem sine gratia; ergo ad primam gratiam, quam Deus homini confert, nulla est dispositio. Opus salutis in singulis hominibus a Deo incipit.

Tempore primorum scholasticorum affirmationes inveniuntur, quae, si obvie sumuntur, sensum fortasse pelagianum habent, sed ex mente ipsorum auctorum non videntur sic intelligendae⁸. Saeculo 14 et 15 similia inveniuntur, et aliqui theologi videntur revera non satis defendisse necessitatem gratiae ad omnes actus praeparantes ad iustificationem⁹.

Doc. Ecclesiae

Conc. Carthag. (418), can. 4: « Item quisquis dixerit, eandem gratiam Dei per Iesum Christum Dominum nostrum propter hoc tantum nos adiuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum, ut sciamus quid appetere, quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari, ut quod faciendum cognoverimus etiam facere diligamus atque valeamus, A. S. »¹⁰. — Can. 5: « Item placuit, ut quicumque dixerit ideo nobis gratiam iustificationis dari, ut, quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam, tamquam etsi gratia non daretur, non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa implere divina mandata, A. S. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: sine me difficilius potestis facere, sed ait: sine me nihil potestis facere »¹¹. Cf. Zosimi epistulam tractoriam¹²; in conc. ephes. pelagiani damnantur¹³.

INDICULUS¹⁴: Postquam auctoritates citatae sunt, pergitur: « His ergo ecclesiasticis regulis et ex divina sumptis auctoritate documentis, ita adiuvante Domino confirmati sumus, ut omnium bonorum affectuum atque operum et omnium studiorum omniumque virtutum, quibus ab initio fidei ad Deum tenditur, Deum profiteamur auctorem, et non dubitemus, ab ipsius gratia omnia hominis merita praeveniri, per quem fit, ut aliquid boni et velle incipiamus et facere »¹⁵.

CONC. ARAUSICANUM: Can. 3: A gratia est, ut Deus a nobis invocetur; can. 4: A gratia est, ut velimus purgari a peccato. Can. 5: « Si quis, sicut augmentum, ita etiam initium fidei ipsumque credulitatis affectum, quo in eum credimus, qui iustificat impium, et ad regenerationem sacri baptismatis pervenimus, non per gratiae donum, id est per inspirationem Spiritus Sancti corrigentem voluntatem nostram ab infidelitate ad pietatem, sed naturaliter nobis inesse dicit, apostolicis dogmatibus adversarius approbatur, beato Paulo dicente: Confidimus quia qui coepit in vobis bonum opus, perficiet usque in diem Christi Iesu¹⁶; et illud: Vobis datum est pro Christo non solum ut in eum credatis, verum etiam ut pro illo patiamini¹⁷; et: Gratia salvi facti estis per fidem et hoc non ex vobis: Dei enim donum est¹⁸. Qui enim fidem, qua in Deum credimus, dicunt esse naturalem, omnes eos, qui ab ecclesia Christi alieni sunt, quodammodo fideles esse definiunt ». — Can. 6: « Si quis sine gratia Dei credentibus, volentibus, desiderantibus, conantibus, laborantibus, orantibus, vigilantibus, studentibus, petentibus, quaerentibus, pulsantibus nobis misericordiam dicit conferri divinitus, non autem, ut credamus, velimus, vel haec omnia, sicut oportet, agere valeamus, per infusionem et inspirationem Sancti Spiritus in nobis fieri confitetur, et aut humilitati, aut obedientiae humanae subiungit gratiae adiutorium, nec, ut obedientes et humiles simus, ipsius gratiae donum esse consentit, resistit apostolo dicenti: Quid habes, quod non accepisti?¹⁹ et: Gratia Dei sum id quod sum »²⁰. — Can. 7: « Si quis per naturae vigorem bonum aliquid, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare, ut expedit, aut eligere, sive salutari, id est evangelicae praedicationi consentire posse confirmat, absque illuminatione et inspiratione Spiritus Sancti, qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati, haeretico fallitur spiritu non intelligens vocem Dei in Evangelio dicentis: sine me nihil potestis facere²¹; et illud Apostoli: Non quod idonei simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est »²². — Can. 9: « Divini est muneris, cum et recte cogitamus et pedes nostros a falsitate et iniustitia continemus; quoties enim bona agimus, Deus in nobis atque nobiscum ut operemur operatur ». Cf. can. 14; 15; 16; 20; 22. — « Ac sic secundum supra scriptas sacrarum Scripturarum sententias, vel antiquorum Patrum definitiones hoc Deo propitiante et praedicare debemus et credere, quod per peccatum primi hominis ita inclinatum et attenuatum fuerit liberum arbitrium, ut nullus postea aut diligere Deum sicut oportuit, aut credere in Deum, aut operari propter Deum quod bonum est, possit, nisi eum gratia misericordiae divinae praevenerit ». — « Hoc etiam salubriter profitemur et credimus, quod in omni opere bono non nos incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur, sed ipse nobis nullis praecedentibus meritis et fidem et amorem sui prius inspirat, ut et baptismi sacramenta fideliter requiramus et post baptismum cum ipsius adiutorio ea, quae sibi sunt placita, implere possimus »²³.

BONIFATIUS II in confirmatione concilii arausicani²⁴: « Atque ideo cum de hac re multi Patres et prae ceteris beatae recordationis Augustinus episcopus, sed et maiores nostri Apostolicae Sedis antistites ita ratione probentur disseruisse latissima, ut nulli ulterius deberet esse ambiguum, fidem quoque nobis ipsam venire de gratia: supersedendum duximus responsione multiplici; maxime cum secundum eas, quas ex Apostolo direxisti sententias, quibus dicit: Misericordiam consecutus sum ut fidelis essem²⁵, et alibi: Vobis datum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, verum etiam ut pro eo patiamini²⁶, evidenter appareat, fidem, qua in Christum credimus, sicut et omnia bona singulis hominibus ex dono supernae venire gratiae, non ex humanae potestate naturae. Quod etiam Fraternitatem tuam, habita collatione cum quibusdam sacerdotibus Galliarum, iuxta fidem gaudemus sensisse catholicam: in his scilicet, in quibus uno, sicut indicasti, consensu definierunt fidem, qua in Christum credimus, gratia divinitatis praeveniente conferri; adicientes etiam, nihil esse prorsus secundum Deum boni, quod sine Dei quis gratia aut velle aut incipere aut perficere possit, dicente ipso Salvatore nostro: Sine me nihil potestis facere²⁷. Certum est enim atque catholicum, quia in omnibus bonis, quorum caput est fides, nolentes nos misericordia divina praeveniat, ut in fide duremus, sicut David propheta dicit: Deus meus, misericordia eius praeveniet me²⁸; et iterum: Misericordia mea cum ipso est²⁹ et alibi: Misericordia eius subsequitur me³⁰. Similiter et beatus Paulus dicit: Aut quis prior dedit ei, et retribuetur illi? Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia³¹. Unde nimis eos, qui contra sentiunt, admiramur, usque eo vetusti erroris adhuc reliquiis praegravari, ut ad Christum non credant Dei beneficio, sed naturae veniri; et ipsius naturae bonum, quod Adae peccato noscitur depravatum, auctorem nostrae fidei dicant magis esse quam Christum; nec intelligant se dominicae reclamare sententiae dicenti: Nemo venit ad me, nisi datum fuerit illi a Patre meo³²; sed et beato Paulo simul obsistere clamanti ad hebraeos: Curramus ad propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem fidei et consummatorem Iesum Christum³³. Quae cum ita sint, invenire non possumus quid ad credendum in Christo sine Dei gratia, humanae deputent voluntati; cum Christus auctor consummatorque sit fidei. Quapropter affectu congruo salutantes, supra scriptam confessionem vestram consentaneam catholicis Patrum regulis approbamus »³⁴.

CONC. TRIDENTINUM sess. 6 cap. 5: « Declarat praeterea, ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei per Christum Iesum praeveniente gratia sumendum esse, hoc est, ab eius vocatione, qua nullis eorum exsistentibus meritis vocantur, ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo et cooperando, disponantur...»³⁵. Et correspondens canon 3: « Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus Sancti inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare et diligere aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur: A. S. »³⁶. Similiter cap. 6: « Excitati divina gratia et adiuti »³⁷.

CONC. VATICANUM: Ad fidem necessaria est gratia. Sess. 3 cap. 3; can. 5³⁸.

S. SCRIPTURA

Textus principales sacrae Scripturae, qui necessitatem gratiae ad omnem actum salutarem docent, ab initio controversiae cum pelagianis et semipelagianis adhibentur tum in documentis ecclesiae tum apud sanctos Patres.

1. De omni actu salutari in genere: Io 15, 5: « Ego sum vitis, vos palmites: qui manet in me et ego in eo, hic fert fructum multum: quia sine me nihil potestis facere ». Textus est universalis: sine me nihil; agit de gratia interna: ex ipsa parabola. Textus immediate loquitur de « fructu ferre », id quod proxime intelligitur de actibus meritoriis. Directe enim sermo est de illis, qui sunt cum Domino coniuncti, non de peccatoribus. Sed v. 5 est omnino universalis et palmes a vite separatus non solum non potest fructus ferre, sed omnino nihil agere, maxime nihil ad hoc, ut iterum vitaliter uniatur cum vite. Ita homo a Christo palmite separatus, peccator, est spiritualiter mortuus: Eph 2, 1: « mortui delictis et peccatis vestris »; v. 3: « filii irae »; v. 5: « cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo, cuius gratia estis salvati... ». Hoc sensu universali Io 15, 5 a Patribus et conciliis in controversia pelagiana et semipelagiana adhibebatur. S. Augustinus: « Ne quisquam putaret saltem parvum aliquem fructum posse a semetipso palmitem ferre, cum dixisset: hic fert fructum multum, non ait: quia sine me parum potestis facere, sed: nihil potestis facere. Sive ergo parum, sive multum, sine illo fieri non potest, sine quo nihil fieri potest »³⁹.

2. Cogitatio salutaris: 2 Cor 3, 5: « Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia (idoneitas) nostra ex Deo est ». Apostolus arrogantiae et superbiae accusatus ostendit fontem fiduciae suae non esse seipsum sed Deum, cui omnia tribuit: per Christum mediatorem illam fiduciam habet ad Deum, fontem fiduciae: a nobis non sumus idonei, sed ex Deo. « Cogitare » non pauci propter contextum intelligunt de excogitandis viis ac rationibus, quibus apostolica praedicatio efficax reddi possit; alii autem sensu universaliore de cogitando omni bono, quod ad salutem pertinet. Ita in controversia cum pelagianis et semipelagianis: Conc. araus. can. 7; S. Augustinus: « Et ideo commendans istam gratiam, quae non datur secundum aliqua merita, sed efficit omnia bona merita: non quia idonei simus, inquit, cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Attendant hic et verba ista perpendant, qui putant ex nobis esse fidei coeptum et ex Deo esse fidei supplementum. Quis enim non videat prius esse cogitare quam credere? Nullus quippe credit aliquid, nisi prius cogitaverit esse credendum. Quamvis enim raptim, quamvis celerrime credendi voluntatem quaedam cogitationes antevolent, moxque illa ita sequatur, ut quasi coniunctissima comitetur; necesse est tamen, ut omnia quae creduntur praeveniente cogitatione credantur. Quamquam et ipsum credere nihil aliud est, quam cum assensione cogitare »⁴⁰. Haec explicatio universalior in ipso quoque textu fundatur, nam pergit apostolus: « qui et (καί) idoneos nos fecit ministros novi testamenti », per particulam « et » transiens ab universali sententia ad specialem: Tota nostra idoneitas est ex Deo, et ipsi hoc quoque debemus quod simus idonei ministri Novi Testamenti. Quodsi ita non intelligeretur, haberetur tautologia: quoad ministerium apostolicum nostra idoneitas est ex Deo, qui nos etiam fecit ministros idoneos.

3. De salutari volitione et operatione: Phil 2, 12. 13: « Cum metu et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate ». Apostolus hortatur Philippenses, ut ad salutem pervenire nitantur strenue operando, cum metu et tremore, id est cum religiosa sollicitudine suo officio suaeque conscientiae satisfaciendi⁴¹; in hoc enim opere plene a Deo eiusque benevola voluntate dependent: Deus enim est qui efficit in vobis et voluntatem et executionem, pro bona voluntate, ad manifestandum suam erga vos benevolentiam, ex benevolentia. S. Augustinus: « Non solum enim Deus posse nostrum donavit atque adiuvat, sed etiam velle et operari operatur in nobis, non quia nos non volumus, aut nos non agimus, sed quia sine ipsius adiutorio nec volumus aliquid boni nec agimus »⁴².

Textus allati sunt omnino universales, valent ergo etiam de ipso initio fidei. Speciatim autem de fide sunt verba Domini apud Io 6, 44: « Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum ». Ergo supposita gratia externa, praedicatione Christi, nemo potest venire ad Christum id est credere (v. 65. 66) nisi Pater traxerit eum; ergo nemo potest in Christum credere sine interna gratia; ergo ad ipsum credere gratia interna absolute est necessaria.

Praeter hos textus plures alii in controversia cum pelagianis in usu erant, qui forte, si nude in se considerantur, non necessario illo sensu explicanda sunt. Sic imprimis 1 Cor 4, 7: « Quis enim te discernit? Quid autem habes, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis »? De quo textu dicit S. Augustinus: « Quo praecipue testimonio etiam ipse convictus sum, cum similiter errarem putans fidem qua in Deum credimus, non esse donum Dei, sed a nobis esse in nobis, et per illam nos impetrari Dei dona, quibus temperanter et iuste et pie vivamus in hoc saeculo »⁴³. Et postea: « Posse habere fidem sicut posse habere caritatem, naturae est hominum; habere autem fidem quemadmodum habere caritatem, gratiae est fidelium. Illa itaque natura, in qua nobis data est possibilitas habendi fidem, non discernit ab homine hominem; ipsa vero fides discernit ab infideli fidelem. Ac per hoc ubi dicitur: Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? quisquis audet dicere: Habeo ex me ipso fidem, non ergo accepi, profecto contradicit huic apertissimae veritati, non quia credere vel non credere non est in arbitrio voluntatis humanae, sed in electis praeparatur voluntas a Domino »⁴⁴. Similiter conc. arausic. can. 6⁴⁵.

Cornely de hoc textu ait: « Ceterum versus hic iuxta communem fere omnium interpretum explicationem de naturalibus donis agit, quibus factionum duces inflabantur, non de gratiis supernaturalibus »⁴⁶. Sed iure applicatur ad dona quoque gratiae; nam si ex se homo ne dona quidem naturalia habet, quibus discernatur ab aliis et in quibus gloriari possit, hoc a fortiori valet de donis gratiae. Alii textus, qui adhibebantur, sunt Ps 58, 11; 88, 25; Prov 8, 35 (LXX, Praeparatur voluntas a Domino); Rom 10, 20; 11, 35 ss.; 1 Cor 7, 25; 12, 3; 15, 10; Phil 1, 6. 25; Hebr 2, 1.

PATRES

Ante exortam haeresim pelagianam haec quaestio a Patribus ex professo non est tractata⁴⁷, neque mirum est Patres cum eo tempore defenderent libertatem humanam, non semper etiam de necessitate gratiae locutos esse⁴⁸.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Dei est gratiam conferre; tuum vero accipere et custodire. Non ideo spernas gratiam, quia gratis datur; sed religiose potius, cum acceperis custodito »⁴⁹. — S. GREGORIUS NAZIANZENUS: « Quoniam enim nonnulli sunt, qui ob recte facta ita animis efferuntur, ut id totum sibi ipsis adscribant, nec quidquam creatori et sapientiae eorum auctori ac bonorum omnium suppeditatori acceptum ferant, eos edocet sermo⁵⁰, quod ipsum etiam recte velle divino auxilio indigeat; immo ipsa electio eorum, quae recta sunt, divinum quoddam est atque donum a Dei benignitate manans. Quod enim salvamur, id et a nobis et a Deo esse oportet. Idcirco ait: Non volentis, id est non solum volentis, nec currentis solum, sed etiam miserentis Dei. Ita, quoniam velle quoque ipsum a Deo est, optimo iure totum Deo assignavit »⁵¹. — S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Exspectat (Deus) occasiones ex nobis, ut multam exhibeat liberalitatem. Itaque ne propter desidiam privemus nos illius donis, sed festinemus et urgeamus ut principium apprehendamus et viam quae ad virtutem inducit, ut superno adiuti subsidio etiam ad finem pervenire valeamus. Neque enim possibile est bonum aliquod nos recte agere non adiutos superna gratia »⁵². — « Vocatio quidem et purificatio ex gratia sunt; vocatum autem et puris indutum vestibus manere, et haec servare, id ex vocatorum studio proficiscitur. Vocamur autem non ex merito, sed ex gratia »⁵³. — S. AMBROSIUS: « Time Dominum et praesume de Domino; immittet enim angelos Dominus in circuitu timentium eum et eripiet eos⁵⁴. Vides utique quia ubique Domini virtus studiis cooperatur humanis, ut nemo possit aedificare sine Domino, nemo quidquam incipere sine Domino »⁵⁵.

S. AUGUSTINUS est, qui maxime errorem oppositum impugnavit; cum plures eius textus iam allati sint, sufficiat hic unum adhuc addere: « Isti tales tantique doctores⁵⁶ dicentes non esse aliquid de quo tamquam de nostro, quod nobis Deus non dederit, gloriemur, nec ipsum cor nostrum et cogitationes nostras in potestate nostra esse, et totum dantes Deo, atque ab ipso nos accipere confitentes, ut permansuri convertamur ad eum, ut id quod bonum est, nobis quoque videatur bonum, et velimus illud, ut honoremus Deum, et recipiamus Christum, ut ex indevotis efficiamur devoti et religiosi, ut in ipsam Trinitatem credamus, et confiteamur etiam voce quod credimus: haec utique gratiae Dei tribuunt, Dei munera agnoscunt, ab ipso nobis, non a nobis esse testantur »⁵⁷.

S. PROSPER AQUITANUS: « Quomodo autem non advertis, te in illud damnum incidere, quod velis nolis convinceris dicere gratiam Dei secundum merita nostra dari; cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus, propter quod gratiam consequantur affirmas? Non enim nullius meriti haberi potest petentis fides, quaerentis pietas, pulsantis instantia; praecipue cum omnes eiusmodi et accipere et invenire et intrare dicantur. In quo superfluum immo impium est, sic velle meritis ante gratiam exsistentibus locum facere, ut non ex toto verum sit quod ait Dominus: Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, attraxerit eum⁵⁸, quod nullatenus diceretur, si cuiusquam sine Dei illuminatione esset credenda conversio, aut ullo modo se voluntas hominis ad Deum sine Deo posset extendere »⁵⁹.

S. LEO MAGNUS: « Sine Deo nulla est (virtus) nec proprietatem obtinet deitatis, nisi spiritu sui vegetetur auctoris. Dicente enim discipulis suis Domino: Sine me nihil potestis facere⁶⁰, dubium non est, hominem bona agentem ex Deo habere et effectum operis et initium voluntatis »⁶¹. — S. FULGENTIUS: « Firmissime tene et nullatenus dubites, posse quidem hominem, quem nec ignorantia litterarum nec aliqua prohibet imbecillitas vel adversitas, verba sanctae legis et evangelii sive legere sive ex ore cuiusquam praedicatoris audire; sed divinis mandatis obedire neminem posse nisi quem Deus gratia sua praevenerit, ut quod audit corpore etiam corde percipiat, et accepta divinitus bona voluntate atque virtute mandata Dei facere et velit et possit »⁶².

THEOLOGI

Theologos nunc de hac re convenire patet; de prioribus scholasticis vide quae supra dicta sunt; s. Thomas de nostra quaestione agit S. Th. 1, 2 q. 109 a. 6; 2, 2 q. 6 a. 1. 2.

Obiectiones

1. Semipelagiani ad varios textus s. Scripturae provocabant: Prov 16, 1: « Hominis est animam praeparare ». 16, 9: « Cor hominis disponit viam suam ». — Zach 1, 3: « Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et convertar ad vos ». — Matth 7, 7: « Petite et dabitur vobis; quaerite et invenietis; pulsate et aperietur vobis ». — Act Ap 16, 31: « Crede in Dominum Iesum et salvus eris tu et domus tua ». — Rom 7, 18: « Velle adiacet mihi, perficere autem bonum non invenio ».

Resp. Conc. trid. sess. 6 cap. 5: « Unde in sacris litteris cum dicitur: Convertimini ad me et ego convertar ad vos, libertatis nostrae admonemur; cum respondemus: Converte nos Domine ad te, et convertemur⁶³, Dei nos gratia praeveniri confitemur ». Hinc dist.: In praeparatione requiritur libera cooperatio hominis, conc.; haec est et potest esse sine auxilio gratiae, nego.

Ad exempla autem quae afferunt de Zachaeo, de bono latrone etc.⁶⁴ cum concilio arausicano dicendum est: « Unde manifestissime credendum est, quod et illius latronis, quem Dominus ad paradisi patriam revocavit, et Cornelii centurionis, ad quem angelus Domini missus est, et Zachaei, qui ipsum Dominum suscipere meruit, illa tam admirabilis fides non fuit de natura, sed divinae largitatis donum ».

2. De Patribus, qui ante exortam haeresim pelagianam scripserunt, iam supra dictum est. Eos non fuisse pelagianos vel semipelagianos ostendit Petavius, De Deo, lib. 9, cap. 4 s. Recte etiam in hac materia applicatur quod de s. Chrysostomo in quaestione de peccato originali dixit s. Augustinus: « At, inquies, cur non ipse addidit 'propria' (scilicet peccata)? Cur, putamus, nisi quia disputans in catholica ecclesia non se aliter intelligi arbitrabatur, tali quaestione nullius pulsabatur, vobis nondum litigantibus securius loquebatur »⁶⁵.

Cum secundum thesim praecedentem ad omnes actus, quibus peccator ad iustificationem praeparatur, interna gratia absolute necessaria sit, non solum ad facilius posse, sed ad posse simpliciter, his actibus competere debet aliqua perfectio, quae attingi nequit propriis viribus hominis lapsi. Auxilium autem quod Deus concedit, et quo isti actus possibiles redduntur, gratia est, id est donum indebitum, in qua ratione indebiti Patres contra pelagianos et semipelagianos valde insistebant¹. Impossibile est homini solis suis propriis viribus auxilium illud mereri, aut positive se ad illud disponere; essent enim isti actus salutares et proinde sine gratia impossibiles. Hinc iam quaeritur quomodo impossibilitas ponendi illos actus intelligenda sit, unde sit explicanda, et qualis sit gratuitas istius auxilii.

Posset per se forte ita res se habere, ut illi actus per se non excederent ea quae per se viribus naturalibus possibilia essent, quod autem homo per peccatum originale adeo esset viribus infirmatus, ut non iam posset illos actus ponere, et quod Deus ex misericordia auxilium suum praeberet. Ita actus pertinerent ad ordinem naturalem neque auxilium deberet ordinem mere naturalem transcendere. Actus essent difficiliores, quam ut ab homine lapso viribus infirmato poni possent.

Potest vero ita etiam esse, ut actus illi perfectionem habeant, quae excedit ordinem naturalem, et quod proinde auxilium, quod Deus confert, homini tribuit virtutem perficiendi actus, qui vires naturae transcendunt. Et haec est sententia in thesi enuntiata: actus quibus peccator ad iustificationem se disponit, sunt entitative supernaturales², id est pertinent secundum esse suum physicum ad illum ordinem, in quo est gratia iustificationis, visio Dei.

Sensus ergo huius doctrinae est: Deus voluit, ut actus disponentes ad iustificationem, ab ipso initio fidei, sint ordinis stricte supernaturalis; et auxilium ad hos actus necessarium eodem modo est in ordine supernaturali, ergo sensu stricto indebitum. Est ergo haec gratia ad tales actus physice necessaria, et recte vocatur gratia elevans, cum facultates hominis elevet ita, ut sint capaces ad actus entitative supernaturales efficiendos.

Supernaturale intelligitur donum Dei naturae creatae positive indebitum eique superadditum. Distinguitur supernaturale quoad modum, cum donum quod confertur subiecto sit naturale, modus autem quo confertur est indebitus; supernaturale quoad substantiam, cum ipsum donum sit positive indebitum; relative supernaturale, si non omni enti creato est indebitum, supernaturale absolute, si omni enti creato est indebitum sive excedens ordinem creaturarum, et inde pertinens ad ordinem divinum.

Quaestio sub hoc respectu explicite videtur tractata esse maxime post concilium tridentinum, licet in doctrina priorum theologorum iam aliquomodo continebatur. Inter theologos posttridentinos in hac re quod ad ipsum factum attinet, magnus consensus habetur³. Non autem consensus theologorum habetur in quaestione, utrum actibus entitative supernaturalibus viatorum proprium obiectum formale supernaturale correspondeat, quod viribus naturalibus attingi non possit⁴. Tandem consensus theologorum non habetur in qualificatione huius sententiae. Videtur autem sententia in thesi enuntiata nunc dici posse communis vel saltem communior theologorum.

Bene notandum, thesim agere solum de actibus, quibus peccator ad iustificationem disponitur; de actibus iustorum sermo recurrit in parte tertia. Porro, si in hac thesi necessitas gratiae explicatur ex eo, quod actus disponentes sunt entitative supernaturales, ergo gratia tamquam elevans necessaria est, non negatur eam etiam necessariam esse quatenus vires peccato infirmatas confortat, id est inquantum est sanans; sed de hac re proprie in sequenti sectione dicendum est.

Probatur

I. Ex auctoritate theologorum, qui quasi communiter ita docent.

II. Thesi antecedente probatum est, internam gratiam absolute necessariam esse ad actus ad iustificationem disponentes idque non solum ad facilius posse, sed ad simpliciter posse; atqui haec necessitas solum ex eo explicari potest, quod entitativa perfectio illorum actuum excedat ordinem eorum quae viribus naturalibus hominum possibilia sunt; ergo illi actus sunt entitative supernaturales.

Prob. minor: Si solum ageretur de actibus entitative naturalibus, qui difficiliores sunt, quam ut viribus infirmatis hominis lapsi poni possent, gratia proprie esset necessaria ad facilius posse et non ad simpliciter posse.

Homo post peccatum originale libertatem suam non amisit, licet ea infirmata sit, et potest, uti sequenti sectione ostenditur, sine gratia actus naturaliter honestos ponere; si ergo ad actus bonos, qui praeparant ad iustificationem, gratia adeo necessaria est, ut sine illa impossibile sit homini eos ponere, debet in illis perfectio aliqua inveniri, quae non est in actibus naturaliter bonis.

Haec perfectio non potest consistere in mera acceptatione externa divina, ut actus bonus sine gratia positus et actus bonus cum gratia positus eo solum differant, quod Deus priorem non velit acceptare tamquam dispositionem ad iustificationem, alterum autem sic acceptare velit. Nam sic non verum maneret, hominem sine gratia non valere ad talem actum ponendum; necessitas enim priore thesi probata talis videtur esse, ut viribus hominis aliquid desit ad ponendos illos actus, id quod in hac hypothesi iam dici non posset.

Neque in eo consistere potest haec perfectio, quod actus salutaris maiore delectatione, gustu spirituali etc. poneretur; nam sic non iam intelligeretur cur gratia sit necessaria ad simpliciter posse; praeterea pro actibus salutaribus numquam tamquam essentialis exigitur delectatio specialis vel facilitas.

Tandem exclusa videtur sententia, quae diceret perfectionem actus salutaris consistere in eo, quod sit supernaturalis in fieri, non autem in facto esse; nam ita haberetur actus, qui secundum totam suam entitatem etiam sine gratia produci posset; et praeterea actus est disponens non ratione originis, sed quia est talis.

« Itaque restat ut dicamus, actum bonum, sicut oportet ad salutem, ea gaudere perfectione, quae sit intrinsece supernaturalis, h. e. intrinsece excellentior perfectione ea, quae per vires naturae potest actibus comparari; ideoque modum perfectionis, qui per verba sicut oportet, significatur, esse modum intrinsecum actus, quo eius essentia constituitur; et idcirco propter eam perfectionem, quae actus intrinsece supernaturalis propria est, requiri gratiam ut possit fieri a nobis »⁵.

Haec ratio indebiti paucis adhuc declaranda est.

1. Non debetur gratia actualis exigentiae ipsius naturae. Secundum Baianos dona Adae in creatione collata debita erant naturae integrae; nunc autem sunt indebita, quatenus natura humana peccato positive se indignam reddidit his donis¹. Damnatae sunt Bai propositiones: « Humanae naturae sublimatio et exaltatio in consortium divinae naturae debita fuit integritati primae conditionis, et proinde naturalis dicenda est, et non supernaturalis ». — « Absurda est eorum sententia, qui dicunt, hominem ab initio, dono quodam supernaturali et gratuito, supra conditionem naturae suae fuisse exaltatum, ut fide, spe et caritate Deum supernaturaliter coleret ». — « A vanis et otiosis hominibus, secundum insipientiam philosophorum, excogitata est sententia, quae ad Pelagianismum reicienda est, hominem ab initio sic constitutum, ut per dona naturae superaddita fuerit largitate conditoris sublimatus et ad Dei filium adoptatus ». — « Falsa est doctorum sententia, primum hominem potuisse a Deo creari et institui sine iustitia naturali »².

Cum elevatio naturae in ordinem supernaturalem absolute indebita sit, sequitur, ut etiam illa auxilia gratiae, quae eiusdem ordinis sunt, eodem modo naturae sint indebita.

Specialis in hac quaestione est sententia Augustinensium. Secundum eos finis ultimus unicus homini possibilis est ipsa visio Dei intuitiva; hic autem finis adeo sublimis est, ut viribus naturalibus hominis attingi nequeat. Deus autem sibi ipsi debet, ut si hominem creat, ipsi quoque possibilem reddat assecutionem finis sui; secus enim humana natura magis misera esset, quam creatura non rationalis, quae possidet vires ad assequendum suum finem; debet ergo Deus sive titulo providentiae sive ex decentia homini auxilia supernaturalia dare, quibus ad finem suum pervenire possit³. Haec autem sententia admittenda non est; non enim verum est suppositum eius, unicum scilicet finem possibilem hominis esse visionem Dei intuitivam, et in natura rationali esse ius remotum ad hereditatem caelestem.

Si ergo ordo gratiae supernaturalis est plane extra omnem exigentiam naturae humanae, nulla in ea est positiva ordinatio neque ad ipsum finem neque ad supernaturalia media eum consequendi. Cum autem homo sit intellectualis natura, possibilitas elevationis in hunc ordinem adest. Haec possibilitas sive capacitas immediate dicit non repugnantiam talis elevationis. Sic in natura intellectuali est potentia obedientialis ad hanc elevationem et ad recipienda auxilia huius ordinis, id est illa potentia, qua creatura obedit creatori, ita ut ille eam ad aliquid idoneam reddere possit, quod vires creaturae excedit. Haec potentia obedientialis passiva est eo sensu, quod creatura ex se solum capax est recipiendi passive illa dona et auxilia; sed cum gratia recepta homo active cooperari potest et debet.

2. Ex dictis sequitur, ut actibus mere naturalibus homo non possit positive se praeparare ad assequenda illa auxilia supernaturalia: neque mereri ea potest neque positive ad ea se disponere. Haec in ipsa thesi iam probata sunt; nam huiusmodi actus essent salutares; salutares actus autem sunt stricte supernaturales; ergo naturaliter impossibiles. Sic ad primam gratiam supernaturalem nulla omnino habetur praeparatio positiva; cum gratia tamen supernaturali recepta deinde homo potest et debet per actus salutares se praeparare ad alias gratias usque ad ipsam assecutionem iustificationis.

3. Precibus naturalibus gratia impetrari non potest. Oratio impetratoria est petitio decentium a Deo. Supponit desiderium boni, quod a Deo exspectatur. Petitio est proprie manifestatio huius desiderii, et eo ipso manifestatio propriae indigentiae; appellat ad Dei bonitatem, ut huic indigentiae subvenire velit. Alia ergo est efficacia orationis ab efficacia meriti: meritum est obsequium erga alterum, et ut tale provocat ad eius iustitiam vel aequitatem; oratio vero propriam necessitatem ostendendo provocat ad misericordiam. Hinc per se non esset contra gratuitatem gratiae, si Deus vellet moveri ad dandam gratiam ei, qui eam peteret. Quod tamen precibus naturalibus gratia non possit impetrari, patet:

a) Talis oratio supponit desiderium gratiae; atqui hoc non potest esse sine gratia.

b) Illa oratio positive valeret ad salutem, esset ergo actus salutaris; atqui ad actum salutarem requiritur gratia; ergo.

c) Si naturalis petitio gratiae esset efficax, homo positive se disponeret ad gratiam; nam oratione efficaci nos ipsos disponimus ad dona a Deo recipienda.

Ergo nihil est in homine nisi potentia mere passiva recipiendi primam gratiam actualem elevantem.

Quid peccator adultus sine auxilio gratiae possit et non possit.

Ex praecedente sectione constat peccatorem adultum actibus entitative supernaturalibus, cum auxilio gratiae positis ad iustificationem se posse et debere disponere. Nunc quaeritur, quidnam sine auxilio gratiae possit vel non possit; aliis verbis: ad quid valeant vires peccatoris in statu naturae lapsae. Quaestio moveri potest et de viribus intellectus et de viribus voluntatis. In tractatu « De Deo uno » autem fuse iam probatum est, hominem viribus naturalibus posse Deum, principium et finem, a quo pendet et ad quem tendere, quem colere debet, cognoscere; hoc loco ergo solum de viribus voluntatis agendum est, idque non in ordine mere physico, sed in ordine morali. Considerari potest peccator qui adhuc est in statu infidelitatis et qui iam est fidelis; sermo est de utroque.

De sententia novatorum saeculi XVI dictum est in praecedenti sectione¹: homo lapsus non potest nisi peccare.

Baius²: Homo lapsus incapax est boni moralis; sine gratia homo necessario peccat; movetur aut cupiditate vitiosa, qua mundus diligitur, aut caritate, qua per Spiritum Sanctum in corde diffusa Deus amatur. Omnia opera infidelium sunt peccata, et omne quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est. Initium autem caritatis homini confertur, quando ab infidelitate aut mala voluntate conversus incipit velle bonum; potest ergo praecedere ipsam remissionem peccatorum; hinc catechumenus aut poenitens ante remissionem peccatorum aliquid iustitiae habere potest³.

Iansenius⁴: Concupiscentia est pondus quoddam habituale, quo anima inclinatur ad fruendum creaturis; sed licitum est solum uti creaturis. Quamvis post peccatum liberum arbitrium maneat, voluntas tamen glutino quodam delectabili creaturis alligatur, quod propriis viribus rumpere non potest. In homine infideli adeo regnat cupiditas, ut non iam adsit libertas faciendi bonum et abstinendi a peccato. Quamdiu homo per gratiam, et quidem gratiam fidei, non liberatur, adest necessitas peccandi. Sola absentia fidei iam ad hoc sufficit, ut omnia opera sint peccata. Haec necessitas peccandi est necessitas quoad specificationem, sed non quoad exercitium, id est, quidquid agit, est peccatum; sed nullum peccatum singulare ita necessario committere debet, quin ab eo possit abstinere; sed abstinendo ab uno, necessario incidit in aliud, quod iterum potuisset cavere, sed solum incidendo iterum in aliud peccatum.

Uterque ergo, Baius et Iansenius clare docent: 1) Omnia opera hominis infidelis sunt peccata; 2) Sine gratia homo in statu naturae lapsae nullum potest ponere actum in ordine morum, qui non sit peccatum.

Inter theologos quoque catholicos variae habentur sententiae de eo, quod homo in statu naturae lapsae possit.

Augustinenses. Eorum doctrina exponitur secundum Berti⁵, qui Augustinensium doctrinam maxime mitigavit. Libro 18 cap. 2⁶ quaerit, « quid asserendum sit de operibus eorum, qui gratia fidei sunt destituti », et ponit propositionem I⁷: « Multa fiunt etiam ab infidelibus, et impiis, quae si operum honestatem inspicias et officia virtutum, habent decus laudis, neque ratione operis appellari debent peccata ». Prop. II⁸: « Virtutes infidelium, ut plurimum, sunt germen inutile et marcescens,... nimirum, cum sit in eorum corde radix cupiditatis, solent bona opera aut ad inanem gloriam, aut ad voluptatem referri. In eo autem casu nullus negat huiusmodi virtutes vitio aut philautiae, aut inhonestatis labefactari ». Prop. III⁹: « Alio quoque ex capite, quae sine Christi gratia ab infidelibus peraguntur nequeunt inter virtutes connumerari, scilicet, quia nihil conferunt ad veram et Christianam pietatem: sive... huiusmodi virtutibus mens ad caelestem beatitudinem non enititur ». Prop. IV¹⁰: « Cum erret sapientia mundi per omnes calles,... quicquid boni infideles patraverunt, dicendi sunt non sine superna illustratione ut plurimum patrasse: non tamen eis necessaria fuit, aut est, ad non peccandum, fides habitualis, nec gratia remissionis peccatorum ».

Capite 3¹¹: « disputatur an ad peragendum opus moraliter bonum, quod nec in se, neque in intentione operantis vitiosum sit, requiratur divinae gratiae adiutorium ». Sententiam Augustinensium ita reddit¹²: « In quaestione, quam nunc propono, celeberrima est omnium fere Nostratium sententia, posse quidem hominem absque speciali gratia bonum agere ex obiecto, sive spectato virtutis officio, ut prima parte cap. praecedentis demonstratum est; at si inspiciatur finis, negant huiusmodi opus bonum esse, cum in summum bonum minime referatur. Hanc enim conditionem operi, quod nulla ex parte vitiatum sit, necessariam esse propugnant ».

Post discussam quaestionem proponit propriam opinionem, quae est media inter sententiam Augustinensium et aliorum theologorum¹³: « Adhaeremus priori (scl. sententiae Augustinensium), quatenus nullam virtutem veram propriamque agnoscit, quae sistat in re creata, quoniam virtus tendit in bonum melius; ut docet Augustinus, et idea virtutis commonstrat: nulla autem creatura melior est, quam sit mens rationalis. Negamus tamen hominem, qui operatur ob intimam, naturalem, et ingenitam ideam honestatis, non agere bonum moraliter, sed opus vitio labefactatum: quoniam vitium non est, nisi a voluntate faciendi quod vetat summa illa et incommutabilis lex veritatis. Dicimus hanc veritatis ideam, et legem incommutabilem non esse in homine lapso penitus detritam, ideoque interdum exhibere hominum menti opus peragendum licitum atque honestum, neque ad hoc necessariam esse gratiam fidei, sive quod Deus se manifestet tamquam auctorem supernaturalium donorum. Concedimus virtutes esse superbas et inflatas, si referantur ad seipsas, scilicet, si appetantur, ut conferatur animo decor continentiae ac probitatis, quoniam tunc humanae gloriae deserviunt, et multum habent inanitatis: sed nego referri ad seipsas, si fiant propter ingenitam rationem honestatis; quoniam haec ratio, cum sit una, summa, et immutabilis, ipse Deus est, intime nobis praesens, non quidem ut speciale obiectum, sed ut universalis regula veritatis. Dico opera huiusmodi regulae consentanea, etsi in Deum non referantur explicite, quod necessarium est ut ad aeternam vitam perducant, referri implicite; non quod intrinseca bonitas honestorum operum seipsa referatur in summum bonum, id enim necessarium et naturale est, non liberum, et morale; sed quia intentione animi opera illa fiunt ob intimam legem honestatis, quae implicite est ipse Deus. Atque hoc arbitror sufficere ad opus bonum morale ordinis naturalis; quia ne sit vitii labes, sufficit uniformitas legi naturaliter nobis inditae.

Haec tamen cum speculative vera sint, praemissisque Augustinianae doctrinae praeceptionibus perspicua satis: practice loquendo affirmo numquam hominem lapsum agere convertendo se ad illam intimam legem absque cupiditate et philautia, ideoque quodlibet opus bonum fieri ex speciali gratia... Igitur ut in praxi opus aliquod honestum sit, non debet a summa, et intima lege deflecti:. At homo lapsus magis se delectat seipso, quam summo bono, si non ei sancta delectatio inspiretur; quoniam sine huius delectationis dono praevalet rationi concupiscentia: cuius desideriis non obedire... absque gratia Salvatoris non possumus. Igitur inhaerere legi honesta praecipienti ita ut amore sui animus non tumescat, gratiae beneficium est, per quam motus concupiscentiae reprimitur. Eodem pacto de turpi delectatione excitata a multiformi temporalium specierum imagine est disserendum. Habitans enim lex in corpore nostro mortali, et mutabilis varietas hominem lapsum per carnales sensus diverberans, nisi succurrat gratia medicinalis, rapit voluntatem ac deprimit. Est ergo virtus animi habitus naturae modo, atque rationi consentaneus. Ratio non est per peccatum exstincta, et voluntas etiam velle et agere potest, quae ad praesentem pertinent vitam. Verumtamen quod vis affectuum insit naturaliter rationabili animo, et pro iudicio voluntatis, cuius nutui serviunt, aut ad aeterna, aut ad temporalia dirigantur, est sententia Iuliani, quem ita S. Pater alloquitur: Haec ubi didiceris, nescio. Speculative itaque postrema sententia probabilis est, practice verissima est altera; quamquam nec ista videtur tanto rigore tenenda, ut vitiosum sit opus, quod non refertur explicite in Deum. Quae si minus placeant, consulto praeposui et exornavi Doctorum scita, ut illud hac mea lucubratione facem praeferente tuearis, quod rationi magis videbitur consentaneum ».

Vázquez in 1, 2, disputatione 189 defendit hominem non posse vincere tentationem sine auxilio gratiae, et disp. 190 ad singula opera bona moralis virtutis adquisitae nos indigere auxilio gratiae per Christum. Ita sententiam exponit¹⁴: Nostra sententia est « posse quidem hominem singula opera moralis virtutis efficere sine auxilio gratiae per Christum, quod suapte natura sit ordinis supernaturalis, quale ad opera virtutum infusarum necessarium est; non tamen posse ullum opus morale secundum virtutem ex omni parte bonum operari sine aliquo auxilio gratiae per Christum, quod suapte natura ordinis naturalis sit, et per causas naturales aeterna Dei misericordia nobis praeparetur: quale quidem auxilium diximus requiri ad singulas tentationes ex affectu virtutis superandas.... Qua ratione hoc auxilium ordinis naturalis dici possit supra naturam ibid.¹⁵ explicatum est ». Illo autem loco¹⁶ dixerat: « Intelligimus peculiare auxilium gratiae, quod secundum se et natura sua est ordinis naturalis; eo quod Deus utitur rebus naturalibus ad adiuvandam naturam nostram ad opus quod ex se naturalis ordinis est, et, ut dici solet, proportionatum, et accommodatum naturae nostrae; ita ut non indigeat peculiari aliquo alio principio ad eliciendum illud, dicatur tamen peculiare auxilium, et donum gratiae: quia Deus liberaliter, et ex misericordia res omnes ita instituit, in bonum nostrum, cum tamen posset, permanente integro dono creationis, et conservationis, absque iniuria, et ingratitudine, alio modo eas regere quo sciebat nos in peccatum, et malum consensuros ».

Haec gratia ordinis naturalis est cogitatio congrua¹⁷, « Homo enim ita conditus est a Deo, ut ex natura, hoc ipso quod rationalis est, sit liberi arbitrii: hoc est, non adstrictus ad unum genus operationis, nec ad unam partem, sed talis, ut per varias et contrarias cogitationes in varia et contraria eius voluntas moveri possit: et similiter circa idem possit moveri, et non moveri; cumque in sua non habeat potestate, hac cogitatione potius quam illa primo occupari, sed quoad hoc a solo Deo pendeat, qui optime novit talem immittere cogitationem, ex qua scit, consensuram voluntatem in id quod proponitur, aut non consensuram; neque ad hoc alligata sit ex dono creationis, efficitur, ut peculiare ei sit beneficium, et peculiarem gratiam a Deo consequatur, si ea cogitatione praevenietur contra cogitationem, ex qua Deus novit fore, ut arbitrium eius resistat, nec tentationi succumbat, et sine qua scit, omnino tentationi consensurum. Haec igitur cogitatio ita arbitrio aptata, ut illud cohibeat a consensu in tentationem, et in studiosum affectum contra illam alliciat, nec debita erat creationi, nec conservationi naturae: quia illaeso dono creationis, illaesaque omnino natura, et integre in sua natura producta, et conservata, poterat Deus absque ulla vi, iniuria aut ingratitudine, reliqua ita disponere, ut in tali occasione non concederetur homini vehementior cogitatio contra tentationem, qua cohiberetur a consensu: sed relinquere eum posset cum ea cogitatione, cum qua recte novit, arbitrium illius in tentationem consensurum, quod quidem, quamvis faceret Deus, ut poterat, nihilominus homo debitor ipsi maneret, propter donum creationis et conservationis ».

Hoc autem auxilium esse per Christum, ita ostendit¹⁸: « Primo, quia ea dicitur gratia per Christum, quam ut nobis a Deo promeretur, Christus mortuus est... Cum igitur nemo inficiari possit, Christum mortuum esse, ut nobis impetraret gratiam contra singulas tentationes, ne etiam minimae succumberemus, quam re ipsa vincimus, necessario fateri debemus, gratiam, qua singulas superamus tentationes, esse per Christum. Nam quamvis Christus non fuerit promeritus, ut omnes res naturales conderentur et fierent, ut probabilior opinio fert, tamen earum dispositionem et ordinem, quatenus ad recte vivendum aliqua ex parte conducerent, non possumus gratiae Christi non tribuere, qui ut reformaret in bonos mores et liberaret nos a laqueis diaboli, mortuus est. Secundo, quia, nisi esset talis gratia per Christum, inepte a Deo eam postularemus per merita Christi. Tertio, quia, nisi esset haec gratia per Christum, possemus in aliqua victoria sine Christo gloriari et inepte ipsi gratias redderemus pro victoria singularum tentationum. Quarto, quia nisi esset haec gratia per Christum, non diceremus per eam liberari de potestate diaboli, cui per peccatum Adae traditi eramus, ut variis tentationibus exagitaret nos »¹⁹.

Vázquez ergo necessitatem « gratiae » non ex speciali quadam infirmitate hominis in statu naturae lapsae derivat, sed ex eo, quod homo libere velle non potest sine praecedente cogitatione; cogitatio, quam sequitur voluntas qua homo tentationem vincit, vel actum moraliter bonum ponit, est cogitatio congrua. Deus libere providentia sua ordinavit, ut haec vel illa in homine inveniatur cogitatio, quam ipse scit esse vel non esse congruam. Nulla ergo ratione doctrina Vazquezii affinis est Augustinismo²⁰.

His de variis sententiis praemissis quaeritur in hac sectione, quid peccator adultus in praesenti ordine sine gratiae auxilio possit, et quid non possit. Duabus thesibus respondemus: 1) non quidem facultatem amisit ponendi actus moraliter bonos (thes. 10); sed 2) sine gratia non potest totam legem divinam servare, sed certo ad peccata mortalia perveniet (thes. 11). His duabus praemittimus thesim (thes. 9), quam maxime ob errores Baianorum et Iansenistarum theologi explicite statuere solent, quamvis quoad essentialia iam in iis continetur, quae in praecedenti sectione dicta sunt, scl. non omnia opera infidelium et peccatorum esse peccata.

Patet in hac thesi sermonem esse de actibus humanis, id est de actibus liberis, cum necessaria advertentia rationis. Dicit ergo thesis in infidelibus et peccatoribus inveniri etiam actus vel indifferentes, si tales in individuo possibiles sunt, vel actus moraliter bonos. Practice sermo est de his ultimis. Thesis autem per se non ulterius determinat utrum boni illi actus sint salutares an solum moraliter boni, utrum ponantur cum auxilio gratiae, an sine illo. Sensus thesis sic quoque reddi potest: Ad opera bona non requiritur gratia habitualis, neque fides; vel sic: opera propterea, quod subiectum operans sit in statu infidelitatis vel peccati, non sunt peccata.

Negant thesim, ut ex supra dictis patet, Novatores saeculi XVI, Baiani, Iansenistae.

Quod ad ipsam rem attinet, quaestio iam soluta est in sectione praecedente; nam tum infideles tum fideles peccatores actibus bonis cum auxilio gratiae ad iustificationem disponere se debent. Neque haec necessitas ad solos peccatores fideles restringenda est, sed etiam de infidelibus valet; nam aliqui actus salutares antecedunt ipsam susceptionem fidei, actus qui comprehenduntur sub nomine « initium fidei ».

DOC. ECCLESIAE

Ex concilio TRIDENTINO huc pertinent, quae supra thesi 6 parte II allata sunt. Vide pag. 141 s. Speciatim opposita sententia damnatur can. 7: « Si quis dixerit, opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacumque ratione facta sint, vere esse peccata vel odium Dei mereri; aut quanto vehementius quis nititur se disponere ad gratiam, tanto eum gravius peccare A. S. »¹.

PIUS V damnavit sequentes propositiones Baii. Prop. 25: « Omnia opera infidelium sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia ». — Prop. 35: « Omne, quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est ». — Prop. 38: « Omnis amor creaturae rationalis aut vitiosa est cupiditas, qua mundus diligitur, quae a Ioanne prohibetur, aut laudabilis illa caritas, qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur ». — Prop. 40: « In omnibus suis actibus peccator inservit dominanti cupiditati »².

ALEXANDER VIII damnavit sequentes errores Iansenistarum, 1: « In statu naturae lapsae ad peccatum mortale (formale) et demeritum sufficit illa libertas, qua voluntarium ac liberum fuit in causa sua, peccato originali et voluntate Adami peccantis ». — 2: « Tametsi detur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali ».

— 7: « Omnis humana actio deliberata est Dei dilectio vel mundi: si Dei, caritas Patris est; si mundi, concupiscentia carnis, hoc est, mala est ». — 8: « Necesse est, infidelem in omni opere peccare ». — 11: « Omne quod non est ex fide christiana supernaturali, quae per dilectionem operatur, peccatum est »³.

Clemens XI damnavit errores Paschasii Quesnel. 38: « Peccator non est liber nisi ad malum sine gratia Liberatoris ». — 45: « Amore Dei in corde peccatorum non amplius regnante necesse est, ut in eo carnalis regnet cupiditas omnesque actiones eius corrumpat ». — 59: « Oratio impiorum est novum peccatum; et quod Deus illis concedit est novum iudicium »⁴.

Pius VI damnavit errores synodi pistoriensis de duplici amore. « 23: Doctrina synodi de duplici amore dominantis cupiditatis et caritatis dominantis enuntians, hominem sine gratia esse sub virtute peccati ipsumque in eo statu per generalem cupiditatis dominantis influxum omnes suas actiones inficere et corrumpere; quatenus insinuat, in homine, dum est sub servitute sive in statu peccati, destitutus gratia illa, qua liberatur a servitute peccati et constituitur filius Dei, sic dominari cupiditatem, ut per generalem huius influxum omnes illius actiones in se inficiantur et corrumpantur, aut opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacumque ratione fiant, sint peccata; quasi in omnibus suis actibus peccator serviat dominanti cupiditati: — falsa, perniciosa, inducens in errorem a tridentino damnatum ut haereticum, iterum in Baio damnatum art. 40. — 24: Qua vero parte inter dominantem cupiditatem et caritatem dominantem nulli ponantur affectus medii, a natura ipsa insiti suapte natura laudabiles, qui una cum amore beatitudinis naturalique propensione ad bonum remanserunt velut extrema lineamenta et reliquiae imaginis Dei; perinde ac si inter dilectionem divinam, quae nos perducit ad regnum, et dilectionem humanam illicitam, quae damnatur, non daretur dilectio humana licita, quae non reprehenditur: — falsa, alias damnata »⁵.

S. Scriptura

Dan 4, 24: Nabuchodonosor rex (infidelis) monetur a Daniele: « Quam ob rem rex consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum: forsitan ignoscet delictis tuis ». — Peccatores Scriptura exhortatur ad faciendam poenitentiam: Ez 18, 30: « Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris: et non erit vobis in ruinam iniquitas ». Cf. Eccli 21, 1; Zach 1, 3; alia supra pag. 143. — Rahab meretrix, quae exploratores occultabat⁶, propter fidem et opera laudatur Hebr 11, 31; Iac 2, 25. — Cyro regi persarum (infideli) Dominus praecepit ut aedificaret ei domum in Ierusalem⁷, de quo Dominus: « Pastor meus es, et omnem voluntatem meam complebis »⁸, — De obstetricibus aegyptiacis (infidelibus), quibus rex mandaverat interficere masculos Hebraeorum, dicitur: « Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt iuxta praeceptum regis Aegypti, sed conservabant mares... Bene ergo fecit Deus obstetricibus... et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos »⁹. — Manasses rex ob impietates suas captivus in Babylonem ductus erat. « Qui postquam coangustatus est, oravit Dominum Deum suum: et egit poenitentiam valde coram Deo patrum suorum. Deprecatusque est eum, et obsecravit intente: et exaudivit orationem eius, reduxitque eum Ierusalem in regnum suum, et cognovit Manasses quod Dominus ipse esset Deus »¹⁰. — Publicanus¹¹ et Zachaeus¹² proponuntur tamquam exempla.

Rom 1, 18 ss.: Gentes potuerunt e rebus creatis Deum cognoscere, et debuerunt secundum hanc cognitionem Deum colere et ei gratias agere; quod si hoc non fecerunt, est eorum culpa. — Rom 2, 14: « Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonio reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die, cum iudicabit Deus occulta hominum, secundum evangelium meum per Iesum Christum »¹³. Ergo gentes habent scientiam et conscientiam boni et mali moralis talem, ut sint responsabiles in iudicio Dei; et interdum faciunt ea quae sunt legis. Ergo in iis inveniri possunt actus, qui non sunt peccata.

PATRES

Cum doceant Patres peccatores mereri clementiam Dei per suos actus¹⁴ et in peccatoribus actus agnoscant cum auxilio divino factos, sine dubio non omnes actus peccatorum habent peccata.

S. GREGORIUS NAZIANZENUS: « Ille (scl. pater eius defunctus) ante etiam quam ad nostram aulam se contulisset¹⁵, noster erat. Mores quippe ipsum nobis adsciscebant. Ut enim multi ex nostris nobiscum non sunt, quos scilicet a communi corpore vita removet, sic contra multi exterorum ad nos pertinent, quicumque nimirum fidem moribus antevertunt, ac solo nomine carent, cum rem ipsam teneant. Quo in numero meus quoque pater erat, ramus quidem ille alienus, vita vero ad nos protendens »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: « Caritas alia est divina, alia humana; alia est humana licita, alia illicita... Prius ergo loquor de humana licita, quae non reprehenditur; deinde de humana illicita, quae damnatur; tertio de divina, quae nos perducit ad regnum. Ut ergo breviter insinuem, licita est humana caritas, qua uxor diligitur; illicita qua meretrix vel uxor aliena... Licitam ergo caritatem habete: humana est; sed, ut dixi, licita est. Non solum autem ita licita est, ut concedatur, sed ita licita, ut si defuerit, reprehendatur. Liceat vobis humana caritate diligere coniuges, diligere filios, diligere amicos vestros, diligere cives vestros. Omnia enim ista nomina habent necessitudinis vinculum, et gluten quodam modo caritatis. Sed videtis istam caritatem esse posse et impiorum, id est, paganorum, Iudaeorum, haereticorum. Quis enim eorum non amat uxorem, filios, fratres, vicinos, affines, amicos etc? Haec ergo humana est. Si ergo tali quisque crudelitate effertur, ut perdat etiam humanae dilectionis affectum, et non amet filios suos, et non amet coniugem suam, nec inter homines numerandus est. Non enim laudandus est qui amat filios suos; sed damnandus est qui non amat filios. Adhuc enim videat cum quibus debet ei esse dilectio ista communis. Amant filios et ferae: amant filios aspides, amant filios tigrides, amant filios leones. Nulla enim bestia est, quae non filiis suis blande immurmuret... Ergo qui non amat filios suos etiam leone peior est. Humana sunt ista, et licita sunt »¹⁷.

Epistula 138, 17 laudat opera primorum Romanorum: « Gratias Domino Deo nostro, qui contra ista mala misit nobis adiutorium singulare. Quo enim non tolleret, quem non involveret, in quod profundum non demergeret fluvius iste horrendae nequitiae generis humani, nisi crux Christi in tanta velut mole auctoritatis eminentius firmiusque figeretur; cuius apprehenso robore, stabiles essemus, ne male suadentium, vel in mala impellentium, tam vasto huius mundi gurgite abrepti surberemur? In ista enim colluvie morum pessimorum et veteris perditae disciplinae, maxime venire ac subvenire debuit caelestis auctoritas, quae voluntariam paupertatem, quae continentiam, benevolentiam, iustitiam, atque concordiam, veramque pietatem persuaderet, ceterasque vitae luminosas validasque virtutes; non tantum propter istam vitam honestissime gerendam, nec tantum propter civitatis terrenae concordissimam societatem; verum etiam propter adipiscendam sempiternam, salutem, et sempiterni cuiusdam populi caelestem divinamque rempublicam, cui nos cives adsciscit fides, spes, caritas: ut quamdiu inde peregrinamur, feramus eos si corrigere non valemus, qui vitiis impunitis volunt stare rempublicam, quam primi Romani constituerunt auxeruntque virtutibus, etsi non habentes veram pietatem erga Deum verum, quae illos etiam in aeternam civitatem posset salubri religione perducere; custodientes tamen quamdam sui generis probitatem, quae posset terrenae civitati constituendae, augendae conservandaeque sufficere. Deus enim sic ostendit in opulentissimo et praeclaro imperio Romanorum, quantum valerent civiles etiam sine vera religione virtutes, ut intelligeretur hac addita fieri homines cives alterius civitatis, cuius rex veritas, cuius lex caritas, cuius modus aeternitas »¹⁸.

S. FULGENTIUS: « Illa quae lex factorum est, quae hominem iustificare non potest, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Iudaeorum, quae tamen sine fide Christi nullatenus iustificat sectatores suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos »¹⁹.

THEOLOGI

MAGISTER SENTENTIARUM²⁰ quaerens « An omnis intentio vel actio infidelium sit mala », duas ponit opiniones: « Cumque intentio, ut supra dictum est, bonum opus faciat, et fides intentionem dirigat, non immerito quaeri potest, utrum omnis intentio omneque illorum opus malum sit, qui fidem non habent. Si enim fides intentionem dirigit, et intentio bonum opus facit, ubi non est fides, nec intentio bona nec bonum opus esse videtur. Quod a quibusdam non irrationabiliter astruitur, qui dicunt, omnes actiones et voluntates hominis sine fide malas esse, quae, fide habita, bonae exsistunt... Alii vero, qui trifariam distinctionem actuum faciunt, opera cuncta, quae ad naturae subsidium fiunt, semper bona esse astruunt. Sed quod Augustinus mala esse dicit, si malas habeant causas, non ita accipiendum est, quasi ipsa mala sint, sed quia peccant et mali sunt, qui ea malo fine agunt. Item, et illud aliud, scilicet « bonum opus intentio facit, et intentionem fides dirigit » determinant dicentes, ibi bonum vocatum quod remunerabile est ad vitam, non quod illud sit solum bonum opus, immo et alia plura, licet non ea ratione, qua illud fit, sint bona ».

S. BONAVENTURA in dub. 2 circa litteram Magistri respondet: « Dicendum, quod infideles non peccant in omni sua actione; nam quando eorum actio non repugnat fidei nec bonis moribus, non est ratio aliqua, quare in ea debeat esse peccatum. Quod ergo dicitur in littera quod « omnis vita infidelium est peccatum »; dicendum, quod hoc non dicitur propter hoc, quod omnis actio, quam faciunt in tota vita sua, sit culpabilis et demeritoria, sed hoc ideo dicitur, quia per nullam actionem, quam agunt, liberantur a culpa quamdiu in infidelitate persistunt ».

Ad eundem textum Magistri s. THOMAS notat in expositione textus: « Quod a quibusdam irrationabiliter²¹ astruitur etc. Si intelligatur, quod quaelibet actio mala sit et peccatum, opinio irrationabilis est; si autem intelligatur, quod quidquid agant, in peccato semper permanent, dum sine fide sunt, opinio rationabilis est ». In quaestione 1 art. 2 dicit: « non oportet, quod omnis eorum actus sit malus; sed solum, quod sit deficientis bonitatis, sicut quamvis equus deficiat a rationalitate quam homo habet, non tamen ideo malus est, sed habet bonitatem deficientem a bonitate hominis ». In Summa 2, 2, q. 10 a. 4 quaerit utrum omnis actio infidelis sit peccatum, et respondet: « Peccatum mortale tollit gratiam gratum facientem, non autem totaliter corrumpit bonum naturae; unde cum infidelitas sit quoddam peccatum mortale, infideles quidem gratia carent, remanet tamen in eis aliquod bonum naturae; unde manifestum est, quod infideles non possunt operari bona opera, quae sunt ex gratia, scilicet opera meritoria; tamen bona opera, ad quae sufficit bonum naturae, aliqualiter operari possunt; unde non oportet quod in omni suo opere peccent, sed quandocumque aliquod opus operantur ex infidelitate, tunc peccant; sicut enim habens fidem potest aliquod peccatum committere in actu, quem non refert ad fidei finem, vel venialiter, vel etiam mortaliter peccando, ita etiam infidelis potest aliquem actum bonum facere in eo quod non refert ad finem infidelitatis ».

Obiectiones

1. Matth 7, 17 ss. « Sic omnis arbor bona fructus bonos facit; mala autem arbor malos fructus facit. Non potest arbor bona malos fructus facere; neque arbor mala bonos fructus facere ». Ergo peccator non potest bona opera facere.

Resp. a) Dominus monet auditores attendere a malis prophetis, « qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces ». Tales eos esse cognoscitur ex eorum fructibus (v. 20). Verus propheta a Deo missus, eiusque doctrina non facit fructus malos; sed ii qui se fingunt prophetas, operibus malis se produnt. In contextu ergo sermo non est de nostra quaestione²².

b) Si textus universaliter intelligitur de operibus peccatorum distingui posset: quae facit qua peccator, conc.; quae facit ille qui est peccator, nego.

c) Ut textus pro opposita sententia aliquid probaret, intelligendus esset universaliter et exclusive, id est, sensus deberet esse: bona arbor non nisi bonos, mala non nisi malos fructus facere potest; et applicatio ad opera hominis esset: iustus non potest nisi bene agere, non potest peccare, peccator autem non potest nisi peccare. Constat autem iustum posse peccare, neque hoc ab adversariis negatur.

2. Hebr 11, 6: « Sine fide autem impossibile est placere Deo ». Ergo infidelium actus Deo non placent, sunt mala. — Resp. Sine fide homo non potest Deo placere, id est venire ad iustitiam, conc.; sine fide omne opus hominis est novum peccatum, nego.

3. Atqui omne opus, quod non est ex fide, est peccatum. Rom 14, 23: « Omne autem, quod non est ex fide, peccatum est ». — Resp. In contextu clare sermo est non de fide, qua quis in Christum credit, sed de conscientia eiusque dictamine (v. 2: « alius enim credit se manducare omnia »; cf. 1 Cor 8. 10-12). Si ergo textus applicatur ad opera infidelium, intelligendus est secundum Rom 2, 14 ss., scl. gentes quoque habent legem, cordibus inscriptam; si contra eam agunt, peccant et sunt responsabiles in iudicio Dei. Concilium lateranense IV textum adhibet ad ostendendam necessitatem bonae fidei in praescriptione²³ ergo « non ex fide » idem est quod « non ex bona fide », « sine bona fide »²⁴.

4. Sed s. Augustinus explicite docet omnia opera extra fidem esse peccata, et applicat in hunc sensum Rom 14, 23.

Resp. a) Verum est s. Augustinum illa verba sic applicasse ad ostendendum contra pelagianos gratiam esse necessariam. « Quantumlibet autem opera infidelium praedicentur, eiusdem apostoli sententiam veram novimus et invictam: Omne quod non est ex fide peccatum est. Ideo vero saepe dicit, non ex operibus, sed ex fide, nobis iustitiam deputari, cum potius fides per dilectionem operetur, ne quisquam existimet ad ipsam fidem meritis operum perveniri, cum ipsa sit initium, unde bona opera incipiunt; quoniam ut dictum est, quod ex ipsa non est, peccatum est »²⁵. « Non itaque, sicut dicunt nos quidam dicere, et iste audet insuper scribere, omnes in peccatum, veluti inviti, carnis suae necessitate coguntur; sed si iam in ea aetate sunt, ut propriae mentis utantur arbitrio, et in peccato sua voluntate retinentur, et a peccato in peccatum sua voluntate praecipitantur. Neque enim agit in eis etiam qui suadet et decipit, nisi ut peccatum voluntate committant, vel ignorantia veritatis, vel delectatione iniquitatis, vel utroque malo et caecitatis et infirmitatis. Sed haec voluntas quae libera est in malis, quia delectatur malis, ideo libera in bonis non est, quia liberata non est. Nec potest homo boni aliquid velle, nisi adiuvetur ab eo qui malum non potest velle, hoc est, gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. Omne enim quod non est ex fide, peccatum est. Ac per hoc bona voluntas quae se abstrahit a peccato, fidelis est; quia iustus ex fide vivit. Ad fidem autem pertinet credere in Christum. Et nemo potest credere in eum, hoc est, venire ad eum, nisi fuerit illi datum. Nemo igitur potest habere voluntatem bonam iustam, nisi nullis praecedentibus meritis acceperit veram, hoc est, gratuitam desuper gratiam »²⁶. Ex his exemplis apparet s. Augustinum applicare quidem hunc textum ad opera infidelium, non autem proprie dare exegeticam eius explicationem; in hac autem applicatione textus consensus Patrum non habetur²⁷.

b) In infidelibus non inveniri veras virtutes s. Augustinus exponit contra pelagianos qui dicunt « alienos a fide abundare virtutibus, in quibus sine adiutorio gratiae, solum est naturae bonum, licet superstitionibus mancipatum, qui solis libertatis ingenitae viribus, et misericordes crebro, et modesti, et casti inveniuntur, et sobrii »²⁸. Ad haec Augustinus: « Sed absit ut sit in aliquo vera virtus, nisi fuerit iustus. Absit autem ut sit iustus vere, nisi vivat ex fide: Iustus enim ex fide vivit²⁹. Quis porro eorum qui se christianos haberi volunt, nisi soli Pelagiani, aut in ipsis etiam forte tu solus, iustum dixerit infidelem, iustum dixerit impium, iustum dixerit diabolo mancipatum? Sit licet ille Fabricius, sit licet Fabius, sit licet Scipio, sit licet Regulus, quorum me nominibus, tamquam in antiqua Romana curia loqueremur, putasti esse terrendum. Verum tu in hac causa etsi ad scholam Pythagorae provoces vel Platonis, ubi eruditissimi atque doctissimi viri multo excellentiore ceteris philosophia nobilitati veras virtutes non esse dicebant, nisi quae menti quodam modo imprimuntur a forma illius aeternae immutabilisque substantiae, quod est Deus; etiam illic adversus te, quantum donat qui nos vocavit, pietatis libertate clamabo: Nec in istis est vera iustitia. Iustus ex fide vivit. Fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi: finis legis Christus ad iustitiam omni credenti³⁰. Quomodo sunt vere iusti, quibus vilis est humilitas veri iusti? Quo enim propinquaverunt intelligentia, inde superbia recesserunt: quia cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt³¹. Quomodo est in eis vera iustitia, in quibus non est vera sapientia? Quam si eis tribuerimus, nihil erit causae cur non eos ad illud regnum pervenire dicamus, de quo scriptum est: Concupiscentia sapientiae deducit ad regnum³². Ac per hoc Christus gratis mortuus est, si homines sine fide Christi ad fidem veram, ad virtutem veram, ad iustitiam veram, ad sapientiam veram, quacumque re alia, quacumque ratione perveniunt. Prorsus sicut de lege verissime ait Apostolus: Si per legem iustitia, ergo Christus gratis mortuus est³³, ita verissime dicitur: Si per naturam voluntatemque iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. Si per doctrinas hominum qualiscumque iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. Per quod enim est vera iustitia, per hoc etiam regnum Dei. Deus namque ipse, quod absit, erit iniustus, si ad eius regnum verus non admittitur iustus: cum et ipsum eius regnum iustitia sit, quemadmodum scriptum est: Non est regnum Dei esca et potus, sed iustitia, et pax, et gaudium³⁴. Porro si veram iustitiam non habent impii; profecto nec alias virtutes comites eius et socias, si quas habent, veras habent (quia cum non ad suum referantur auctorem dona Dei, hoc ipso mali his utentes efficiuntur iniusti): ac per hoc nec continentia sive pudicitia vera virtus est impiorum »³⁵.

Nr. 21. « Noveris itaque, non officiis, sed finibus a vitiis discernendas esse virtutes. Officium est autem quod faciendum est; finis vero propter quod faciendum est. Cum itaque facit homo aliquid ubi peccare non videtur, si non propter hoc facit propter quod facere debet, peccare convincitur. Quae tu non attendens, fines ab officiis separasti, et virtutes veras officia sine finibus appellandas esse dixisti. Ex quo te tanta absurditas sequitur, ut veram cogaris appellare iustitiam, etiam cuius dominam reperis avaritiam. Si quidem manus abstinere ab alieno, si officium cogites, potest videri esse iustitiae; sed cum quaeritur, quare fiat, et respondetur: ne plus pecuniae litibus pereat, quomodo iam hoc factum verae poterit esse iustitiae, cum serviat avaritiae? Quales virtutes Epicurus induxit voluptatis ancillas, quae omnino quidquid facerent, propter illam vel adipiscendam facerent vel tenendam. Absit autem ut virtutes verae cuiquam serviant, nisi illi vel propter illum cui dicimus: Deus virtutum, converte nos³⁶. Proinde virtutes quae carnalibus delectationibus, vel quibusque commodis et emolumentis temporalibus serviunt, verae prorsus esse non possunt. Quae autem nulli rei servire volunt, nec ipsae verae sunt. Verae quippe virtutes Deo serviunt in hominibus, a quo donantur hominibus; Deo serviunt in Angelis, a quo donantur et Angelis. Quidquid autem boni fit ab homine, et non propter hoc fit, propter quod fieri debere vera sapientia praecipit, etsi officio videatur bonum, ipso non recto fine peccatum est. (22) Possunt ergo aliqua bona fieri, non bene facientibus a quibus fiunt. Bonum est enim ut subveniatur homini periclitanti, praesertim innocenti: sed ille qui hoc facit, si amando gloriam hominum magis quam Dei facit, non bene bonum facit; quia non bonus facit, quod non bona voluntate facit. Absit enim ut sit vel dicatur voluntas bona, quae in aliis, vel in se ipsa, non in Domino gloriatur. Ac per hoc nec eius fructus iste dicendus est; arbor enim mala bonos fructus non facit; sed potius bonum opus est illius, qui etiam per malos bene facit. Quapropter dici non potest quantum te ista fallat opinio, qua dixisti « omnes virtutes affectus esse, per quos fructuose aut steriliter boni sumus ». Fieri enim non potest ut steriliter boni simus: sed boni non sumus quidquid steriliter sumus. Arbor enim bona bonos fructus facit. Absit autem ut Deus bonus, a quo securis paratur arboribus non facientibus fructum bonum, excidat, et in ignem mittat arbores bonas. Nullo modo igitur homines sunt steriliter boni: sed qui boni non sunt, possunt esse alii minus, alii magis mali »³⁷.

Et cum Iulianus dixisset steriliter bonos homines, « qui non propter Deum faciendo bona quae faciunt, non ab eo vitam consequuntur aeternam », Augustinus respondet: « Certe quoniam saltem concedis opera infidelium, quae tibi eorum videntur bona, non tamen eos ad salutem sempiternam regnumque perducere; scito nos illud bonum hominum dicere, illam voluntatem bonam, illud opus bonum, sine Dei gratia quae datur per unum Mediatorem Dei et hominum, nemini posse conferri, per quod solum homo potest ad aeternam Dei domum regnumque perduci. Omnia proinde cetera quae videntur inter homines haberi aliquid laudis, videantur tibi virtutes verae, videantur opera bona, et sine ullo facta peccato. Quod ad me pertinet, hoc scio, quia non ea facit voluntas bona: voluntas quippe infidelis atque impia non est bona. Dicantur secundum te huiusmodi voluntates arbores bonae, sufficit quod apud Deum steriles sunt, ac per hoc non bonae; sint inter homines fructuosae, inter quos sunt et bonae, te auctore, te laudatore, si vis etiam plantatore; dum tamen illud velis nolis obtineam, quod amor mundi, quo quisque amicus est huius mundi, non est a Deo; amorque fruendi quibuscumque creaturis sine amore Creatoris, non est a Deo; amor autem Dei quo pervenitur ad Deum, non est nisi a Deo Patre per Iesum Christum cum Spiritu sancto. Per hunc amorem Creatoris bene quisque utitur etiam creaturis. Sine hoc amore Creatoris, nullis quisquam bene utitur creaturis »³⁸.

Ita s. Augustinus eo loco, in quo de industria hanc quaestionem tractat. Imprimis apparet eum loqui de actibus infidelium mere naturalibus, sine gratia factis; nam argumentum principale est: si inveniretur aliquid boni, esset sine gratia, et Christus gratis mortuus esset. His ergo per se nihil dicitur de actibus infidelium, qui positi essent sub influxu gratiae. Praeterea Augustinus supponit infideles agere voluntate infideli, impia, et hinc eorum actus esse peccata. Defectus illorum actuum, qui videntur esse virtuosi, in eo est, quod non bene facta sunt, quia fiunt propter finem malum (non gloriari in Deo, avaritia, superbia, voluptas). Tandem Augustinus bona opera intelligit opera fructuosa; opera bona sterilia non admittit. Bonum ergo opus illi est, quod confert ad salutem. Haec de iis quae habet in opere contra Iulianum.

Quomodo integra doctrina s. Augustini de operibus infidelium intelligenda et explicanda sit, vario modo a theologis catholicis exponitur. Vix videtur possibile dare unicam explicationem, sive statuere unicum principium, ex quo omnia explicentur; sed diversae explicationes invicem complere debent³⁹.

a) Opera infidelium sunt peccata, quatenus non solum non sunt ex fide, sed ex infidelitate procedunt. Ita sine dubio saepe in « Contra Iulianum ». Interdum tamen mens s. Augustini videtur esse, praecise propter defectum fidei infidelem iam voluntate infideli agere. S. Bonaventura, in 2 dist. 41 dub. 2; s. Thomas 2, 2 q. 10 a. 4 ad 1: « Verbum illud⁴⁰ est intelligendum, vel quia vita infidelium non potest esse sine peccato, cum peccata fide non tollantur; vel quia quidquid agunt ex infidelitate, peccatum est ».

b) Opera infidelium vocantur peccata, quia deest illis illa perfectio, ordinatio ad Deum, quam in praesenti ordine habere deberent. Ita plures catholici contra Protestantes et Iansenistas. Ita quoque multa apud s. Augustinum intelligi possunt.

c) Sicuti homo ante iustificationem in peccato habituali, peccato originali, invenitur, privatus gratia sanctificante, quae privatio habet vere. rationem culpae, ita quoque in omnibus actibus talis hominis similis defectus habetur, privati sunt illa bonitate supernaturali, quae adesse deberet, qui defectus simili modo culpabilis est, sicuti ipsum peccatum originale; hinc illi actus recte vocari possunt peccata. Non quidem sunt novum peccatum personale, neque nova culpa, sed comprehenduntur sub culpa peccati originalis. Ita Ernst, quem sequitur Lange.

d) Contra semipelagianos Patres omnino admittebant actus salutares, qui perducunt et praeparant ipsam fidem; ad hos autem actus non poterant supponere iam ipsam fidem formalem sine aperta contradictione; ergo sine dubio agnoscebant actus non peccaminosos ante ipsam fidem proprie dictam. Cum ergo dicunt peccatum esse, quidquid non est ex fide, nomen fidei apud ipsos sensu latiore intelligendum est pro fideli et devota voluntate erga Deum. « Homo quoties honeste agit et sequitur dictamen conscientiae suae, agnoscit super se legem, cui se subicit; haec autem lex est Deus ipse dictans, quid faciendum, quid ommittendum sit.

Ergo homo honeste agens Deo loquenti se subicit. Haec est igitur fides aliqua late dicta, est voluntas fidelis erga Deum et initialis quidam pius credulitatis affectus. Hoc sensu apostolus oboedientiam praestitam dictamini conscientiae vocat fidem: Omne quod non ex fide est, peccatum est »⁴¹. Ita Scheeben⁴² evolvens et immutans sententiam Ripaldae⁴³ quem (Scheeben) videtur secutus esse Pesch.

5. Homo actibus suis dirigitur vel caritate divina, vel cupiditate mundana, mala; atqui peccator et infidelis, cum caritatem divinam non habeant, necessario ducuntur cupiditate mundana; ergo in omni opere peccant.

Resp. Negandum est suppositum totius argumentationis. Falsum enim est hominem iustum semper agere ex caritate erga Deum; nam potest peccare mortaliter et amittere caritatem, et potest peccare venialiter et manere in caritate. Manet enim ei liberum arbitrium ad bonum et ad malum. Similiter, qui non habet caritatem, liber manet et potest non peccare, idque eo magis, si gratia divina adiuvatur, quae peccatoribus non negatur. Sicuti habitus caritatis non necessario in omnem actum influere debet, ita neque habitus cupiditatis terrenae, si talem peccator acquisiverit.

6. Actus bonus debet ordinatus esse in Deum finem ultimum; atqui infidelis non potest actum suum ordinare in Deum; ergo ex defectu intentionis actus eius semper est malus.

Resp. Dist. mai.: debet explicite ordinari in Deum, nego; implicite, quatenus ponitur ut conformis cum norma honestatis, secundum dictamen conscientiae, conc. Minor potest simpliciter negari; nam infidelis habet vel potest habere cognitionem veri Dei et sic non impossibile ei est actum explicite referre in Deum; si autem nullam cognitionem Dei haberet, non esset sine propria culpa, et in suppositione talis ignorantiae actum quidem non posset explicite in Deum referre. Sed etiamsi non explicite refertur in Deum, actus potest esse honestus, si homo secundum dictamen conscientiae agit. Nam in hac lege in corde omnium hominum inscripta manifestatur voluntas Dei, et homo secundum hanc legem agens, obedit Deo et agit honeste.

Hac thesi quaeritur, quid valeant in ordine morali vires naturales hominis post peccatum originale. Secundum doctrinam novatorum saeculi 16 natura humana per peccatum intrinsecus corrupta est et non iam habet libertatem ad actus bonos; similiter in doctrina Baii et Iansenii homo lapsus sine gratia non potest nisi peccare. De his erroribus magna ex parte iam actum est thesi antecedente. Sed inter theologos catholicos Augustinenses¹ affirmant sine auxilio gratiae omnem actum moralem hominis lapsi, licet ex obiecto et fine proximo possit esse bonus, tamen spectato fine ultimo non esse bonum, sed semper vitiari, saltem per malum amorem suiipsius, per philautiam; in forma magis restricta, qualem Berti proponit, conceditur speculative quidem possibilem esse actum bonum, non autem practice. Haec tamen sententia non videtur admittenda.

« Actus naturaliter honesti »: Cum actus moraliter indifferentes in individuo non habeantur, actus liberi hominis sunt aut moraliter boni aut mali; boni actus per se possunt esse vel supernaturaliter boni, id est actus salutares, vel mere naturaliter boni, id est actus honesti, quibus deest perfectio actibus salutaribus propria; de his actibus in thesi est sermo. Sunt ergo actus naturales, qui naturali normae morum conformes sunt. Thesis non dicit omnes huiusmodi actus poni posse sine auxilio gratiae, sed solum esse tales qui poni possint.

« Viribus naturalibus, sine auxilio gratiae »: Etiam in statu naturae lapsae vires physicae et morales adsunt, ut illi actus poni possint, sive: isti actus non excedunt vires physicas et morales hominis lapsi. Non ergo requiritur auxilium indebitum gratiae, quo physicae vel morales vires hominis lapsi augeantur.

« Potest »: Agitur solum de potentia, non de quaestione utrum de facto tales actus inveniantur, an Deus semper gratia sua hominem adiuvet, quamvis hoc auxilium non sit necessarium.

Thesis statuitur ut moraliter certa².

Doc. Ecclesiae

S. Pius V, prop. Baii 37: « Cum Pelagio sentit, qui boni aliquid naturalis, hoc est, quod ex naturae solis viribus ortum ducit, agnoscit »³.

Clemens XI, err. Paschasii Quesnel 2: « Iesu Christi gratia, principium efficax boni cuiuscumque generis, necessaria est ad omne opus bonum: absque illa non solum nihil fit, sed nec fieri potest »⁴. Error 39: « Voluntas, quam gratia non praevenit, nihil habet luminis nisi ad aberrandum, ardoris nisi ad se praecipitandum, virium nisi ad se vulnerandum, est capax omnis mali et incapax ad omne bonum »⁵.

Patres

S. Augustinus: « Verumtamen quia non usque adeo in anima humana imago Dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint, unde merito dici possit etiam in ipsa impietate vitae suae facere aliqua legis vel sapere; si hoc est quod dictum est, quia Gentes quae legem non habent, hoc est, legem Dei, naturaliter quae legis sunt faciunt, et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex, et scriptum opus legis habent in cordibus suis, id est, non omni modo deletum est, quod ibi per imaginem Dei, cum crearentur impressum est: etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a Vetere Testamento Novum, eo quod per Novum scribitur lex Dei in corde fidelium, quae per Vetus in tabulis scripta est. Hoc enim illic scribitur per renovationem, quod non omni modo deletum est per vetustatem. Nam sicut ipsa imago Dei renovatur in mente credentium per Testamentum Novum, quam non penitus impietas aboleverat; nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest: ita etiam ibi lex Dei non ex omni parte deleta per iniustitiam, profecto scribitur renovata per gratiam. Nec istam inscriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solum praevaricationem.

Nam et ipsi homines erant, et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima rationalis et sentit et facit: sed pietas quae in aliam vitam transfert beatam et aeternam, legem habet immaculatam, convertentem animas⁶, ut ex illo lumine renoventur, fiatque in eis, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine⁷. Unde aversi obsolescere meruerunt: renovari autem nisi gratia christiana, hoc est, nisi Mediatoris intercessione non possunt. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. A cuius gratia si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundum illum modum de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt; quid eis proderunt excusantes cogitationes, in die qua iudicabit Deus occulta hominum⁸, nisi forte ut mitius puniantur? Sicut enim non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non ducitur: sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet hominis pessimi invenitur »⁹.

Agnoscit ergo s. Augustinus in gentibus opera honesta, quae sine gratia Christi facta sunt, et quae proinde non conferunt ad salutem; non solum potentiam, sed ipsum etiam factum talium actuum admittit. Eadem doctrina invenitur in textibus in antecedente thesi¹⁰ citatis; cf. De peccatorum meritis et remissione, lib. 1 cap. 22 nr. 31¹¹.

S. FULGENTIUS: « Illa quae lex factorum est, quae hominem iustificare non potest, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Iudaeorum, quae tamen sine fide Christi nullatenus iustificat sectatores suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos »¹².

RATIO

Augustinenses concedunt potentiam ad actus, quatenus ex obiecto et fine proximo honesti sunt, idque videtur evidens; nam illi actus, utpote naturales, non excedunt physicas vires naturales; praeterea aliqui ex illis adeo faciles sunt, ut potentia quoque moralis ad illos ponendos negari nequeat. « Sane multis hominibus facilius est parentibus debitum amorem exhibere, vera loqui, indigenti ex misericordia eleemosynam dare quam contrarios malos actus ponere »¹³. Sed ipsa quoque ordinatio in ultimum finem quae in actu honesto requiritur adesse potest. Illa enim ordinatio iam sufficit, quae in eo est, quod homo agendo sequatur dictamen conscientiae¹⁴.

Porro negari non potest, naturaliter possibilem esse explicitam quoque ordinationem in Deum finem ultimum. Nam sola naturali ratione homo Deum finem suum ultimum cognoscere potest ita, ut in homine oriatur obligatio Deum colendi, in eum tendendi; nulla autem apparet ratio negandi potentiam, consequenter ad hanc cognitionem actum in se honestum ordinandi in hunc finem ita ut dicendum sit omnes homines moraliter adeo esse corruptos, ut in actu per se honesto necessario avertere se debeant a Deo fine ultimo, eumque actum superbia vel malo amore sui vel alia ratione vitiare. Imago enim Dei non plane detrita est in homine.

Obiectiones

1. Afferuntur textus ss. Patrum, maxime s. Augustini et discipulorum eius quibus dicitur arbitrium solum ad peccandum valere. E. gr. s. Augustinus: « Neque liberum arbitrium quidquam nisi ad peccandum valet, si lateat veritatis via; et cum id quod agendum et quo nitendum est, coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene vivitur. Ut autem diligatur, caritas Dei diffunditur in cordibus nostris, non per liberum arbitrium, quod surgit ex nobis, sed per Spiritum sanctum, qui datus est nobis »¹⁵.

Resp. Textus ex parte eo sensu intelligendi sunt, sicuti doctrina, quae dicit omnia quae infideles faciunt esse peccata¹⁶. Interdum vero talibus verbis enuntiatur hominem nisi gratia adiutus sit, certo pervenire ad peccatum¹⁷.

2. Concilium arausicanum, can. 22: « De his, quae hominum propria sunt. Nemo habet de suo nisi mendacium et peccatum. Si quid autem habet homo veritatis atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati non deficiamus in via »¹⁸.

Resp. Canon est sententia 323 ex illis, quas Prosper ex operibus s. Augustini delibavit¹⁹; invenitur in tractatu 5 in Ioannis evangelium: « Sicut Dominus voluit, ad diem promissionis nostrae pervenimus; praestabit etiam hoc, ut ad ipsius promissionis redditionem pervenire possimus. Tunc enim ea quae dicimus, et nobis et vobis si utilia sunt, ab ipso sunt; quae autem ab homine sunt, mendacia sunt; sicut ipse dixit Dominus noster Iesus Christus: Qui loquitur mendacium, de suo loquitur²⁰. Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum. Si quid autem homo habet veritatis atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati, et in hac peregrinatione interim consolati, ne deficiamus in via, venire ad eius requiem satietatemque possimus. Si ergo qui loquitur mendacium, de suo loquitur, qui loquitur veritatem, de Deo loquitur. Verax Ioannes, veritas Christus; verax Ioannes, sed omnis verax a veritate verax est: si ergo verax est Ioannes, et verax esse homo non potest, nisi a veritate; a quo erat verax, nisi ab eo qui dixit: Ego sum veritas? »²¹

De sensu canonis 22 inter catholicos disputatur²². Ernst eum vult intelligere secundum suam explicationem doctrinae s. Augustini omnia opera infidelium esse peccata²³. — Scheeben censet, sermonem non esse speciatim de homine in statu naturae lapsae, sed de homine in genere, et sensum esse: si homo de suo agit, id est secundum proprium iudicium et propriam voluntatem, et non secundum iudicium et voluntatem Dei, peccat; nam non est veritas neque bonitas, nisi dependenter et sub influxu fontis omnis veritatis et bonitatis, Dei. Hinc etiam canon 23: « De voluntate Dei et hominis. Suam voluntatem homines faciunt, non Dei, quando id agunt, quod Deo displicet; quando autem id faciunt, quod volunt, ut divinae serviant voluntati, quamvis volentes agant quod agunt, illius tamen voluntas est, a quo et praeparatur et iubetur quod volunt »²⁴. — De Blic interpretatur: Id quod homo ut proprium habet, est solum peccatum; iustitia ipsi venit ex gratia²⁵.

De sententia P. Vázquez. Verum est in hac sententia, sine gratia congrua nullum fieri actum honestum; praeterea, sicut omnia quae in mundo sunt et accidunt, ita quoque sub providentia divina esse, si homo cogitationem congruam prae incongrua habet; porro cogitationem congruam maius bonum et maius beneficium esse, quam cogitationem non congruam. Et haec omnia ut patet a theologis conceduntur.

Sed quaeri potest utrum haec iam sufficiant ad hoc, ut omnis cogitatio congrua vere sit gratia, donum indebitum, immo gratia, quam Christus in cruce nobis promeruit. Hoc generatim a theologis negatur, et iure quidem, si sermo est de cogitatione congrua, quae secundum communem cursum naturae oritur, id est de tali, quae non speciali interventu divino adducitur; si enim hoc obtineret, haberetur donum secundum modum supernaturale.

Multae autem cogitationes congruae in hominibus inveniuntur secundum communem omnino cursum naturae; plura enim sunt honesta, quae naturaliter homini adeo placent, ut ea facere quoque velit. Ita non videtur speciale et indebitum beneficium esse, si filii cognoscant parentes esse diligendos, et quod hoc tantum iis placeat, ut etiam de facto eos ament. Videretur monstrum esse homo, cui secundum communem cursum naturae nullum bonum honestum placeret; multo minus tale quid affirmari potest de toto genere humano. Pertinet ad providentiam naturaliter debitam, ut homini veniant cogitationes congruae et non solum incongruae. Ita ergo cogitatio congrua est aliquid quod perfecte intra ordinem mere naturalem continetur, tum quoad substantiam, tum quoad modum quo oritur. Haec autem cogitatio congrua debita est non solum generi humano, sed etiam aliqua ratione singulis individuis.

Ex eo vero, quod a Deo petere possumus cogitationes congruas et pro illis ei gratias agere, non sequitur, ut sint gratiae sensu proprio; non enim omnia quae a Deo peti et pro quibus gratiae agi possunt, habent rationem gratiae sensu proprio. Ita potest quis petere sanitatem et alia bona physica, quae tamen propterea non debent esse gratia.

Verum est omnia in praesenti ordine providentiae aliqua ratione ordinari tandem aliquando ad finem supernaturalem, id quod etiam valet de cogitatione congrua. Sed sicuti propterea non omnia beneficia Dei sunt gratia, quae ex meritis Christi datur, ita neque cogitatio congrua.

Quae dicta sunt valent de cogitatione congrua sensu illo universali uti doctrinam suam statuit Vázquez; his tamen non affirmatur cogitationem congruam numquam dari aut dari posse propter merita Christi; hoc concedi potest, ut Suárez dicit, si illa cogitatio congrua aliquomodo ad vitam aeternam conducit, sive per se, sive per accidens, removendo prohibens, e. gr. impediendo peccatum²⁶.

De sententia P. Ripalda²⁷. In suo opere « De ente supernaturali »²⁸ ita statuit: « Quotiescumque homo agit quod sibi datum est, ut actum virtutis naturalem efficiat, iam adesse antecedenter Deum auxilio intrinsece supernaturali gratiae, ut vel eum actum intrinsece naturalem, extrinsece supernaturalem ac subinde salutarem edat, vel simul cum actu intrinsece naturali etiam alium eiusdem virtutis intrinsece supernaturalem eliciat circa idem obiectum formale, quod utrique actui naturali ac supernaturali commune est: atque ita nullus sit conatus moraliter bonus naturae, quem aliqua gratia supernaturalis non praeveniat ». « In mea sententia absolute verum est, ad quodlibet bonum opus morale, sive ad quemlibet virtutis moralis actum necessarium esse per se naturae rationali elevatae auxilium theologicum gratiae, de quo Concilia ac Patres Ecclesiae adversus gratiae hostes disseruerunt »²⁹.

Palmieri de hac sententia iudicat: « Nobis sententia Ripalda accepta secundum amplissimam suam universalitatem nequit persuaderi... Si tamen ad solos fideles coarctetur: cum nulla argumenta obstent et pro hac hypothesi maxime valeant rationes Ripalda, eam censemus veram esse. Nec praeterea negamus auxilia naturalia gratuita gentibus semper praesto esse, quae sint extrinsece supernaturalia ex merito Christi data »³⁰. Pesch³¹ censet: « Facilius haec sententia admitti potest, si restringitur ad solos fideles, quam si extenditur etiam ad infideles; quia secus difficulter explicatur, cur nullus homo adultus sine fide proprie dicta iustificari possit ».

Per peccatum Adae genus humanum donum integritatis perdidit; homo secundum corpus et animam in deterius commutatus est. Licet natura intrinsecus non sit corrupta, homo tamen vulneratus est in naturalibus, cum laesa sit illa harmonia, quae dono integritatis habebatur. Adeo infirmus est homo, ut sine gratia certo perveniat ad peccatum mortale. De hac infirmitate vel de necessitate gratiae ad medendum huic infirmitati in praesente thesi sermo est. Gratia necessaria est, ut homo liber maneat a peccato mortali.

« Peccator adultus »: homo vere adultus, qui habet sufficientem cognitionem legis naturalis; qui est in statu peccati, et quidem proxime intelligitur peccatum originale; agitur enim de illa infirmitate, quae in praesenti ordine est ex peccato originali. Haec infirmitas per peccata personalia augeri potest.

«Totam legem naturalem »: Lex naturalis illa est, quae omnium hominum corde inscripta est, quam adultus ignorare non potest, quae se manifestat in dictamine conscientiae. Definiri solet: voluntas divina ordinem naturalem observare iubens, perturbare vetans. Vocatur lex naturalis, quia cum natura, per naturam, in natura datur; ita dicitur in distinctione ad legem positivam. Thesis agit de observanda hac lege tota; quia ad observandum unum vel alterum praeceptum non adest vel probari potest tanta difficultas.

« Observare quoad substantiam »: Lex observari dicitur quoad substantiam, cum observatur quoad id quod praecipit, vel prohibet, sed non tali modo, illa perfectione, quae requiritur, ut opus sit salutare; hinc quoad substantiam observare est idem quod « mere honeste », sive « non salutariter» observare.

« Diu»: Ad diem et horam determinari non potest, sed significat tempus quod moraliter pro longiore tempore habetur, e. g. plures menses, vel annum.

«Non potest»: Non est sermo de impotentia physica; nam quod lex naturalis praescribit, non potest excedere vires physicas huius naturae. Agitur ergo de impotentia morali, id est de magna difficultate faciendi id quod physice non est impossibile. Haec impotentia infra magis explicatur.

«Sine gratia »: Sine auxilio divino indebito. Non agitur de gratia inquantum dat posse physicum actus¹, sed de auxilio, quod iuvat contra illam impotentiam moralem, quae ex infirmitate naturae provenit; est ergo gratia medicinalis contra illam infirmitatem, et quatenus aliquo modo vulnerationem sanat, gratia sanans vocatur.

Verba thesis hucusque explicata affirmant ipsum factum, in homine talem impotentiam inveniri. Moralis autem impotentia supponit difficultates speciales, quas superare non potest homo. Verba thesis quae sequuntur indicant, unde habeantur istae difficultates, vel in quo consistant.

«Tentatio » est sollicitatio ad peccandum, vel impediendo actum bonum faciendum, vel alliciendo ad actum malum committendum; oritur vel ab ipsa natura corrupta (concupiscentia rebellis), vel a mundo, vel a diabolo². Potest esse tentatio tum ad peccatum mortale, tum ad veniale; in thesi intelligitur solum ad peccatum mortale.

« Gravis » illa tentatio est, quae magnam parat difficultatem. Non ergo gravis dicitur ratione obiecti ad quod allicit, ac si esset gravis tentatio ea quae est ad peccatum mortale, levis ea quae est ad veniale; sed potest esse tentiatio levis ad peccatum mortale, et tentatio gravis ad peccatum veniale. Haec magna difficultas in eo plerumque est, quod vehementer alliciat ad peccatum et simul diutius perduret; ergo magna est ratione intensitatis et durationis. «Igitur tentatio levis dicitur, quae vel ex parte intellectus parvam, vel inefficacem habet suasionem, vel ex parte appetitus debilem inclinationem, vel etiam est levis, quae ad momentum seu brevissimo tempore durat, quamvis alioquin intensa, seu vehemens videatur; gravis autem dicitur, quae pertinaciter suadet multo tempore, constanter, ac moleste, poteritque hoc titulo gravis censeri, etiam si pro singulis temporibus non sit admodum vehemens, dummodo aut suasio sit per se magna, aut cum passione aliqua, et inclinatione sit coniuncta. Hi autem gradus tentationum non possunt certa regula, vel gradu definiri, sed prudenti arbitrio pensandi sunt, et maxime considerandi sunt per comparationem ad eum, qui tentatur. Nam aliqua tentatio erit gravis uni, quae alteri esset levis, propter varias eorum complexiones, ingenia, mores, vel doctrinam, quae omnia ponderanda sunt »³.

« Occurrunt »: non semper et continuo, sed intelligendum est simili modo quo supra « diu », scilicet nemo diu liber manet a tentatione.

« Videtur dubium manere, num revera omnis homo adultus interdum gravibus tentationibus incitetur ad transgrediendam legem divinam in re gravi. Nam videntur esse homines tam pacati, ut nullos vehementes passionum motus sentiant. Ad hoc dicendum est: Si excipimus eos, qui vel naturali indole vel ex morbo vel senio sunt tam imbecilli, ut nihil iis magnopere curae sit, omnes homines naturaliter suas habent vitiosas inclinationes, quibus data occasione commoventur, alius ad avaritiam, alius ad iram, alius ad delectationes carnales, alius ad prigritiam in explendis status sui officiis, alius ad laedendam caritatem lingua vel opere, alius ad alia peccata, ut de omnibus valeat: « Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem » (Gal 5, 17; cf. Eph 6, 10 sqq.). « Labora sicut bonus miles Christi... Nam et qui certat in agone, non coronatur, nisi legitime certaverit » (2 Tim 2, 3. 5). Quare concilium tridentinum sess. 6, c. 13 omnes monet verbis apostoli: « Verumtamen qui se existimant stare, videant, ne cadant (1 Cor 10, 12), et cum timore ac tremore salutem suam operentur (Phil 2, 12)... Formidare enim debent, scientes, quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo » (Denz. n. 806). Potest quidem accidere, ut quis per totam vitam immunem se servet a peccato gravi; potest etiam accidere, ut quis post pugnam diu fideliter superatam perveniat ad tantam quietem, ut non iam sentiat tentationes valde molestas. At hoc ipsum est speciale Dei donum, ut ait S. Augustinus: « O tu, qui dicis te non multa crimina commisisse, quare? quo regente?... Hoc tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi » (Serm. 99, c. 6; M 38,598) »⁴.

« Honeste superare »: Tentatio superari potest

a) ex motivo malo; e. g. non se inebriare ad committendum homicidium: male superat; ad hoc neque requiritur neque datur gratia;

b) ex motivo honestatis supernaturalis, e. g. ex amore Dei: salutariter superat; ad hoc gratia elevans requiritur;

c) ex motivo honestatis naturalis; e. g. ex amore naturali bonitatis oppositae: honeste superat; de hoc est sermo in thesi.

Haec de sensu thesis; quaedam adhuc remanent notanda vel ulterius explicanda.

1. Non quaeritur utrum de facto unquam homo in tali tentatione sine auxilio necessario gratiae inveniatur; hoc non obtinere ostendetur in ultima parte tractatus, ubi de distributione gratiarum sermo est. Ergo ex experientia neque pro thesi neque contra eam stricte quidquam probari potest.

2. Ulterior explicatio impotentiae. Uti iam dictum est, impotentia non est physica; ea ab illis solum asseri posset, qui dicerent naturam humanam per peccatum originale intrinsecus corruptam esse. Est ergo impotentia moralis, magna difficultas ponendi actum, quae ex vehementia tentationis et eius diuturnitate oritur. Facile intelligitur hominem cuius cognitio omnis a sensu incipit et quae semper materiae ligata est, multo facilius et clarius sensibilia cognoscere, quam spiritualia et consequenter voluntatem magis inclinari et affici a bonis sensibilibus, quam a bonis pure spiritualibus. Hinc per se iam cognitio boni spiritualis eiusque amor cum aliqua difficultate coniunctus est, si comparatur cum cognitione et amore rerum sensibilium; inde iam incipere potest aliqua pugna inter carnem et spiritum, si bonum sensibile est homini illicitum. Si deinde illae res sensibiles illicitae maiore vivacitate et claritate proponuntur, specialis conatus necessarius est, ut homo ab his rebus sese avertat ad consideranda spiritualia, qui conatus iam satis difficilis esse potest. Crescit difficultas, si accedit directa sollicitatio ex parte hominum, vel etiam ex parte diaboli ita ut moraliter vix possibile sit homini perseverare in considerandis bonis spiritualibus. Fortasse homo fortis per breve tempus talem impugnationem vincere potest, sed si tentatio diu perdurat, iterum et iterum de novo exsurgit, fortitudo hominis minuitur, homo defatigatur, ita ut tandem summa sit difficultas, moralis impotentia diutius resistendi: homo cedit tentationi.

Haec est impotentia moralis antecedens; sed quamdiu iudicium hominis non vere turbatur, vel tollitur, et homo non est ad unum determinatus, tamdiu manet libertas et quamdiu haec adest, manet relate ad particularem actum possibilitas actus oppositi, et nondum affirmari potest impotentia absoluta.

Homo autem durante illa pugna defatigatur, intellectus obscuratur, voluntas debilitatur, et res eo pervenit, ut homo non amplius tanta voluntate resistat, quanta per se posset; voluntas contraria tentationi tam debilis fit, ut, quae in aliis circumstantiis fortasse sufficeret, non iam sufficiat in tam vehementi et diuturna impugnatione. Sic ultimo impotentia vincendi tentationem inde est, quod homo de facto non iam ita velit ut possit. Consequenter ad huiusmodi infirmam voluntatem adest absoluta impotentia. Ergo impotentia ut absoluta non est mere antecedens, sed consequens ad hanc infirmam liberam voluntatem. Ita S. Augustinus: « Tantum quippe Spiritu Sancto accenditur voluntas eorum (scl. sanctorum), ut ideo possint, quia sic volunt; ideo sic velint, quia Deus operatur, ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae huius, (in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat), ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent, inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis, ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur; et ideo quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur »⁵.

Ab hac quaestione, in quo scl. consistat impotentia et quomodo explicanda sit, omnino distinguenda est alia quaestio, unde sciamus omnes homines in praesenti ordine tam impotentes esse, ut sine auxilio gratiae peccarent. Hanc cognitionem haurimus ex revelatione; Deus enim scit, quid homines facturi essent sub variis conditionibus. Hinc bene Pesch: ⁶ « Nos quidem non omnium hominum voluntates tam perfecte cognoscimus, ut a priori possimus dicere nullum hominem satis velle, ut possit, sed hoc discimus ex revelatione divina. Neque tamen dicendum est hanc absolutam impotentiam esse solum consequentem ad praevisionem Dei, ut recte notat Suárez (l. 1, c. 24, n. 24 sq.), sed est consequens ad defectum fortitudinis humanae seu amoris boni honesti, nota autem est per praevisionem et revelationem Dei; praevisio enim Dei non facit impotentiam, sed manifestat ».

In explicatione data manet libertas hominis. Nam impotentia in quantum est antecedens, non est absoluta, et relinquit possibilitatem actus oppositi; absoluta autem impotentia, qua actus oppositus absolute excluditur, est consequens liberam infirmam voluntatem hominis; necessitas ergo succumbendi tentationi in nullo signo antecedente usum liberi arbitrii est absoluta, et ita libertas hominis non tollitur.

3. Quale auxilium requiritur? Sequitur ex natura impotentiae, quam auxilium debet sanare. Moralis illa infirmitas in eo fundatur, quod intellectus difficilius cognoscat spiritualia et magis inclinetur ad sensibilia; remedium oppositum ergo est facilior et clarior cognitio boni spiritualis et maior inclinatio voluntatis in illud. Si homo in tentatione fatigatus iam in eo est, ut non iam ita velit, ut possit, et in tali conditione eius attentio per specialem illuminationem intellectus ad consideranda bona spiritualia dirigitur, et in voluntate maior inclinatio ad tale bonum oritur, iam habetur remedium contra illam infirmitatem. Ergo auxilium est illuminatio intellectus et inspiratio voluntatis⁷.

4. Qua ratione hoc auxilium est gratuitum? In hac quaestione supponitur esse de facto illud auxilium gratuitum, indebitum, esse veram gratiam Christi, id quod positive probatur. Non est per se necessarium, ut illud auxilium, illuminationes intellectus et inspirationes voluntatis, sit entitative supernaturale. Agitur enim non de actibus salutaribus, de tentatione superanda salutariter, sed mere honeste, et ipsa infirmitas hominis sanari potest per se in singulis actibus per auxilium entitative naturale; ergo ex eius entitativa supernaturalitate gratuitas huius auxilii derivari per se non potest. Sed auxilium entitative naturale potest esse indebitum secundum modum, quo confertur: auxilium supernaturale secundum quid, et hinc vera gratia. Deus confert talem illuminationem intellectus et talem inspirationem voluntatis, quales sub concretis circumstantiis per cursum naturalem causarum naturalium non haberentur; ergo praeter communem et ordinarium cursum naturae illas cogitationes et inclinationes voluntatis indit; sunt ergo supernaturales quoad modum et ita indebitae. Cum quidquid habet rationem gratiae in praesenti ordine ex meritis Christi conferatur, illae quoque illuminationes intellectus et inspirationes voluntatis sunt vere gratia Christi Redemptoris.

Suárez: « Est ergo haec motio, ut hic breviter dicam, vel illuminatio intellectus, qua melius et fortius repraesentatur obiectum, quam per communem cursum causarum possit, vel motus aliquis voluntatis, quo Deus facit suavem illam resistentiam, vel terret ab illo malo, ut Augustinus dixit in homil. 24 et 50. Dixi autem motionem dari debere aliquo modo supernaturalem, quia ad effectum, de quo tractamus, non semper est necesse, ut sit supernaturalis in entitate sua, quia effectus non est adeo excellens. Sufficit ergo ut modo supernaturali conferatur; consistit autem ille modus in hoc, quod talis, ac tanta consideratio, vel affectio, aut inordinatio in tali occasione et puncto fieri non posset per communem cursum naturalium causarum, vel per humanam industriam eius, qui tentationem patitur, comparari. Et ideo illa motio habet veram rationem gratiae, praesertim si detur in ordine ad finem supernaturalem, sicut nunc datur »⁸.

Ex eo, quod dictum est, auxilium medicinale non debere esse entitative supernaturale, non sequitur, ut illud non possit esse vel non sit de facto entitative supernaturale. Si autem auxilio entitative supernaturali tentatio vincitur, actus non solum naturaliter honestus est, sed salutaris. Ita Billot⁹ qui gratiam supernaturalem quoad modum tantum non putat esse admittendam, sed omne auxilium gratiae censet esse entitative supernaturale. Similiter Ripalda docuerat. Secundum alios vero gratia, quae fidelibus ad superandam tentationem conceditur, semper est entitative supernaturalis; sed non videtur adesse sufficiens ratio hoc simpliciter negandi quoad eos qui nondum credunt, sed potius assumendum est, illis quoque, saltem interdum, gratias entitative supernaturales concedi ad superandas tentationes. Si autem gratia est entitative supernaturalis, ergo non solum sanans, sed etiam elevans, multo magis apparet eam esse donum gratuitum.

Attamen in omni suppositione videtur illud auxilium aliquatenus esse debitum. Nam Deus debet homini dare illa auxilia, sine quibus homini absolute impossibile est legem naturalem observare, peccata personalia mortalia evitare. Agitur enim de aliqua impotentia quae in ipsa natura hominis fundatur, et quae eadem vel similis esset vel esse posset in statu naturae purae, in quo sine dubio tale auxilium naturae debitum fuisset.

Ad hoc aliqui theologi respondent, hanc infirmitatem, licet eadem vel similis in ordine naturae purae fuisset, in praesenti tamen ordine ex peccato provenire, et propterea provocari non posse ad ea quae in statu naturae purae futura fuissent. In praesenti enim ordine per peccatum homo omnem exigentiam illius auxilii amisit, quod ei in statu naturae purae debitum fuisset.

Hoc responsum supponit, posse hominem propter solum peccatum originale essentialiter damnum pati in iis quae ipsa natura exigit, et quae sic ad naturam pertinent. Sed oppositum principium verius videtur et longe communius a theologis adhibetur in quaestione de sequelis peccati originalis pro altera vita¹⁰. Consequenter ergo dicendum est, etiam in hac vita hominem propter solum peccatum originale iis non privari, quae natura ipsa per se exigit, sine quibus absolute impossibile est vitare peccatum personale mortale.

Ergo dicendum est: debitum est homini, qui est in solo peccato originali, qui nondum commisit peccata personalia, ut non sit in illa absoluta impotentia vitandi peccatum mortale; debet habere possibilitatem peccatum vitandi: debetur ei auxilium, quo possit peccatum vitare. Non autem debetur illi auxilium aliquod, quod sit secundum modum vel etiam entitative supernaturale, quale in praesenti ordine de facto datur. Hoc auxilium supernaturale, sive quoad modum, sive entitative, in praesenti ordine illud quoque praestat, quod in ordine naturae purae auxilium mere naturale praestitisset. Et sic verum manet illud auxilium medicinale, quod in praesenti ordine propter merita Christi datur, esse vere indebitum, vere gratiam. Quamdiu homo est in solo peccato originali, auxilium medicinale, gratia sanans, semper illi praesto est, et sic de facto tali homini non est impossibile, vitare peccatum mortale. Si autem homo peccata personalia commisit, per propriam culpam se indignum fecit favore divino; utrum autem et quousque etiam tali homini Deus gratiam suam offerat, dicendum est in ultima parte, quae est de distributione gratiae¹¹

Adversantur thesi pelagiani de quibus s. Augustinus dixit: « Hi Dei gratiae... in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem credant facere omnia divina mandata »¹².

Qualificatio huius thesis. Suárez: « Solet autem interrogari, quam sit certa haec assertio. In quo omnes theologi, praesertim moderni, docent, esse certam et indubitatam, quia contrarium multum accedit ad errorem Pelagii. Difficultas autem est, an simpliciter sit de fide; aliqui enim affirmant propter testimonia Pauli et conciliorum, quae adduximus. Ita sentit Medina ad art. 4 et 8 D. Thom. supra citatos, quem nonnulli moderni imitantur. At vero Soto dicto cap. 21 non putat esse de fide, quia testimonia adducta habent aliquam interpretationem non omnino improbabilem, et sequitur Torens. libro 1 Confessionis Augustinian. capite tertio. Et indicat etiam Valent. 2. tomo disput. 8. quaest. 1. punct. 5. § 2. quia solum ut opinionem Theologicam illam tradit. Et mihi etiam videtur, non esse simpliciter de fide, quia non invenio expressam et specificam Ecclesiae definitionem huius dogmatis sub his terminis propositi, scilicet de observatione omnium praeceptorum legis naturae solum quoad vitanda peccata illis contraria. Definitiones autem generales supra adductae habent evasiones supra etiam positas, quae licet sufficienter refellantur, non tamen ita evidenter, ut certum de fide sit, hoc particulare dogma sub illa generali definitione contineri. Ideoque satis est dicere, doctrinam hanc esse conclusionem theologicam adeo certam, ut contraria non solum iam temeraria sit, sed etiam errori proxima »¹³. Idem hodie dici potest: non constat certo de definitione; thesis, abstrahendo ab ulteriore explicatione inter theologos controversa, saltem ut theologice certa statuenda est.

Doc. Ecclesiae

Indiculus plura huc spectantia iam collegit: « Cap. 3. Neminem etiam baptismatis gratia renovatum idoneum esse ad superandas diaboli insidias et ad vincendas carnis concupiscentias, nisi per quotidianum adiutorium Dei perseverantiam bonae conversationis acceperit. Quod eiusdem antistitis (Innocentii I) in eisdem paginis¹⁴ doctrina confirmat dicens: Nam quamvis hominem redemisset a praeteritis ille peccatis, tamen sciens iterum posse peccare, ad reparationem sibi, quemadmodum posset illum et post ista corrigere, multa servavit, quotidiana praestans illi remedia, quibus nisi freti confisique nitamur, nullatenus humanos vincere poterimus errores. Necesse est enim, ut quo auxiliante vincimus, eo iterum non adiuvante vincamur »¹⁵.

« Cap. 7. Illud etiam, quod intra Cartaginensis synodi¹⁶ decreta constitutum est, quasi proprium Apostolicae Sedis amplectimur, quod scilicet tertio capitulo definitum est: Ut quicumque dixerit, gratiam Dei, qua iustificamur per Iesum Christum Dominum nostrum, ad solam remissionem peccatorum valere, quae iam commissa sunt, non etiam ad adiutorium, ut non committantur, A. S. Et iterum quarto capitulo: Ut quisquis dixerit, gratiam Dei per Iesum Christum propter hoc tantum nos adiuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum, ut sciamus, quid appetere et quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari, ut quod faciendum cognovimus etiam facere diligamus atque valeamus, A. S. Cum enim dicat Apostolus: Scientia inflat, caritas vero aedificat, valde impium est, ut credamus, ad eam, quae inflat, nos habere gratiam Christi, et ad eam, quae aedificat, non habere, cum sit utrumque donum Dei, et scire, quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus, ut aedificante caritate, scientia non possit inflare. Sicut autem de Deo scriptum est: Qui docet hominem scientiam, ita scriptum est etiam: Caritas ex Deo est. Item quinto capitulo: Ut quisquis dixerit, ideo nobis gratiam iustificationis dari, ut, quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam, tamquam et si gratia non daretur, non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa implere divina mandata, A. S. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: Sine me difficilius potestis facere, sed ait: Sine me nihil potestis facere »¹⁷.

Conc. Arausicanum, can. 10: « Adiutorium Dei etiam renatis ac sanatis semper est implorandum, ut ad finem bonum pervenire, vel in bono possint opere perdurare »¹⁸.

Conc. Tridentinum de ipsis iustis dicit: « Formidare enim debent, scientes, quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo, in qua victores esse non possunt, nisi cum Dei gratia Apostolo obtemperent dicenti: Debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini. Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis »¹⁹.

In his textibus sine dubio dicitur hominem sine gratia Christi non posse observare mandata Dei, vincere in pugna. Non autem explicite distinguitur inter observare et vincere salutariter, et mere honeste. Attamen clare etiam apparet sensum esse, sine gratia hominem in ista pugna vinci, id est eum pervenire ad peccatum, id quod speciatim contra pelagianos statuendum erat, qui affirmabant hominem propriis suis viribus posse tentationem superare; hoc etiam clare docetur in concilio tridentino. Aliquibus locis sermo est directe de renatis et sanatis; si ergo illi non possunt superare, multo magis hoc valet de nondum renatis et sanatis. Qualis sit gratia, quae necessaria est, non ulterius determinatur; pluries tamen sermo est de remedio, auxilio quotidiano, id quod vix aliter intelligi potest, quam de auxilio actuali.

Ita in his textibus vere id continetur, quod thesis affirmat; sed ex dictis etiam intelligitur cur plures theologi censeant, non certo constare de explicita definitione relate ad observationem mere honestam mandatorum et de tentationibus mere honeste superandis.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura clare docet homini, etiam iustificato, gravem et periculosam pugnam subeundam esse contra inimicos salutis suae, in qua superare non potest sine auxilio divino: solis ergo viribus suis naturalibus succumbet.

Eph 6, 10 ss.: « De cetero fratres confortamini in Domino, et in potentia virtutis eius. Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare (obsistere) adversus insidias (dolosas machinationes) diaboli; quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (adversus homines) sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in caelestibus (in caelo aëreo; cf. 2, 2). Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo (difficili, obnoxio insidiis diaboli), et in omnibus perfecti (omnia devincere, superare) stare (firmiter persistere, non cadere). State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam iustitiae, et calceati pedes in praeparatione evangelii pacis; in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis (poteritis) omnia tela nequissimi ignea extinguere; et galeam salutis assumite; et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem orantes omni tempore in spiritu; et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione pro omnibus sanctis ».

1 Petr 5, 8 s.: « Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret; cui resistite fortes in fide ».

Dominus docet nos orare: « Et ne nos inducas in tentationem »²⁰, cuius orationis sensum bene explicat Suárez: « Dico ergo postulare ne in noxiam tentationem incidamus; nam, ut dixi, hae posteriores petitiones sunt de malo cavendo; talis autem tentatio grave malum est; quae vero non est noxia, potius habet rationem boni. Dicitur autem tentatio noxia, quae nos est superatura; de tali autem verum est postulare nos, tum ne illa vincamur, tum etiam ne illam patiamur: tamen si quis consideret, haec duo respectu eiusdem tentationis in idem recidunt; nam qui tali tentatione impugnatur, vincitur, alioqui noxia non est; supponebatur autem futura noxia in praescientia Dei; ergo quia credimus ipsum optime nosse quae tentatio futura sit noxia, ideo petimus ut nos in illam non inducat. Et ita optime declaratur proprietas huius verbi; tunc enim maxime tribui solet Deo id quod permittit, ac si faceret, quando ex certa praescientia, et non obstante malo praeviso, illud permittit »²¹.

Iterum monet Dominus: « Vigilate et orate ut non intretis in tentationem. Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma »²². Vigilare quamvis hoc loco immediate dicitur sensu proprio, ut scilicet apostoli maneant vigiles, ut a somno se defendant; « tamen merito ex una actionum specie quae iis necessaria erat tum temporis et quam curam Christus recommendabat, infertur documentum generale omnibus propositum, ut vigilent, i. e. cauti sint ac solliciti et circumspecti atque assidui ad praecavenda pericula, ad removenda peccatorum incitamenta: ad praevidendas et discutiendas artes et fraudes eorum qui ad peccandum allicere student »²³. Praeterea orandum esse monet Dominus, eo fine, ut non in tentationem intrent, quod est vel: ut non incurrant in tentationem, vel: ut non voluntatis assensu in tentationem intrent, i. e. ei consentiant, in ea succumbant. Addit deinde rationem Dominus: spiritus quidem promptus, caro autem infirma; ergo etiamsi spiritus quidem bonus sit, tamen orandum est, quia ex parte infirmae carnis venient difficultates, ad quas superandas auxilium divinum necessarium est. « Ut igitur vires adsint ad hanc carnis infirmitatem superandam et ut ea infirmitate non ipse spiritus infirmetur et a bono proposito misere excidat opus est oratione, qua vires illae necessariae caelitus impetrentur »²⁴.

Hanc pugnam, quae in ipso homine est inter spiritum et carnem, describit s. Paulus Rom 7 et docet solo auxilio gratiae hominem in illa non succumbere. Quidquid sit de explicatione singulorum versuum et verborum huius capitis, qua de re diversae sunt inter catholicos exegetas sententiae²⁵, hoc tamen patet apostolum dicere in seipso, in membris suis, in carne esse aliquam legem, quae se opponit legi Dei. Hinc quam primum homo cognovit legem Dei, oritur in ipso pugna inter id quod faciendum cognovit et quod spiritus etiam facere vult (v. 16, 21, 22) et legem, quae est in membris (v. 23). Haec lex eum perducere vult ad peccatum eoque etiam perduceret, si non liberaretur et iuvaretur gratia Christi: sola hac gratia liber manere potest a peccato (indirecte, gratias agendo v. 25; directe 8, 2 ss.).

Quaeritur quis sit intelligendus ille ego: homo sub lege mosaica; homo christianus iustificatus (ita postea s. Augustinus)²⁶. Dicendum videtur: homo sub lege mosaica. Sed lex mosaica hoc loco ab apostolo non consideratur inquantum praeter ea quae lex naturalis praescribit, etiam praecepta caeremonialia dedit, sed quatenus praecise dicit: non concupisces; per hanc positivam legem enim Iudaeus etiam cognitionem legis naturalis habebat. Id tamen quod apostolus de interna illa pugna dicit non solum de Iudaeis, sed etiam de gentibus valet; nam et illi secundum doctrinam apostoli (c. 2) habent cognitionem legis naturalis, et hinc quod ad illam pugnam attinet, non erant in meliore conditione quam Iudaei.

Ergo secundum doctrinam s. Scripturae homo in via salutis impugnatur a diabolo, a carne; occurrunt ei tentationes, quas sine auxilio divino non superabit.

PATRES

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis. Ergo sunt tentationes quae ferri non possunt. Et quaenam illae? Omnes, ut ita dicam; potestas enim in Dei auxilio sita est, quam per voluntatem nostram attrahimus. Quamobrem, ut discas accurate quod non solum illas quae nostram superant potestatem, sed neque hasce humanas possimus sine illius auxilio facile ferre, subiunxit: Sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere »²⁷. — « Noli paralyticum laude privare, nec illum nec alium hominem quemvis qui tentetur et patienter ferat. Quantumvis enim saepe philosophemur, quamvis omnium robustissimi simus ac validissimi, si Dei absit auxilium, ne mediocri quidem poterimus tentationi resistere. Sed quid ego de nobis vilibus et abiectis loquar? Licet Paulus sit aliquis aut Petrus; licet Iacobus aut Ioannes, subsidio caelesti privatus facile vincitur et supplantatur et concidit... Neque tantum in periculis, quae vires nostras excedunt, sed in ipsis etiam quae non excedunt, caelesti auxilio indigemus, ut generose possimus obsistere »²⁸.

S. AMBROSIUS: « Si consideres, quia iustus vix salvus fit, intelligis profecto et ipsius nonnumquam titubare vestigia, et auctorem declinationis eorum Deum videri; quia ipse quoque patitur iustos saepe tentari, quo magis probentur tentationibus eruditi. Quis est autem tam fortis, ut nequaquam in tentatione moveatur, nisi Dominus adiutor ei assistat »²⁹.

S. HIERONYMUS: « Salvator in passione ab angelo confortatur, et Critobulus meus non indiget auxilio Dei, habens liberi arbitrii potestatem... Quid, inquit dormitis? Surgite et orate, ne intretis in tentationem. Debuit iuxta vos dicere: Quid dormitis? surgite et resistite, liberum enim habetis arbitrium, et semel vobis concessa a Domino potestate, nullius alterius indigetis auxilio. Si enim hoc feceritis, non intrabitis in tentationem »³⁰.

S. AUGUSTINUS: « Acute autem sibi videntur dicere (Pelagiani), quasi nostrum hoc ullus ignoret, quod si nolumus, non peccamus; nec praeciperet Deus homini, quod esset humanae impossibile voluntati. Sed hoc non vident, quod ad nonnulla superanda, vel quae male cupiuntur, vel quae male metuuntur, magnis aliquando et totis viribus opus est voluntatis, quas nos non perfecte in omnibus adhibituros praevidit »³¹.

« Magnum aliquid pelagiani se scire putant, quando dicunt: Non iuberet Deus, quod sciret non posse ab homine fieri. Quis hoc nesciat? Sed ideo iubet aliqua quae non possumus, ut noverimus quid ab illo petere debeamus. Ipsa est enim fides, quae orando impetrat quod lex imperat. Denique ipse qui dixit: Si volueris, conservabis mandata, in eodem libro Ecclesiastico aliquanto post dicit: Quis dabit in ore meo custodiam, et super labia mea signaculum astutum, ne forte cadam ab eo, et lingua mea perdat me?³² Iam certe mandata acceperat: Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum³³. Cum ergo verum sit quod dixit: Si volueris, conservabis mandata, quare quaerit in ore suo dare custodiam; similis ei qui dicit in Psalmo: Pone, Domine, custodiam ori meo?³⁴ Quare non ei sufficit mandatum Dei et voluntas sua; quandoquidem si voluerit, conservabit mandata? Quam multa Dei mandata sunt contra superbiam: iam novit ea; si voluerit, conservabit ea. Quare ergo paulo post dicit: Domine Pater et Deus vitae meae, elationem oculorum ne dederis mihi? Iam dixerat ei lex: Non concupisces³⁵: velit ergo, et faciat quod iubetur; quoniam si voluerit, conservabit mandata. Quare sequitur et dicit: Concupiscentiam averte a me? Contra luxuriam Deus quam multa mandavit: faciat ea, quia si voluerit, conservabit mandata. Quid est quod clamat ad Deum: Ventris appetitio et concubitus ne apprehendat me?³⁶ Si haec ei praesenti diceremus, rectissime nobis responderet et diceret: Ex ista oratione mea, qua haec a Deo peto, intelligite quomodo dixerim: Si volueris, conservabis mandata. Certum est enim nos mandata servare, si volumus; sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit ut volendo faciamus. Certum est nos velle, cum volumus; sed ille facit ut velimus bonum, de quo dictum est, quod paulo ante posui: Praeparatur voluntas a Domino³⁷; de quo dictum est: A Domino gressus hominis dirigentur, et viam eius volet³⁸; de quo dictum est: Deus est qui operatur in vobis et velle³⁹. Certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit: Faciam ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis et faciatis. Cum dicit: faciam ut faciatis, quid aliud dicit, nisi: auferam a vobis cor lapideum, unde non faciebatis; et dabo vobis cor carneum, unde faciatis? Et hoc quid est, nisi: Auferam cor durum, unde non faciebatis, et dabo cor obediens, unde faciatis? Ille facit ut faciamus, cui dicit homo: Pone, Domine, custodiam ori meo. Hoc est enim dicere: Fac ut ponam custodiam ori meo; quod beneficium Dei iam fuerat consecutus, qui dixit: Posui ori meo custodiam »⁴⁰.

Theologi

S. Thomas: « Antequam hominis ratio, in qua est peccatum mortale, reparetur per gratiam iustificantem, potest singula peccata mortalia vitare, et secundum aliquod tempus; quia non est necesse, quod continuo peccet in actu; sed quod diu maneat absque peccato mortali, esse non potest. Unde et Gregorius dicit super Ezechiel, quod peccatum, quod mox per poenitentiam non deletur, suo pondere ad aliud trahit. Et huius ratio est, quia sicut rationi subdi debet inferior appetitus, ita etiam ratio subdi debet Deo, et in ipso constituere finem suae voluntatis; per finem autem oportet quod regulentur omnes actus humani, sicut per rationis iudicium regulari debent motus inferioris appetitus. Sicut ergo inferiori appetitu non totaliter subiecto rationi, non potest esse quin contingant inordinati motus in appetitu sensitivo, ita etiam ratione hominis non totaliter existente subiecta Deo, consequens est ut contingant multae inordinationes in ipsis actibus rationis. Cum enim homo non habet cor suum firmatum in Deo, ut pro nullo bono consequendo vel malo vitando ab eo separari vellet, occurrunt multa, propter quae consequenda vel vitanda homo recedit a Deo, contemnendo praecepta ipsius; et ita peccat mortaliter; praecipue quia in repentinis homo operatur secundum finem praeconceptum, et secundum habitum praeexistentem, ut Philosophus dicit in 3 Ethicorum; quamvis ex praemeditatione rationis homo possit aliquid agere praeter ordinem finis praeconcepti, et praeter inclinationem habitus. Sed quia homo non potest semper esse in tali praemeditatione, non potest contingere ut diu permaneat, quin operetur secundum convenientiam voluntatis deordinatae a Deo, nisi cito per gratiam ad debitum ordinem reparetur »⁴¹.

In illis, quae thesis affirmat, theologi conveniunt; sed in ulteriore explicatione dissentiunt, ut in exponenda thesi indicatum est.

Si quoad tentationes quaestio ita ponitur, utrum homo possit gravem tentationem propriis viribus superare, aliqui negant, saltem si intelligitur de omnibus gravibus tentationibus collective sumptis; alii putant hoc negandum esse etiam pro singulis tentationibus gravibus. Attamen statim occurrit quaestio, quomodo definienda sit tentatio gravis; si definitur ea, quam homo viribus propriis non potest superare, responsum negativum pro singulis tentationibus necessarium est; talis autem negatio est tautologia. Si autem concipitur tentatio gravis ea quae magnam parat difficultatem, forte difficilius est stricte probare absolutam impotentiam eas singulas superandi.

Obiectiones

1. Absoluta impossibilitas tollit libertatem; atqui etiam in statu naturae lapsae homo est liber; ergo absoluta impossibilitas non habetur.

Resp. Dist. Mai: impossibilitas absoluta simpliciter antecedens tollit libertatem, tr.; absoluta impossibilitas non simpliciter antecedens, sed consequens ad infirmam volitionem ipsius hominis, nego.

2. Deus non iubet impossibilia; atqui iubet observare legem naturalem; ergo haec observatio est possibilis.

Resp. Dist. Mai.: non iubet impossibilia, id est ea quae neque cum auxilio divino, neque sine illo possibilia sunt, conc.; quae sine auxilio divino impossibilia sunt, subd.: si hoc auxilium sine peccato personali hominis negaret, tr.; si hoc auxilium homini concedit, nego. In hac re valent etiam ea quae dicit conc. trid.: « Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiuvat ut possis »⁴². Conc. minor. Dist. cons.: observatio legis naturalis possibilis est cum auxilio divino, conc.; sine illo, nego.

3. Atqui tale auxilium homini est debitum; ergo non est gratia. Prob. min. subs.: Debetur homini illud, sine quo non potest non peccare; atqui tale est auxilium de quo in thesi; ergo est debitum. Maior videtur evidens; nam impossibile est Deum sub poena aeternae damnationis praecipere homini aliquid quod omnibus hominibus est absolute impossibile.

Resp.: Nego min. subs.; ad eius probationem, dist. Mai.: debitum esset homini auxilium mere naturale, sine quo non posset non peccare, conc. vel trans.; auxilium supernaturale, nego. Contradist. min.: est auxilium naturale, nego; supernaturale, conc.

Atqui in hoc responso continetur, auxilium supernaturale; quod de facto conceditur, ea quoque praestare, quae in alio ordine praestaret auxilium naturale; ergo hoc auxilium eatenus debitum dici potest, quatenus praecise locum istius auxilii mere naturalis tenet.

Resp.: Conceditur totum, secundum doctrinam supra⁴³ expositam; inde tamen non sequitur, ut auxilium supernaturale, quod datur, sit debitum, et non sit gratia.

Aliae difficultates facile solvuntur, si attenditur auxilium sufficiens omnibus praesto esse, et proinde de facto homini observationem legis naturalis non esse impossibilem. Multas obiectiones vide apud Beraza n. 202 ss., 297 ss.