De gratia Redemptoris

Quid peccator adultus sine auxilio gratiae possit et non possit.

Ex praecedente sectione constat peccatorem adultum actibus entitative supernaturalibus, cum auxilio gratiae positis ad iustificationem se posse et debere disponere. Nunc quaeritur, quidnam sine auxilio gratiae possit vel non possit; aliis verbis: ad quid valeant vires peccatoris in statu naturae lapsae. Quaestio moveri potest et de viribus intellectus et de viribus voluntatis. In tractatu « De Deo uno » autem fuse iam probatum est, hominem viribus naturalibus posse Deum, principium et finem, a quo pendet et ad quem tendere, quem colere debet, cognoscere; hoc loco ergo solum de viribus voluntatis agendum est, idque non in ordine mere physico, sed in ordine morali. Considerari potest peccator qui adhuc est in statu infidelitatis et qui iam est fidelis; sermo est de utroque.

De sententia novatorum saeculi XVI dictum est in praecedenti sectione¹: homo lapsus non potest nisi peccare.

Baius²: Homo lapsus incapax est boni moralis; sine gratia homo necessario peccat; movetur aut cupiditate vitiosa, qua mundus diligitur, aut caritate, qua per Spiritum Sanctum in corde diffusa Deus amatur. Omnia opera infidelium sunt peccata, et omne quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est. Initium autem caritatis homini confertur, quando ab infidelitate aut mala voluntate conversus incipit velle bonum; potest ergo praecedere ipsam remissionem peccatorum; hinc catechumenus aut poenitens ante remissionem peccatorum aliquid iustitiae habere potest³.

Iansenius⁴: Concupiscentia est pondus quoddam habituale, quo anima inclinatur ad fruendum creaturis; sed licitum est solum uti creaturis. Quamvis post peccatum liberum arbitrium maneat, voluntas tamen glutino quodam delectabili creaturis alligatur, quod propriis viribus rumpere non potest. In homine infideli adeo regnat cupiditas, ut non iam adsit libertas faciendi bonum et abstinendi a peccato. Quamdiu homo per gratiam, et quidem gratiam fidei, non liberatur, adest necessitas peccandi. Sola absentia fidei iam ad hoc sufficit, ut omnia opera sint peccata. Haec necessitas peccandi est necessitas quoad specificationem, sed non quoad exercitium, id est, quidquid agit, est peccatum; sed nullum peccatum singulare ita necessario committere debet, quin ab eo possit abstinere; sed abstinendo ab uno, necessario incidit in aliud, quod iterum potuisset cavere, sed solum incidendo iterum in aliud peccatum.

Uterque ergo, Baius et Iansenius clare docent: 1) Omnia opera hominis infidelis sunt peccata; 2) Sine gratia homo in statu naturae lapsae nullum potest ponere actum in ordine morum, qui non sit peccatum.

Inter theologos quoque catholicos variae habentur sententiae de eo, quod homo in statu naturae lapsae possit.

Augustinenses. Eorum doctrina exponitur secundum Berti⁵, qui Augustinensium doctrinam maxime mitigavit. Libro 18 cap. 2⁶ quaerit, « quid asserendum sit de operibus eorum, qui gratia fidei sunt destituti », et ponit propositionem I⁷: « Multa fiunt etiam ab infidelibus, et impiis, quae si operum honestatem inspicias et officia virtutum, habent decus laudis, neque ratione operis appellari debent peccata ». Prop. II⁸: « Virtutes infidelium, ut plurimum, sunt germen inutile et marcescens,... nimirum, cum sit in eorum corde radix cupiditatis, solent bona opera aut ad inanem gloriam, aut ad voluptatem referri. In eo autem casu nullus negat huiusmodi virtutes vitio aut philautiae, aut inhonestatis labefactari ». Prop. III⁹: « Alio quoque ex capite, quae sine Christi gratia ab infidelibus peraguntur nequeunt inter virtutes connumerari, scilicet, quia nihil conferunt ad veram et Christianam pietatem: sive... huiusmodi virtutibus mens ad caelestem beatitudinem non enititur ». Prop. IV¹⁰: « Cum erret sapientia mundi per omnes calles,... quicquid boni infideles patraverunt, dicendi sunt non sine superna illustratione ut plurimum patrasse: non tamen eis necessaria fuit, aut est, ad non peccandum, fides habitualis, nec gratia remissionis peccatorum ».

Capite 3¹¹: « disputatur an ad peragendum opus moraliter bonum, quod nec in se, neque in intentione operantis vitiosum sit, requiratur divinae gratiae adiutorium ». Sententiam Augustinensium ita reddit¹²: « In quaestione, quam nunc propono, celeberrima est omnium fere Nostratium sententia, posse quidem hominem absque speciali gratia bonum agere ex obiecto, sive spectato virtutis officio, ut prima parte cap. praecedentis demonstratum est; at si inspiciatur finis, negant huiusmodi opus bonum esse, cum in summum bonum minime referatur. Hanc enim conditionem operi, quod nulla ex parte vitiatum sit, necessariam esse propugnant ».

Post discussam quaestionem proponit propriam opinionem, quae est media inter sententiam Augustinensium et aliorum theologorum¹³: « Adhaeremus priori (scl. sententiae Augustinensium), quatenus nullam virtutem veram propriamque agnoscit, quae sistat in re creata, quoniam virtus tendit in bonum melius; ut docet Augustinus, et idea virtutis commonstrat: nulla autem creatura melior est, quam sit mens rationalis. Negamus tamen hominem, qui operatur ob intimam, naturalem, et ingenitam ideam honestatis, non agere bonum moraliter, sed opus vitio labefactatum: quoniam vitium non est, nisi a voluntate faciendi quod vetat summa illa et incommutabilis lex veritatis. Dicimus hanc veritatis ideam, et legem incommutabilem non esse in homine lapso penitus detritam, ideoque interdum exhibere hominum menti opus peragendum licitum atque honestum, neque ad hoc necessariam esse gratiam fidei, sive quod Deus se manifestet tamquam auctorem supernaturalium donorum. Concedimus virtutes esse superbas et inflatas, si referantur ad seipsas, scilicet, si appetantur, ut conferatur animo decor continentiae ac probitatis, quoniam tunc humanae gloriae deserviunt, et multum habent inanitatis: sed nego referri ad seipsas, si fiant propter ingenitam rationem honestatis; quoniam haec ratio, cum sit una, summa, et immutabilis, ipse Deus est, intime nobis praesens, non quidem ut speciale obiectum, sed ut universalis regula veritatis. Dico opera huiusmodi regulae consentanea, etsi in Deum non referantur explicite, quod necessarium est ut ad aeternam vitam perducant, referri implicite; non quod intrinseca bonitas honestorum operum seipsa referatur in summum bonum, id enim necessarium et naturale est, non liberum, et morale; sed quia intentione animi opera illa fiunt ob intimam legem honestatis, quae implicite est ipse Deus. Atque hoc arbitror sufficere ad opus bonum morale ordinis naturalis; quia ne sit vitii labes, sufficit uniformitas legi naturaliter nobis inditae.

Haec tamen cum speculative vera sint, praemissisque Augustinianae doctrinae praeceptionibus perspicua satis: practice loquendo affirmo numquam hominem lapsum agere convertendo se ad illam intimam legem absque cupiditate et philautia, ideoque quodlibet opus bonum fieri ex speciali gratia... Igitur ut in praxi opus aliquod honestum sit, non debet a summa, et intima lege deflecti:. At homo lapsus magis se delectat seipso, quam summo bono, si non ei sancta delectatio inspiretur; quoniam sine huius delectationis dono praevalet rationi concupiscentia: cuius desideriis non obedire... absque gratia Salvatoris non possumus. Igitur inhaerere legi honesta praecipienti ita ut amore sui animus non tumescat, gratiae beneficium est, per quam motus concupiscentiae reprimitur. Eodem pacto de turpi delectatione excitata a multiformi temporalium specierum imagine est disserendum. Habitans enim lex in corpore nostro mortali, et mutabilis varietas hominem lapsum per carnales sensus diverberans, nisi succurrat gratia medicinalis, rapit voluntatem ac deprimit. Est ergo virtus animi habitus naturae modo, atque rationi consentaneus. Ratio non est per peccatum exstincta, et voluntas etiam velle et agere potest, quae ad praesentem pertinent vitam. Verumtamen quod vis affectuum insit naturaliter rationabili animo, et pro iudicio voluntatis, cuius nutui serviunt, aut ad aeterna, aut ad temporalia dirigantur, est sententia Iuliani, quem ita S. Pater alloquitur: Haec ubi didiceris, nescio. Speculative itaque postrema sententia probabilis est, practice verissima est altera; quamquam nec ista videtur tanto rigore tenenda, ut vitiosum sit opus, quod non refertur explicite in Deum. Quae si minus placeant, consulto praeposui et exornavi Doctorum scita, ut illud hac mea lucubratione facem praeferente tuearis, quod rationi magis videbitur consentaneum ».

Vázquez in 1, 2, disputatione 189 defendit hominem non posse vincere tentationem sine auxilio gratiae, et disp. 190 ad singula opera bona moralis virtutis adquisitae nos indigere auxilio gratiae per Christum. Ita sententiam exponit¹⁴: Nostra sententia est « posse quidem hominem singula opera moralis virtutis efficere sine auxilio gratiae per Christum, quod suapte natura sit ordinis supernaturalis, quale ad opera virtutum infusarum necessarium est; non tamen posse ullum opus morale secundum virtutem ex omni parte bonum operari sine aliquo auxilio gratiae per Christum, quod suapte natura ordinis naturalis sit, et per causas naturales aeterna Dei misericordia nobis praeparetur: quale quidem auxilium diximus requiri ad singulas tentationes ex affectu virtutis superandas.... Qua ratione hoc auxilium ordinis naturalis dici possit supra naturam ibid.¹⁵ explicatum est ». Illo autem loco¹⁶ dixerat: « Intelligimus peculiare auxilium gratiae, quod secundum se et natura sua est ordinis naturalis; eo quod Deus utitur rebus naturalibus ad adiuvandam naturam nostram ad opus quod ex se naturalis ordinis est, et, ut dici solet, proportionatum, et accommodatum naturae nostrae; ita ut non indigeat peculiari aliquo alio principio ad eliciendum illud, dicatur tamen peculiare auxilium, et donum gratiae: quia Deus liberaliter, et ex misericordia res omnes ita instituit, in bonum nostrum, cum tamen posset, permanente integro dono creationis, et conservationis, absque iniuria, et ingratitudine, alio modo eas regere quo sciebat nos in peccatum, et malum consensuros ».

Haec gratia ordinis naturalis est cogitatio congrua¹⁷, « Homo enim ita conditus est a Deo, ut ex natura, hoc ipso quod rationalis est, sit liberi arbitrii: hoc est, non adstrictus ad unum genus operationis, nec ad unam partem, sed talis, ut per varias et contrarias cogitationes in varia et contraria eius voluntas moveri possit: et similiter circa idem possit moveri, et non moveri; cumque in sua non habeat potestate, hac cogitatione potius quam illa primo occupari, sed quoad hoc a solo Deo pendeat, qui optime novit talem immittere cogitationem, ex qua scit, consensuram voluntatem in id quod proponitur, aut non consensuram; neque ad hoc alligata sit ex dono creationis, efficitur, ut peculiare ei sit beneficium, et peculiarem gratiam a Deo consequatur, si ea cogitatione praevenietur contra cogitationem, ex qua Deus novit fore, ut arbitrium eius resistat, nec tentationi succumbat, et sine qua scit, omnino tentationi consensurum. Haec igitur cogitatio ita arbitrio aptata, ut illud cohibeat a consensu in tentationem, et in studiosum affectum contra illam alliciat, nec debita erat creationi, nec conservationi naturae: quia illaeso dono creationis, illaesaque omnino natura, et integre in sua natura producta, et conservata, poterat Deus absque ulla vi, iniuria aut ingratitudine, reliqua ita disponere, ut in tali occasione non concederetur homini vehementior cogitatio contra tentationem, qua cohiberetur a consensu: sed relinquere eum posset cum ea cogitatione, cum qua recte novit, arbitrium illius in tentationem consensurum, quod quidem, quamvis faceret Deus, ut poterat, nihilominus homo debitor ipsi maneret, propter donum creationis et conservationis ».

Hoc autem auxilium esse per Christum, ita ostendit¹⁸: « Primo, quia ea dicitur gratia per Christum, quam ut nobis a Deo promeretur, Christus mortuus est... Cum igitur nemo inficiari possit, Christum mortuum esse, ut nobis impetraret gratiam contra singulas tentationes, ne etiam minimae succumberemus, quam re ipsa vincimus, necessario fateri debemus, gratiam, qua singulas superamus tentationes, esse per Christum. Nam quamvis Christus non fuerit promeritus, ut omnes res naturales conderentur et fierent, ut probabilior opinio fert, tamen earum dispositionem et ordinem, quatenus ad recte vivendum aliqua ex parte conducerent, non possumus gratiae Christi non tribuere, qui ut reformaret in bonos mores et liberaret nos a laqueis diaboli, mortuus est. Secundo, quia, nisi esset talis gratia per Christum, inepte a Deo eam postularemus per merita Christi. Tertio, quia, nisi esset haec gratia per Christum, possemus in aliqua victoria sine Christo gloriari et inepte ipsi gratias redderemus pro victoria singularum tentationum. Quarto, quia nisi esset haec gratia per Christum, non diceremus per eam liberari de potestate diaboli, cui per peccatum Adae traditi eramus, ut variis tentationibus exagitaret nos »¹⁹.

Vázquez ergo necessitatem « gratiae » non ex speciali quadam infirmitate hominis in statu naturae lapsae derivat, sed ex eo, quod homo libere velle non potest sine praecedente cogitatione; cogitatio, quam sequitur voluntas qua homo tentationem vincit, vel actum moraliter bonum ponit, est cogitatio congrua. Deus libere providentia sua ordinavit, ut haec vel illa in homine inveniatur cogitatio, quam ipse scit esse vel non esse congruam. Nulla ergo ratione doctrina Vazquezii affinis est Augustinismo²⁰.

His de variis sententiis praemissis quaeritur in hac sectione, quid peccator adultus in praesenti ordine sine gratiae auxilio possit, et quid non possit. Duabus thesibus respondemus: 1) non quidem facultatem amisit ponendi actus moraliter bonos (thes. 10); sed 2) sine gratia non potest totam legem divinam servare, sed certo ad peccata mortalia perveniet (thes. 11). His duabus praemittimus thesim (thes. 9), quam maxime ob errores Baianorum et Iansenistarum theologi explicite statuere solent, quamvis quoad essentialia iam in iis continetur, quae in praecedenti sectione dicta sunt, scl. non omnia opera infidelium et peccatorum esse peccata.

Patet in hac thesi sermonem esse de actibus humanis, id est de actibus liberis, cum necessaria advertentia rationis. Dicit ergo thesis in infidelibus et peccatoribus inveniri etiam actus vel indifferentes, si tales in individuo possibiles sunt, vel actus moraliter bonos. Practice sermo est de his ultimis. Thesis autem per se non ulterius determinat utrum boni illi actus sint salutares an solum moraliter boni, utrum ponantur cum auxilio gratiae, an sine illo. Sensus thesis sic quoque reddi potest: Ad opera bona non requiritur gratia habitualis, neque fides; vel sic: opera propterea, quod subiectum operans sit in statu infidelitatis vel peccati, non sunt peccata.

Negant thesim, ut ex supra dictis patet, Novatores saeculi XVI, Baiani, Iansenistae.

Quod ad ipsam rem attinet, quaestio iam soluta est in sectione praecedente; nam tum infideles tum fideles peccatores actibus bonis cum auxilio gratiae ad iustificationem disponere se debent. Neque haec necessitas ad solos peccatores fideles restringenda est, sed etiam de infidelibus valet; nam aliqui actus salutares antecedunt ipsam susceptionem fidei, actus qui comprehenduntur sub nomine « initium fidei ».

DOC. ECCLESIAE

Ex concilio TRIDENTINO huc pertinent, quae supra thesi 6 parte II allata sunt. Vide pag. 141 s. Speciatim opposita sententia damnatur can. 7: « Si quis dixerit, opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacumque ratione facta sint, vere esse peccata vel odium Dei mereri; aut quanto vehementius quis nititur se disponere ad gratiam, tanto eum gravius peccare A. S. »¹.

PIUS V damnavit sequentes propositiones Baii. Prop. 25: « Omnia opera infidelium sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia ». — Prop. 35: « Omne, quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est ». — Prop. 38: « Omnis amor creaturae rationalis aut vitiosa est cupiditas, qua mundus diligitur, quae a Ioanne prohibetur, aut laudabilis illa caritas, qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur ». — Prop. 40: « In omnibus suis actibus peccator inservit dominanti cupiditati »².

ALEXANDER VIII damnavit sequentes errores Iansenistarum, 1: « In statu naturae lapsae ad peccatum mortale (formale) et demeritum sufficit illa libertas, qua voluntarium ac liberum fuit in causa sua, peccato originali et voluntate Adami peccantis ». — 2: « Tametsi detur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali ».

— 7: « Omnis humana actio deliberata est Dei dilectio vel mundi: si Dei, caritas Patris est; si mundi, concupiscentia carnis, hoc est, mala est ». — 8: « Necesse est, infidelem in omni opere peccare ». — 11: « Omne quod non est ex fide christiana supernaturali, quae per dilectionem operatur, peccatum est »³.

Clemens XI damnavit errores Paschasii Quesnel. 38: « Peccator non est liber nisi ad malum sine gratia Liberatoris ». — 45: « Amore Dei in corde peccatorum non amplius regnante necesse est, ut in eo carnalis regnet cupiditas omnesque actiones eius corrumpat ». — 59: « Oratio impiorum est novum peccatum; et quod Deus illis concedit est novum iudicium »⁴.

Pius VI damnavit errores synodi pistoriensis de duplici amore. « 23: Doctrina synodi de duplici amore dominantis cupiditatis et caritatis dominantis enuntians, hominem sine gratia esse sub virtute peccati ipsumque in eo statu per generalem cupiditatis dominantis influxum omnes suas actiones inficere et corrumpere; quatenus insinuat, in homine, dum est sub servitute sive in statu peccati, destitutus gratia illa, qua liberatur a servitute peccati et constituitur filius Dei, sic dominari cupiditatem, ut per generalem huius influxum omnes illius actiones in se inficiantur et corrumpantur, aut opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacumque ratione fiant, sint peccata; quasi in omnibus suis actibus peccator serviat dominanti cupiditati: — falsa, perniciosa, inducens in errorem a tridentino damnatum ut haereticum, iterum in Baio damnatum art. 40. — 24: Qua vero parte inter dominantem cupiditatem et caritatem dominantem nulli ponantur affectus medii, a natura ipsa insiti suapte natura laudabiles, qui una cum amore beatitudinis naturalique propensione ad bonum remanserunt velut extrema lineamenta et reliquiae imaginis Dei; perinde ac si inter dilectionem divinam, quae nos perducit ad regnum, et dilectionem humanam illicitam, quae damnatur, non daretur dilectio humana licita, quae non reprehenditur: — falsa, alias damnata »⁵.

S. Scriptura

Dan 4, 24: Nabuchodonosor rex (infidelis) monetur a Daniele: « Quam ob rem rex consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum: forsitan ignoscet delictis tuis ». — Peccatores Scriptura exhortatur ad faciendam poenitentiam: Ez 18, 30: « Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris: et non erit vobis in ruinam iniquitas ». Cf. Eccli 21, 1; Zach 1, 3; alia supra pag. 143. — Rahab meretrix, quae exploratores occultabat⁶, propter fidem et opera laudatur Hebr 11, 31; Iac 2, 25. — Cyro regi persarum (infideli) Dominus praecepit ut aedificaret ei domum in Ierusalem⁷, de quo Dominus: « Pastor meus es, et omnem voluntatem meam complebis »⁸, — De obstetricibus aegyptiacis (infidelibus), quibus rex mandaverat interficere masculos Hebraeorum, dicitur: « Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt iuxta praeceptum regis Aegypti, sed conservabant mares... Bene ergo fecit Deus obstetricibus... et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos »⁹. — Manasses rex ob impietates suas captivus in Babylonem ductus erat. « Qui postquam coangustatus est, oravit Dominum Deum suum: et egit poenitentiam valde coram Deo patrum suorum. Deprecatusque est eum, et obsecravit intente: et exaudivit orationem eius, reduxitque eum Ierusalem in regnum suum, et cognovit Manasses quod Dominus ipse esset Deus »¹⁰. — Publicanus¹¹ et Zachaeus¹² proponuntur tamquam exempla.

Rom 1, 18 ss.: Gentes potuerunt e rebus creatis Deum cognoscere, et debuerunt secundum hanc cognitionem Deum colere et ei gratias agere; quod si hoc non fecerunt, est eorum culpa. — Rom 2, 14: « Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonio reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die, cum iudicabit Deus occulta hominum, secundum evangelium meum per Iesum Christum »¹³. Ergo gentes habent scientiam et conscientiam boni et mali moralis talem, ut sint responsabiles in iudicio Dei; et interdum faciunt ea quae sunt legis. Ergo in iis inveniri possunt actus, qui non sunt peccata.

PATRES

Cum doceant Patres peccatores mereri clementiam Dei per suos actus¹⁴ et in peccatoribus actus agnoscant cum auxilio divino factos, sine dubio non omnes actus peccatorum habent peccata.

S. GREGORIUS NAZIANZENUS: « Ille (scl. pater eius defunctus) ante etiam quam ad nostram aulam se contulisset¹⁵, noster erat. Mores quippe ipsum nobis adsciscebant. Ut enim multi ex nostris nobiscum non sunt, quos scilicet a communi corpore vita removet, sic contra multi exterorum ad nos pertinent, quicumque nimirum fidem moribus antevertunt, ac solo nomine carent, cum rem ipsam teneant. Quo in numero meus quoque pater erat, ramus quidem ille alienus, vita vero ad nos protendens »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: « Caritas alia est divina, alia humana; alia est humana licita, alia illicita... Prius ergo loquor de humana licita, quae non reprehenditur; deinde de humana illicita, quae damnatur; tertio de divina, quae nos perducit ad regnum. Ut ergo breviter insinuem, licita est humana caritas, qua uxor diligitur; illicita qua meretrix vel uxor aliena... Licitam ergo caritatem habete: humana est; sed, ut dixi, licita est. Non solum autem ita licita est, ut concedatur, sed ita licita, ut si defuerit, reprehendatur. Liceat vobis humana caritate diligere coniuges, diligere filios, diligere amicos vestros, diligere cives vestros. Omnia enim ista nomina habent necessitudinis vinculum, et gluten quodam modo caritatis. Sed videtis istam caritatem esse posse et impiorum, id est, paganorum, Iudaeorum, haereticorum. Quis enim eorum non amat uxorem, filios, fratres, vicinos, affines, amicos etc? Haec ergo humana est. Si ergo tali quisque crudelitate effertur, ut perdat etiam humanae dilectionis affectum, et non amet filios suos, et non amet coniugem suam, nec inter homines numerandus est. Non enim laudandus est qui amat filios suos; sed damnandus est qui non amat filios. Adhuc enim videat cum quibus debet ei esse dilectio ista communis. Amant filios et ferae: amant filios aspides, amant filios tigrides, amant filios leones. Nulla enim bestia est, quae non filiis suis blande immurmuret... Ergo qui non amat filios suos etiam leone peior est. Humana sunt ista, et licita sunt »¹⁷.

Epistula 138, 17 laudat opera primorum Romanorum: « Gratias Domino Deo nostro, qui contra ista mala misit nobis adiutorium singulare. Quo enim non tolleret, quem non involveret, in quod profundum non demergeret fluvius iste horrendae nequitiae generis humani, nisi crux Christi in tanta velut mole auctoritatis eminentius firmiusque figeretur; cuius apprehenso robore, stabiles essemus, ne male suadentium, vel in mala impellentium, tam vasto huius mundi gurgite abrepti surberemur? In ista enim colluvie morum pessimorum et veteris perditae disciplinae, maxime venire ac subvenire debuit caelestis auctoritas, quae voluntariam paupertatem, quae continentiam, benevolentiam, iustitiam, atque concordiam, veramque pietatem persuaderet, ceterasque vitae luminosas validasque virtutes; non tantum propter istam vitam honestissime gerendam, nec tantum propter civitatis terrenae concordissimam societatem; verum etiam propter adipiscendam sempiternam, salutem, et sempiterni cuiusdam populi caelestem divinamque rempublicam, cui nos cives adsciscit fides, spes, caritas: ut quamdiu inde peregrinamur, feramus eos si corrigere non valemus, qui vitiis impunitis volunt stare rempublicam, quam primi Romani constituerunt auxeruntque virtutibus, etsi non habentes veram pietatem erga Deum verum, quae illos etiam in aeternam civitatem posset salubri religione perducere; custodientes tamen quamdam sui generis probitatem, quae posset terrenae civitati constituendae, augendae conservandaeque sufficere. Deus enim sic ostendit in opulentissimo et praeclaro imperio Romanorum, quantum valerent civiles etiam sine vera religione virtutes, ut intelligeretur hac addita fieri homines cives alterius civitatis, cuius rex veritas, cuius lex caritas, cuius modus aeternitas »¹⁸.

S. FULGENTIUS: « Illa quae lex factorum est, quae hominem iustificare non potest, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Iudaeorum, quae tamen sine fide Christi nullatenus iustificat sectatores suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos »¹⁹.

THEOLOGI

MAGISTER SENTENTIARUM²⁰ quaerens « An omnis intentio vel actio infidelium sit mala », duas ponit opiniones: « Cumque intentio, ut supra dictum est, bonum opus faciat, et fides intentionem dirigat, non immerito quaeri potest, utrum omnis intentio omneque illorum opus malum sit, qui fidem non habent. Si enim fides intentionem dirigit, et intentio bonum opus facit, ubi non est fides, nec intentio bona nec bonum opus esse videtur. Quod a quibusdam non irrationabiliter astruitur, qui dicunt, omnes actiones et voluntates hominis sine fide malas esse, quae, fide habita, bonae exsistunt... Alii vero, qui trifariam distinctionem actuum faciunt, opera cuncta, quae ad naturae subsidium fiunt, semper bona esse astruunt. Sed quod Augustinus mala esse dicit, si malas habeant causas, non ita accipiendum est, quasi ipsa mala sint, sed quia peccant et mali sunt, qui ea malo fine agunt. Item, et illud aliud, scilicet « bonum opus intentio facit, et intentionem fides dirigit » determinant dicentes, ibi bonum vocatum quod remunerabile est ad vitam, non quod illud sit solum bonum opus, immo et alia plura, licet non ea ratione, qua illud fit, sint bona ».

S. BONAVENTURA in dub. 2 circa litteram Magistri respondet: « Dicendum, quod infideles non peccant in omni sua actione; nam quando eorum actio non repugnat fidei nec bonis moribus, non est ratio aliqua, quare in ea debeat esse peccatum. Quod ergo dicitur in littera quod « omnis vita infidelium est peccatum »; dicendum, quod hoc non dicitur propter hoc, quod omnis actio, quam faciunt in tota vita sua, sit culpabilis et demeritoria, sed hoc ideo dicitur, quia per nullam actionem, quam agunt, liberantur a culpa quamdiu in infidelitate persistunt ».

Ad eundem textum Magistri s. THOMAS notat in expositione textus: « Quod a quibusdam irrationabiliter²¹ astruitur etc. Si intelligatur, quod quaelibet actio mala sit et peccatum, opinio irrationabilis est; si autem intelligatur, quod quidquid agant, in peccato semper permanent, dum sine fide sunt, opinio rationabilis est ». In quaestione 1 art. 2 dicit: « non oportet, quod omnis eorum actus sit malus; sed solum, quod sit deficientis bonitatis, sicut quamvis equus deficiat a rationalitate quam homo habet, non tamen ideo malus est, sed habet bonitatem deficientem a bonitate hominis ». In Summa 2, 2, q. 10 a. 4 quaerit utrum omnis actio infidelis sit peccatum, et respondet: « Peccatum mortale tollit gratiam gratum facientem, non autem totaliter corrumpit bonum naturae; unde cum infidelitas sit quoddam peccatum mortale, infideles quidem gratia carent, remanet tamen in eis aliquod bonum naturae; unde manifestum est, quod infideles non possunt operari bona opera, quae sunt ex gratia, scilicet opera meritoria; tamen bona opera, ad quae sufficit bonum naturae, aliqualiter operari possunt; unde non oportet quod in omni suo opere peccent, sed quandocumque aliquod opus operantur ex infidelitate, tunc peccant; sicut enim habens fidem potest aliquod peccatum committere in actu, quem non refert ad fidei finem, vel venialiter, vel etiam mortaliter peccando, ita etiam infidelis potest aliquem actum bonum facere in eo quod non refert ad finem infidelitatis ».

Obiectiones

1. Matth 7, 17 ss. « Sic omnis arbor bona fructus bonos facit; mala autem arbor malos fructus facit. Non potest arbor bona malos fructus facere; neque arbor mala bonos fructus facere ». Ergo peccator non potest bona opera facere.

Resp. a) Dominus monet auditores attendere a malis prophetis, « qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces ». Tales eos esse cognoscitur ex eorum fructibus (v. 20). Verus propheta a Deo missus, eiusque doctrina non facit fructus malos; sed ii qui se fingunt prophetas, operibus malis se produnt. In contextu ergo sermo non est de nostra quaestione²².

b) Si textus universaliter intelligitur de operibus peccatorum distingui posset: quae facit qua peccator, conc.; quae facit ille qui est peccator, nego.

c) Ut textus pro opposita sententia aliquid probaret, intelligendus esset universaliter et exclusive, id est, sensus deberet esse: bona arbor non nisi bonos, mala non nisi malos fructus facere potest; et applicatio ad opera hominis esset: iustus non potest nisi bene agere, non potest peccare, peccator autem non potest nisi peccare. Constat autem iustum posse peccare, neque hoc ab adversariis negatur.

2. Hebr 11, 6: « Sine fide autem impossibile est placere Deo ». Ergo infidelium actus Deo non placent, sunt mala. — Resp. Sine fide homo non potest Deo placere, id est venire ad iustitiam, conc.; sine fide omne opus hominis est novum peccatum, nego.

3. Atqui omne opus, quod non est ex fide, est peccatum. Rom 14, 23: « Omne autem, quod non est ex fide, peccatum est ». — Resp. In contextu clare sermo est non de fide, qua quis in Christum credit, sed de conscientia eiusque dictamine (v. 2: « alius enim credit se manducare omnia »; cf. 1 Cor 8. 10-12). Si ergo textus applicatur ad opera infidelium, intelligendus est secundum Rom 2, 14 ss., scl. gentes quoque habent legem, cordibus inscriptam; si contra eam agunt, peccant et sunt responsabiles in iudicio Dei. Concilium lateranense IV textum adhibet ad ostendendam necessitatem bonae fidei in praescriptione²³ ergo « non ex fide » idem est quod « non ex bona fide », « sine bona fide »²⁴.

4. Sed s. Augustinus explicite docet omnia opera extra fidem esse peccata, et applicat in hunc sensum Rom 14, 23.

Resp. a) Verum est s. Augustinum illa verba sic applicasse ad ostendendum contra pelagianos gratiam esse necessariam. « Quantumlibet autem opera infidelium praedicentur, eiusdem apostoli sententiam veram novimus et invictam: Omne quod non est ex fide peccatum est. Ideo vero saepe dicit, non ex operibus, sed ex fide, nobis iustitiam deputari, cum potius fides per dilectionem operetur, ne quisquam existimet ad ipsam fidem meritis operum perveniri, cum ipsa sit initium, unde bona opera incipiunt; quoniam ut dictum est, quod ex ipsa non est, peccatum est »²⁵. « Non itaque, sicut dicunt nos quidam dicere, et iste audet insuper scribere, omnes in peccatum, veluti inviti, carnis suae necessitate coguntur; sed si iam in ea aetate sunt, ut propriae mentis utantur arbitrio, et in peccato sua voluntate retinentur, et a peccato in peccatum sua voluntate praecipitantur. Neque enim agit in eis etiam qui suadet et decipit, nisi ut peccatum voluntate committant, vel ignorantia veritatis, vel delectatione iniquitatis, vel utroque malo et caecitatis et infirmitatis. Sed haec voluntas quae libera est in malis, quia delectatur malis, ideo libera in bonis non est, quia liberata non est. Nec potest homo boni aliquid velle, nisi adiuvetur ab eo qui malum non potest velle, hoc est, gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. Omne enim quod non est ex fide, peccatum est. Ac per hoc bona voluntas quae se abstrahit a peccato, fidelis est; quia iustus ex fide vivit. Ad fidem autem pertinet credere in Christum. Et nemo potest credere in eum, hoc est, venire ad eum, nisi fuerit illi datum. Nemo igitur potest habere voluntatem bonam iustam, nisi nullis praecedentibus meritis acceperit veram, hoc est, gratuitam desuper gratiam »²⁶. Ex his exemplis apparet s. Augustinum applicare quidem hunc textum ad opera infidelium, non autem proprie dare exegeticam eius explicationem; in hac autem applicatione textus consensus Patrum non habetur²⁷.

b) In infidelibus non inveniri veras virtutes s. Augustinus exponit contra pelagianos qui dicunt « alienos a fide abundare virtutibus, in quibus sine adiutorio gratiae, solum est naturae bonum, licet superstitionibus mancipatum, qui solis libertatis ingenitae viribus, et misericordes crebro, et modesti, et casti inveniuntur, et sobrii »²⁸. Ad haec Augustinus: « Sed absit ut sit in aliquo vera virtus, nisi fuerit iustus. Absit autem ut sit iustus vere, nisi vivat ex fide: Iustus enim ex fide vivit²⁹. Quis porro eorum qui se christianos haberi volunt, nisi soli Pelagiani, aut in ipsis etiam forte tu solus, iustum dixerit infidelem, iustum dixerit impium, iustum dixerit diabolo mancipatum? Sit licet ille Fabricius, sit licet Fabius, sit licet Scipio, sit licet Regulus, quorum me nominibus, tamquam in antiqua Romana curia loqueremur, putasti esse terrendum. Verum tu in hac causa etsi ad scholam Pythagorae provoces vel Platonis, ubi eruditissimi atque doctissimi viri multo excellentiore ceteris philosophia nobilitati veras virtutes non esse dicebant, nisi quae menti quodam modo imprimuntur a forma illius aeternae immutabilisque substantiae, quod est Deus; etiam illic adversus te, quantum donat qui nos vocavit, pietatis libertate clamabo: Nec in istis est vera iustitia. Iustus ex fide vivit. Fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi: finis legis Christus ad iustitiam omni credenti³⁰. Quomodo sunt vere iusti, quibus vilis est humilitas veri iusti? Quo enim propinquaverunt intelligentia, inde superbia recesserunt: quia cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt³¹. Quomodo est in eis vera iustitia, in quibus non est vera sapientia? Quam si eis tribuerimus, nihil erit causae cur non eos ad illud regnum pervenire dicamus, de quo scriptum est: Concupiscentia sapientiae deducit ad regnum³². Ac per hoc Christus gratis mortuus est, si homines sine fide Christi ad fidem veram, ad virtutem veram, ad iustitiam veram, ad sapientiam veram, quacumque re alia, quacumque ratione perveniunt. Prorsus sicut de lege verissime ait Apostolus: Si per legem iustitia, ergo Christus gratis mortuus est³³, ita verissime dicitur: Si per naturam voluntatemque iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. Si per doctrinas hominum qualiscumque iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. Per quod enim est vera iustitia, per hoc etiam regnum Dei. Deus namque ipse, quod absit, erit iniustus, si ad eius regnum verus non admittitur iustus: cum et ipsum eius regnum iustitia sit, quemadmodum scriptum est: Non est regnum Dei esca et potus, sed iustitia, et pax, et gaudium³⁴. Porro si veram iustitiam non habent impii; profecto nec alias virtutes comites eius et socias, si quas habent, veras habent (quia cum non ad suum referantur auctorem dona Dei, hoc ipso mali his utentes efficiuntur iniusti): ac per hoc nec continentia sive pudicitia vera virtus est impiorum »³⁵.

Nr. 21. « Noveris itaque, non officiis, sed finibus a vitiis discernendas esse virtutes. Officium est autem quod faciendum est; finis vero propter quod faciendum est. Cum itaque facit homo aliquid ubi peccare non videtur, si non propter hoc facit propter quod facere debet, peccare convincitur. Quae tu non attendens, fines ab officiis separasti, et virtutes veras officia sine finibus appellandas esse dixisti. Ex quo te tanta absurditas sequitur, ut veram cogaris appellare iustitiam, etiam cuius dominam reperis avaritiam. Si quidem manus abstinere ab alieno, si officium cogites, potest videri esse iustitiae; sed cum quaeritur, quare fiat, et respondetur: ne plus pecuniae litibus pereat, quomodo iam hoc factum verae poterit esse iustitiae, cum serviat avaritiae? Quales virtutes Epicurus induxit voluptatis ancillas, quae omnino quidquid facerent, propter illam vel adipiscendam facerent vel tenendam. Absit autem ut virtutes verae cuiquam serviant, nisi illi vel propter illum cui dicimus: Deus virtutum, converte nos³⁶. Proinde virtutes quae carnalibus delectationibus, vel quibusque commodis et emolumentis temporalibus serviunt, verae prorsus esse non possunt. Quae autem nulli rei servire volunt, nec ipsae verae sunt. Verae quippe virtutes Deo serviunt in hominibus, a quo donantur hominibus; Deo serviunt in Angelis, a quo donantur et Angelis. Quidquid autem boni fit ab homine, et non propter hoc fit, propter quod fieri debere vera sapientia praecipit, etsi officio videatur bonum, ipso non recto fine peccatum est. (22) Possunt ergo aliqua bona fieri, non bene facientibus a quibus fiunt. Bonum est enim ut subveniatur homini periclitanti, praesertim innocenti: sed ille qui hoc facit, si amando gloriam hominum magis quam Dei facit, non bene bonum facit; quia non bonus facit, quod non bona voluntate facit. Absit enim ut sit vel dicatur voluntas bona, quae in aliis, vel in se ipsa, non in Domino gloriatur. Ac per hoc nec eius fructus iste dicendus est; arbor enim mala bonos fructus non facit; sed potius bonum opus est illius, qui etiam per malos bene facit. Quapropter dici non potest quantum te ista fallat opinio, qua dixisti « omnes virtutes affectus esse, per quos fructuose aut steriliter boni sumus ». Fieri enim non potest ut steriliter boni simus: sed boni non sumus quidquid steriliter sumus. Arbor enim bona bonos fructus facit. Absit autem ut Deus bonus, a quo securis paratur arboribus non facientibus fructum bonum, excidat, et in ignem mittat arbores bonas. Nullo modo igitur homines sunt steriliter boni: sed qui boni non sunt, possunt esse alii minus, alii magis mali »³⁷.

Et cum Iulianus dixisset steriliter bonos homines, « qui non propter Deum faciendo bona quae faciunt, non ab eo vitam consequuntur aeternam », Augustinus respondet: « Certe quoniam saltem concedis opera infidelium, quae tibi eorum videntur bona, non tamen eos ad salutem sempiternam regnumque perducere; scito nos illud bonum hominum dicere, illam voluntatem bonam, illud opus bonum, sine Dei gratia quae datur per unum Mediatorem Dei et hominum, nemini posse conferri, per quod solum homo potest ad aeternam Dei domum regnumque perduci. Omnia proinde cetera quae videntur inter homines haberi aliquid laudis, videantur tibi virtutes verae, videantur opera bona, et sine ullo facta peccato. Quod ad me pertinet, hoc scio, quia non ea facit voluntas bona: voluntas quippe infidelis atque impia non est bona. Dicantur secundum te huiusmodi voluntates arbores bonae, sufficit quod apud Deum steriles sunt, ac per hoc non bonae; sint inter homines fructuosae, inter quos sunt et bonae, te auctore, te laudatore, si vis etiam plantatore; dum tamen illud velis nolis obtineam, quod amor mundi, quo quisque amicus est huius mundi, non est a Deo; amorque fruendi quibuscumque creaturis sine amore Creatoris, non est a Deo; amor autem Dei quo pervenitur ad Deum, non est nisi a Deo Patre per Iesum Christum cum Spiritu sancto. Per hunc amorem Creatoris bene quisque utitur etiam creaturis. Sine hoc amore Creatoris, nullis quisquam bene utitur creaturis »³⁸.

Ita s. Augustinus eo loco, in quo de industria hanc quaestionem tractat. Imprimis apparet eum loqui de actibus infidelium mere naturalibus, sine gratia factis; nam argumentum principale est: si inveniretur aliquid boni, esset sine gratia, et Christus gratis mortuus esset. His ergo per se nihil dicitur de actibus infidelium, qui positi essent sub influxu gratiae. Praeterea Augustinus supponit infideles agere voluntate infideli, impia, et hinc eorum actus esse peccata. Defectus illorum actuum, qui videntur esse virtuosi, in eo est, quod non bene facta sunt, quia fiunt propter finem malum (non gloriari in Deo, avaritia, superbia, voluptas). Tandem Augustinus bona opera intelligit opera fructuosa; opera bona sterilia non admittit. Bonum ergo opus illi est, quod confert ad salutem. Haec de iis quae habet in opere contra Iulianum.

Quomodo integra doctrina s. Augustini de operibus infidelium intelligenda et explicanda sit, vario modo a theologis catholicis exponitur. Vix videtur possibile dare unicam explicationem, sive statuere unicum principium, ex quo omnia explicentur; sed diversae explicationes invicem complere debent³⁹.

a) Opera infidelium sunt peccata, quatenus non solum non sunt ex fide, sed ex infidelitate procedunt. Ita sine dubio saepe in « Contra Iulianum ». Interdum tamen mens s. Augustini videtur esse, praecise propter defectum fidei infidelem iam voluntate infideli agere. S. Bonaventura, in 2 dist. 41 dub. 2; s. Thomas 2, 2 q. 10 a. 4 ad 1: « Verbum illud⁴⁰ est intelligendum, vel quia vita infidelium non potest esse sine peccato, cum peccata fide non tollantur; vel quia quidquid agunt ex infidelitate, peccatum est ».

b) Opera infidelium vocantur peccata, quia deest illis illa perfectio, ordinatio ad Deum, quam in praesenti ordine habere deberent. Ita plures catholici contra Protestantes et Iansenistas. Ita quoque multa apud s. Augustinum intelligi possunt.

c) Sicuti homo ante iustificationem in peccato habituali, peccato originali, invenitur, privatus gratia sanctificante, quae privatio habet vere. rationem culpae, ita quoque in omnibus actibus talis hominis similis defectus habetur, privati sunt illa bonitate supernaturali, quae adesse deberet, qui defectus simili modo culpabilis est, sicuti ipsum peccatum originale; hinc illi actus recte vocari possunt peccata. Non quidem sunt novum peccatum personale, neque nova culpa, sed comprehenduntur sub culpa peccati originalis. Ita Ernst, quem sequitur Lange.

d) Contra semipelagianos Patres omnino admittebant actus salutares, qui perducunt et praeparant ipsam fidem; ad hos autem actus non poterant supponere iam ipsam fidem formalem sine aperta contradictione; ergo sine dubio agnoscebant actus non peccaminosos ante ipsam fidem proprie dictam. Cum ergo dicunt peccatum esse, quidquid non est ex fide, nomen fidei apud ipsos sensu latiore intelligendum est pro fideli et devota voluntate erga Deum. « Homo quoties honeste agit et sequitur dictamen conscientiae suae, agnoscit super se legem, cui se subicit; haec autem lex est Deus ipse dictans, quid faciendum, quid ommittendum sit.

Ergo homo honeste agens Deo loquenti se subicit. Haec est igitur fides aliqua late dicta, est voluntas fidelis erga Deum et initialis quidam pius credulitatis affectus. Hoc sensu apostolus oboedientiam praestitam dictamini conscientiae vocat fidem: Omne quod non ex fide est, peccatum est »⁴¹. Ita Scheeben⁴² evolvens et immutans sententiam Ripaldae⁴³ quem (Scheeben) videtur secutus esse Pesch.

5. Homo actibus suis dirigitur vel caritate divina, vel cupiditate mundana, mala; atqui peccator et infidelis, cum caritatem divinam non habeant, necessario ducuntur cupiditate mundana; ergo in omni opere peccant.

Resp. Negandum est suppositum totius argumentationis. Falsum enim est hominem iustum semper agere ex caritate erga Deum; nam potest peccare mortaliter et amittere caritatem, et potest peccare venialiter et manere in caritate. Manet enim ei liberum arbitrium ad bonum et ad malum. Similiter, qui non habet caritatem, liber manet et potest non peccare, idque eo magis, si gratia divina adiuvatur, quae peccatoribus non negatur. Sicuti habitus caritatis non necessario in omnem actum influere debet, ita neque habitus cupiditatis terrenae, si talem peccator acquisiverit.

6. Actus bonus debet ordinatus esse in Deum finem ultimum; atqui infidelis non potest actum suum ordinare in Deum; ergo ex defectu intentionis actus eius semper est malus.

Resp. Dist. mai.: debet explicite ordinari in Deum, nego; implicite, quatenus ponitur ut conformis cum norma honestatis, secundum dictamen conscientiae, conc. Minor potest simpliciter negari; nam infidelis habet vel potest habere cognitionem veri Dei et sic non impossibile ei est actum explicite referre in Deum; si autem nullam cognitionem Dei haberet, non esset sine propria culpa, et in suppositione talis ignorantiae actum quidem non posset explicite in Deum referre. Sed etiamsi non explicite refertur in Deum, actus potest esse honestus, si homo secundum dictamen conscientiae agit. Nam in hac lege in corde omnium hominum inscripta manifestatur voluntas Dei, et homo secundum hanc legem agens, obedit Deo et agit honeste.

Hac thesi quaeritur, quid valeant in ordine morali vires naturales hominis post peccatum originale. Secundum doctrinam novatorum saeculi 16 natura humana per peccatum intrinsecus corrupta est et non iam habet libertatem ad actus bonos; similiter in doctrina Baii et Iansenii homo lapsus sine gratia non potest nisi peccare. De his erroribus magna ex parte iam actum est thesi antecedente. Sed inter theologos catholicos Augustinenses¹ affirmant sine auxilio gratiae omnem actum moralem hominis lapsi, licet ex obiecto et fine proximo possit esse bonus, tamen spectato fine ultimo non esse bonum, sed semper vitiari, saltem per malum amorem suiipsius, per philautiam; in forma magis restricta, qualem Berti proponit, conceditur speculative quidem possibilem esse actum bonum, non autem practice. Haec tamen sententia non videtur admittenda.

« Actus naturaliter honesti »: Cum actus moraliter indifferentes in individuo non habeantur, actus liberi hominis sunt aut moraliter boni aut mali; boni actus per se possunt esse vel supernaturaliter boni, id est actus salutares, vel mere naturaliter boni, id est actus honesti, quibus deest perfectio actibus salutaribus propria; de his actibus in thesi est sermo. Sunt ergo actus naturales, qui naturali normae morum conformes sunt. Thesis non dicit omnes huiusmodi actus poni posse sine auxilio gratiae, sed solum esse tales qui poni possint.

« Viribus naturalibus, sine auxilio gratiae »: Etiam in statu naturae lapsae vires physicae et morales adsunt, ut illi actus poni possint, sive: isti actus non excedunt vires physicas et morales hominis lapsi. Non ergo requiritur auxilium indebitum gratiae, quo physicae vel morales vires hominis lapsi augeantur.

« Potest »: Agitur solum de potentia, non de quaestione utrum de facto tales actus inveniantur, an Deus semper gratia sua hominem adiuvet, quamvis hoc auxilium non sit necessarium.

Thesis statuitur ut moraliter certa².

Doc. Ecclesiae

S. Pius V, prop. Baii 37: « Cum Pelagio sentit, qui boni aliquid naturalis, hoc est, quod ex naturae solis viribus ortum ducit, agnoscit »³.

Clemens XI, err. Paschasii Quesnel 2: « Iesu Christi gratia, principium efficax boni cuiuscumque generis, necessaria est ad omne opus bonum: absque illa non solum nihil fit, sed nec fieri potest »⁴. Error 39: « Voluntas, quam gratia non praevenit, nihil habet luminis nisi ad aberrandum, ardoris nisi ad se praecipitandum, virium nisi ad se vulnerandum, est capax omnis mali et incapax ad omne bonum »⁵.

Patres

S. Augustinus: « Verumtamen quia non usque adeo in anima humana imago Dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint, unde merito dici possit etiam in ipsa impietate vitae suae facere aliqua legis vel sapere; si hoc est quod dictum est, quia Gentes quae legem non habent, hoc est, legem Dei, naturaliter quae legis sunt faciunt, et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex, et scriptum opus legis habent in cordibus suis, id est, non omni modo deletum est, quod ibi per imaginem Dei, cum crearentur impressum est: etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a Vetere Testamento Novum, eo quod per Novum scribitur lex Dei in corde fidelium, quae per Vetus in tabulis scripta est. Hoc enim illic scribitur per renovationem, quod non omni modo deletum est per vetustatem. Nam sicut ipsa imago Dei renovatur in mente credentium per Testamentum Novum, quam non penitus impietas aboleverat; nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest: ita etiam ibi lex Dei non ex omni parte deleta per iniustitiam, profecto scribitur renovata per gratiam. Nec istam inscriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solum praevaricationem.

Nam et ipsi homines erant, et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima rationalis et sentit et facit: sed pietas quae in aliam vitam transfert beatam et aeternam, legem habet immaculatam, convertentem animas⁶, ut ex illo lumine renoventur, fiatque in eis, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine⁷. Unde aversi obsolescere meruerunt: renovari autem nisi gratia christiana, hoc est, nisi Mediatoris intercessione non possunt. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. A cuius gratia si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundum illum modum de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt; quid eis proderunt excusantes cogitationes, in die qua iudicabit Deus occulta hominum⁸, nisi forte ut mitius puniantur? Sicut enim non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non ducitur: sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet hominis pessimi invenitur »⁹.

Agnoscit ergo s. Augustinus in gentibus opera honesta, quae sine gratia Christi facta sunt, et quae proinde non conferunt ad salutem; non solum potentiam, sed ipsum etiam factum talium actuum admittit. Eadem doctrina invenitur in textibus in antecedente thesi¹⁰ citatis; cf. De peccatorum meritis et remissione, lib. 1 cap. 22 nr. 31¹¹.

S. FULGENTIUS: « Illa quae lex factorum est, quae hominem iustificare non potest, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Iudaeorum, quae tamen sine fide Christi nullatenus iustificat sectatores suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos »¹².

RATIO

Augustinenses concedunt potentiam ad actus, quatenus ex obiecto et fine proximo honesti sunt, idque videtur evidens; nam illi actus, utpote naturales, non excedunt physicas vires naturales; praeterea aliqui ex illis adeo faciles sunt, ut potentia quoque moralis ad illos ponendos negari nequeat. « Sane multis hominibus facilius est parentibus debitum amorem exhibere, vera loqui, indigenti ex misericordia eleemosynam dare quam contrarios malos actus ponere »¹³. Sed ipsa quoque ordinatio in ultimum finem quae in actu honesto requiritur adesse potest. Illa enim ordinatio iam sufficit, quae in eo est, quod homo agendo sequatur dictamen conscientiae¹⁴.

Porro negari non potest, naturaliter possibilem esse explicitam quoque ordinationem in Deum finem ultimum. Nam sola naturali ratione homo Deum finem suum ultimum cognoscere potest ita, ut in homine oriatur obligatio Deum colendi, in eum tendendi; nulla autem apparet ratio negandi potentiam, consequenter ad hanc cognitionem actum in se honestum ordinandi in hunc finem ita ut dicendum sit omnes homines moraliter adeo esse corruptos, ut in actu per se honesto necessario avertere se debeant a Deo fine ultimo, eumque actum superbia vel malo amore sui vel alia ratione vitiare. Imago enim Dei non plane detrita est in homine.

Obiectiones

1. Afferuntur textus ss. Patrum, maxime s. Augustini et discipulorum eius quibus dicitur arbitrium solum ad peccandum valere. E. gr. s. Augustinus: « Neque liberum arbitrium quidquam nisi ad peccandum valet, si lateat veritatis via; et cum id quod agendum et quo nitendum est, coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene vivitur. Ut autem diligatur, caritas Dei diffunditur in cordibus nostris, non per liberum arbitrium, quod surgit ex nobis, sed per Spiritum sanctum, qui datus est nobis »¹⁵.

Resp. Textus ex parte eo sensu intelligendi sunt, sicuti doctrina, quae dicit omnia quae infideles faciunt esse peccata¹⁶. Interdum vero talibus verbis enuntiatur hominem nisi gratia adiutus sit, certo pervenire ad peccatum¹⁷.

2. Concilium arausicanum, can. 22: « De his, quae hominum propria sunt. Nemo habet de suo nisi mendacium et peccatum. Si quid autem habet homo veritatis atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati non deficiamus in via »¹⁸.

Resp. Canon est sententia 323 ex illis, quas Prosper ex operibus s. Augustini delibavit¹⁹; invenitur in tractatu 5 in Ioannis evangelium: « Sicut Dominus voluit, ad diem promissionis nostrae pervenimus; praestabit etiam hoc, ut ad ipsius promissionis redditionem pervenire possimus. Tunc enim ea quae dicimus, et nobis et vobis si utilia sunt, ab ipso sunt; quae autem ab homine sunt, mendacia sunt; sicut ipse dixit Dominus noster Iesus Christus: Qui loquitur mendacium, de suo loquitur²⁰. Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum. Si quid autem homo habet veritatis atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati, et in hac peregrinatione interim consolati, ne deficiamus in via, venire ad eius requiem satietatemque possimus. Si ergo qui loquitur mendacium, de suo loquitur, qui loquitur veritatem, de Deo loquitur. Verax Ioannes, veritas Christus; verax Ioannes, sed omnis verax a veritate verax est: si ergo verax est Ioannes, et verax esse homo non potest, nisi a veritate; a quo erat verax, nisi ab eo qui dixit: Ego sum veritas? »²¹

De sensu canonis 22 inter catholicos disputatur²². Ernst eum vult intelligere secundum suam explicationem doctrinae s. Augustini omnia opera infidelium esse peccata²³. — Scheeben censet, sermonem non esse speciatim de homine in statu naturae lapsae, sed de homine in genere, et sensum esse: si homo de suo agit, id est secundum proprium iudicium et propriam voluntatem, et non secundum iudicium et voluntatem Dei, peccat; nam non est veritas neque bonitas, nisi dependenter et sub influxu fontis omnis veritatis et bonitatis, Dei. Hinc etiam canon 23: « De voluntate Dei et hominis. Suam voluntatem homines faciunt, non Dei, quando id agunt, quod Deo displicet; quando autem id faciunt, quod volunt, ut divinae serviant voluntati, quamvis volentes agant quod agunt, illius tamen voluntas est, a quo et praeparatur et iubetur quod volunt »²⁴. — De Blic interpretatur: Id quod homo ut proprium habet, est solum peccatum; iustitia ipsi venit ex gratia²⁵.

De sententia P. Vázquez. Verum est in hac sententia, sine gratia congrua nullum fieri actum honestum; praeterea, sicut omnia quae in mundo sunt et accidunt, ita quoque sub providentia divina esse, si homo cogitationem congruam prae incongrua habet; porro cogitationem congruam maius bonum et maius beneficium esse, quam cogitationem non congruam. Et haec omnia ut patet a theologis conceduntur.

Sed quaeri potest utrum haec iam sufficiant ad hoc, ut omnis cogitatio congrua vere sit gratia, donum indebitum, immo gratia, quam Christus in cruce nobis promeruit. Hoc generatim a theologis negatur, et iure quidem, si sermo est de cogitatione congrua, quae secundum communem cursum naturae oritur, id est de tali, quae non speciali interventu divino adducitur; si enim hoc obtineret, haberetur donum secundum modum supernaturale.

Multae autem cogitationes congruae in hominibus inveniuntur secundum communem omnino cursum naturae; plura enim sunt honesta, quae naturaliter homini adeo placent, ut ea facere quoque velit. Ita non videtur speciale et indebitum beneficium esse, si filii cognoscant parentes esse diligendos, et quod hoc tantum iis placeat, ut etiam de facto eos ament. Videretur monstrum esse homo, cui secundum communem cursum naturae nullum bonum honestum placeret; multo minus tale quid affirmari potest de toto genere humano. Pertinet ad providentiam naturaliter debitam, ut homini veniant cogitationes congruae et non solum incongruae. Ita ergo cogitatio congrua est aliquid quod perfecte intra ordinem mere naturalem continetur, tum quoad substantiam, tum quoad modum quo oritur. Haec autem cogitatio congrua debita est non solum generi humano, sed etiam aliqua ratione singulis individuis.

Ex eo vero, quod a Deo petere possumus cogitationes congruas et pro illis ei gratias agere, non sequitur, ut sint gratiae sensu proprio; non enim omnia quae a Deo peti et pro quibus gratiae agi possunt, habent rationem gratiae sensu proprio. Ita potest quis petere sanitatem et alia bona physica, quae tamen propterea non debent esse gratia.

Verum est omnia in praesenti ordine providentiae aliqua ratione ordinari tandem aliquando ad finem supernaturalem, id quod etiam valet de cogitatione congrua. Sed sicuti propterea non omnia beneficia Dei sunt gratia, quae ex meritis Christi datur, ita neque cogitatio congrua.

Quae dicta sunt valent de cogitatione congrua sensu illo universali uti doctrinam suam statuit Vázquez; his tamen non affirmatur cogitationem congruam numquam dari aut dari posse propter merita Christi; hoc concedi potest, ut Suárez dicit, si illa cogitatio congrua aliquomodo ad vitam aeternam conducit, sive per se, sive per accidens, removendo prohibens, e. gr. impediendo peccatum²⁶.

De sententia P. Ripalda²⁷. In suo opere « De ente supernaturali »²⁸ ita statuit: « Quotiescumque homo agit quod sibi datum est, ut actum virtutis naturalem efficiat, iam adesse antecedenter Deum auxilio intrinsece supernaturali gratiae, ut vel eum actum intrinsece naturalem, extrinsece supernaturalem ac subinde salutarem edat, vel simul cum actu intrinsece naturali etiam alium eiusdem virtutis intrinsece supernaturalem eliciat circa idem obiectum formale, quod utrique actui naturali ac supernaturali commune est: atque ita nullus sit conatus moraliter bonus naturae, quem aliqua gratia supernaturalis non praeveniat ». « In mea sententia absolute verum est, ad quodlibet bonum opus morale, sive ad quemlibet virtutis moralis actum necessarium esse per se naturae rationali elevatae auxilium theologicum gratiae, de quo Concilia ac Patres Ecclesiae adversus gratiae hostes disseruerunt »²⁹.

Palmieri de hac sententia iudicat: « Nobis sententia Ripalda accepta secundum amplissimam suam universalitatem nequit persuaderi... Si tamen ad solos fideles coarctetur: cum nulla argumenta obstent et pro hac hypothesi maxime valeant rationes Ripalda, eam censemus veram esse. Nec praeterea negamus auxilia naturalia gratuita gentibus semper praesto esse, quae sint extrinsece supernaturalia ex merito Christi data »³⁰. Pesch³¹ censet: « Facilius haec sententia admitti potest, si restringitur ad solos fideles, quam si extenditur etiam ad infideles; quia secus difficulter explicatur, cur nullus homo adultus sine fide proprie dicta iustificari possit ».

Per peccatum Adae genus humanum donum integritatis perdidit; homo secundum corpus et animam in deterius commutatus est. Licet natura intrinsecus non sit corrupta, homo tamen vulneratus est in naturalibus, cum laesa sit illa harmonia, quae dono integritatis habebatur. Adeo infirmus est homo, ut sine gratia certo perveniat ad peccatum mortale. De hac infirmitate vel de necessitate gratiae ad medendum huic infirmitati in praesente thesi sermo est. Gratia necessaria est, ut homo liber maneat a peccato mortali.

« Peccator adultus »: homo vere adultus, qui habet sufficientem cognitionem legis naturalis; qui est in statu peccati, et quidem proxime intelligitur peccatum originale; agitur enim de illa infirmitate, quae in praesenti ordine est ex peccato originali. Haec infirmitas per peccata personalia augeri potest.

«Totam legem naturalem »: Lex naturalis illa est, quae omnium hominum corde inscripta est, quam adultus ignorare non potest, quae se manifestat in dictamine conscientiae. Definiri solet: voluntas divina ordinem naturalem observare iubens, perturbare vetans. Vocatur lex naturalis, quia cum natura, per naturam, in natura datur; ita dicitur in distinctione ad legem positivam. Thesis agit de observanda hac lege tota; quia ad observandum unum vel alterum praeceptum non adest vel probari potest tanta difficultas.

« Observare quoad substantiam »: Lex observari dicitur quoad substantiam, cum observatur quoad id quod praecipit, vel prohibet, sed non tali modo, illa perfectione, quae requiritur, ut opus sit salutare; hinc quoad substantiam observare est idem quod « mere honeste », sive « non salutariter» observare.

« Diu»: Ad diem et horam determinari non potest, sed significat tempus quod moraliter pro longiore tempore habetur, e. g. plures menses, vel annum.

«Non potest»: Non est sermo de impotentia physica; nam quod lex naturalis praescribit, non potest excedere vires physicas huius naturae. Agitur ergo de impotentia morali, id est de magna difficultate faciendi id quod physice non est impossibile. Haec impotentia infra magis explicatur.

«Sine gratia »: Sine auxilio divino indebito. Non agitur de gratia inquantum dat posse physicum actus¹, sed de auxilio, quod iuvat contra illam impotentiam moralem, quae ex infirmitate naturae provenit; est ergo gratia medicinalis contra illam infirmitatem, et quatenus aliquo modo vulnerationem sanat, gratia sanans vocatur.

Verba thesis hucusque explicata affirmant ipsum factum, in homine talem impotentiam inveniri. Moralis autem impotentia supponit difficultates speciales, quas superare non potest homo. Verba thesis quae sequuntur indicant, unde habeantur istae difficultates, vel in quo consistant.

«Tentatio » est sollicitatio ad peccandum, vel impediendo actum bonum faciendum, vel alliciendo ad actum malum committendum; oritur vel ab ipsa natura corrupta (concupiscentia rebellis), vel a mundo, vel a diabolo². Potest esse tentatio tum ad peccatum mortale, tum ad veniale; in thesi intelligitur solum ad peccatum mortale.

« Gravis » illa tentatio est, quae magnam parat difficultatem. Non ergo gravis dicitur ratione obiecti ad quod allicit, ac si esset gravis tentatio ea quae est ad peccatum mortale, levis ea quae est ad veniale; sed potest esse tentiatio levis ad peccatum mortale, et tentatio gravis ad peccatum veniale. Haec magna difficultas in eo plerumque est, quod vehementer alliciat ad peccatum et simul diutius perduret; ergo magna est ratione intensitatis et durationis. «Igitur tentatio levis dicitur, quae vel ex parte intellectus parvam, vel inefficacem habet suasionem, vel ex parte appetitus debilem inclinationem, vel etiam est levis, quae ad momentum seu brevissimo tempore durat, quamvis alioquin intensa, seu vehemens videatur; gravis autem dicitur, quae pertinaciter suadet multo tempore, constanter, ac moleste, poteritque hoc titulo gravis censeri, etiam si pro singulis temporibus non sit admodum vehemens, dummodo aut suasio sit per se magna, aut cum passione aliqua, et inclinatione sit coniuncta. Hi autem gradus tentationum non possunt certa regula, vel gradu definiri, sed prudenti arbitrio pensandi sunt, et maxime considerandi sunt per comparationem ad eum, qui tentatur. Nam aliqua tentatio erit gravis uni, quae alteri esset levis, propter varias eorum complexiones, ingenia, mores, vel doctrinam, quae omnia ponderanda sunt »³.

« Occurrunt »: non semper et continuo, sed intelligendum est simili modo quo supra « diu », scilicet nemo diu liber manet a tentatione.

« Videtur dubium manere, num revera omnis homo adultus interdum gravibus tentationibus incitetur ad transgrediendam legem divinam in re gravi. Nam videntur esse homines tam pacati, ut nullos vehementes passionum motus sentiant. Ad hoc dicendum est: Si excipimus eos, qui vel naturali indole vel ex morbo vel senio sunt tam imbecilli, ut nihil iis magnopere curae sit, omnes homines naturaliter suas habent vitiosas inclinationes, quibus data occasione commoventur, alius ad avaritiam, alius ad iram, alius ad delectationes carnales, alius ad prigritiam in explendis status sui officiis, alius ad laedendam caritatem lingua vel opere, alius ad alia peccata, ut de omnibus valeat: « Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem » (Gal 5, 17; cf. Eph 6, 10 sqq.). « Labora sicut bonus miles Christi... Nam et qui certat in agone, non coronatur, nisi legitime certaverit » (2 Tim 2, 3. 5). Quare concilium tridentinum sess. 6, c. 13 omnes monet verbis apostoli: « Verumtamen qui se existimant stare, videant, ne cadant (1 Cor 10, 12), et cum timore ac tremore salutem suam operentur (Phil 2, 12)... Formidare enim debent, scientes, quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo » (Denz. n. 806). Potest quidem accidere, ut quis per totam vitam immunem se servet a peccato gravi; potest etiam accidere, ut quis post pugnam diu fideliter superatam perveniat ad tantam quietem, ut non iam sentiat tentationes valde molestas. At hoc ipsum est speciale Dei donum, ut ait S. Augustinus: « O tu, qui dicis te non multa crimina commisisse, quare? quo regente?... Hoc tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi » (Serm. 99, c. 6; M 38,598) »⁴.

« Honeste superare »: Tentatio superari potest

a) ex motivo malo; e. g. non se inebriare ad committendum homicidium: male superat; ad hoc neque requiritur neque datur gratia;

b) ex motivo honestatis supernaturalis, e. g. ex amore Dei: salutariter superat; ad hoc gratia elevans requiritur;

c) ex motivo honestatis naturalis; e. g. ex amore naturali bonitatis oppositae: honeste superat; de hoc est sermo in thesi.

Haec de sensu thesis; quaedam adhuc remanent notanda vel ulterius explicanda.

1. Non quaeritur utrum de facto unquam homo in tali tentatione sine auxilio necessario gratiae inveniatur; hoc non obtinere ostendetur in ultima parte tractatus, ubi de distributione gratiarum sermo est. Ergo ex experientia neque pro thesi neque contra eam stricte quidquam probari potest.

2. Ulterior explicatio impotentiae. Uti iam dictum est, impotentia non est physica; ea ab illis solum asseri posset, qui dicerent naturam humanam per peccatum originale intrinsecus corruptam esse. Est ergo impotentia moralis, magna difficultas ponendi actum, quae ex vehementia tentationis et eius diuturnitate oritur. Facile intelligitur hominem cuius cognitio omnis a sensu incipit et quae semper materiae ligata est, multo facilius et clarius sensibilia cognoscere, quam spiritualia et consequenter voluntatem magis inclinari et affici a bonis sensibilibus, quam a bonis pure spiritualibus. Hinc per se iam cognitio boni spiritualis eiusque amor cum aliqua difficultate coniunctus est, si comparatur cum cognitione et amore rerum sensibilium; inde iam incipere potest aliqua pugna inter carnem et spiritum, si bonum sensibile est homini illicitum. Si deinde illae res sensibiles illicitae maiore vivacitate et claritate proponuntur, specialis conatus necessarius est, ut homo ab his rebus sese avertat ad consideranda spiritualia, qui conatus iam satis difficilis esse potest. Crescit difficultas, si accedit directa sollicitatio ex parte hominum, vel etiam ex parte diaboli ita ut moraliter vix possibile sit homini perseverare in considerandis bonis spiritualibus. Fortasse homo fortis per breve tempus talem impugnationem vincere potest, sed si tentatio diu perdurat, iterum et iterum de novo exsurgit, fortitudo hominis minuitur, homo defatigatur, ita ut tandem summa sit difficultas, moralis impotentia diutius resistendi: homo cedit tentationi.

Haec est impotentia moralis antecedens; sed quamdiu iudicium hominis non vere turbatur, vel tollitur, et homo non est ad unum determinatus, tamdiu manet libertas et quamdiu haec adest, manet relate ad particularem actum possibilitas actus oppositi, et nondum affirmari potest impotentia absoluta.

Homo autem durante illa pugna defatigatur, intellectus obscuratur, voluntas debilitatur, et res eo pervenit, ut homo non amplius tanta voluntate resistat, quanta per se posset; voluntas contraria tentationi tam debilis fit, ut, quae in aliis circumstantiis fortasse sufficeret, non iam sufficiat in tam vehementi et diuturna impugnatione. Sic ultimo impotentia vincendi tentationem inde est, quod homo de facto non iam ita velit ut possit. Consequenter ad huiusmodi infirmam voluntatem adest absoluta impotentia. Ergo impotentia ut absoluta non est mere antecedens, sed consequens ad hanc infirmam liberam voluntatem. Ita S. Augustinus: « Tantum quippe Spiritu Sancto accenditur voluntas eorum (scl. sanctorum), ut ideo possint, quia sic volunt; ideo sic velint, quia Deus operatur, ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae huius, (in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat), ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei sine quo perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent, inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis, ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur; et ideo quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur »⁵.

Ab hac quaestione, in quo scl. consistat impotentia et quomodo explicanda sit, omnino distinguenda est alia quaestio, unde sciamus omnes homines in praesenti ordine tam impotentes esse, ut sine auxilio gratiae peccarent. Hanc cognitionem haurimus ex revelatione; Deus enim scit, quid homines facturi essent sub variis conditionibus. Hinc bene Pesch: ⁶ « Nos quidem non omnium hominum voluntates tam perfecte cognoscimus, ut a priori possimus dicere nullum hominem satis velle, ut possit, sed hoc discimus ex revelatione divina. Neque tamen dicendum est hanc absolutam impotentiam esse solum consequentem ad praevisionem Dei, ut recte notat Suárez (l. 1, c. 24, n. 24 sq.), sed est consequens ad defectum fortitudinis humanae seu amoris boni honesti, nota autem est per praevisionem et revelationem Dei; praevisio enim Dei non facit impotentiam, sed manifestat ».

In explicatione data manet libertas hominis. Nam impotentia in quantum est antecedens, non est absoluta, et relinquit possibilitatem actus oppositi; absoluta autem impotentia, qua actus oppositus absolute excluditur, est consequens liberam infirmam voluntatem hominis; necessitas ergo succumbendi tentationi in nullo signo antecedente usum liberi arbitrii est absoluta, et ita libertas hominis non tollitur.

3. Quale auxilium requiritur? Sequitur ex natura impotentiae, quam auxilium debet sanare. Moralis illa infirmitas in eo fundatur, quod intellectus difficilius cognoscat spiritualia et magis inclinetur ad sensibilia; remedium oppositum ergo est facilior et clarior cognitio boni spiritualis et maior inclinatio voluntatis in illud. Si homo in tentatione fatigatus iam in eo est, ut non iam ita velit, ut possit, et in tali conditione eius attentio per specialem illuminationem intellectus ad consideranda bona spiritualia dirigitur, et in voluntate maior inclinatio ad tale bonum oritur, iam habetur remedium contra illam infirmitatem. Ergo auxilium est illuminatio intellectus et inspiratio voluntatis⁷.

4. Qua ratione hoc auxilium est gratuitum? In hac quaestione supponitur esse de facto illud auxilium gratuitum, indebitum, esse veram gratiam Christi, id quod positive probatur. Non est per se necessarium, ut illud auxilium, illuminationes intellectus et inspirationes voluntatis, sit entitative supernaturale. Agitur enim non de actibus salutaribus, de tentatione superanda salutariter, sed mere honeste, et ipsa infirmitas hominis sanari potest per se in singulis actibus per auxilium entitative naturale; ergo ex eius entitativa supernaturalitate gratuitas huius auxilii derivari per se non potest. Sed auxilium entitative naturale potest esse indebitum secundum modum, quo confertur: auxilium supernaturale secundum quid, et hinc vera gratia. Deus confert talem illuminationem intellectus et talem inspirationem voluntatis, quales sub concretis circumstantiis per cursum naturalem causarum naturalium non haberentur; ergo praeter communem et ordinarium cursum naturae illas cogitationes et inclinationes voluntatis indit; sunt ergo supernaturales quoad modum et ita indebitae. Cum quidquid habet rationem gratiae in praesenti ordine ex meritis Christi conferatur, illae quoque illuminationes intellectus et inspirationes voluntatis sunt vere gratia Christi Redemptoris.

Suárez: « Est ergo haec motio, ut hic breviter dicam, vel illuminatio intellectus, qua melius et fortius repraesentatur obiectum, quam per communem cursum causarum possit, vel motus aliquis voluntatis, quo Deus facit suavem illam resistentiam, vel terret ab illo malo, ut Augustinus dixit in homil. 24 et 50. Dixi autem motionem dari debere aliquo modo supernaturalem, quia ad effectum, de quo tractamus, non semper est necesse, ut sit supernaturalis in entitate sua, quia effectus non est adeo excellens. Sufficit ergo ut modo supernaturali conferatur; consistit autem ille modus in hoc, quod talis, ac tanta consideratio, vel affectio, aut inordinatio in tali occasione et puncto fieri non posset per communem cursum naturalium causarum, vel per humanam industriam eius, qui tentationem patitur, comparari. Et ideo illa motio habet veram rationem gratiae, praesertim si detur in ordine ad finem supernaturalem, sicut nunc datur »⁸.

Ex eo, quod dictum est, auxilium medicinale non debere esse entitative supernaturale, non sequitur, ut illud non possit esse vel non sit de facto entitative supernaturale. Si autem auxilio entitative supernaturali tentatio vincitur, actus non solum naturaliter honestus est, sed salutaris. Ita Billot⁹ qui gratiam supernaturalem quoad modum tantum non putat esse admittendam, sed omne auxilium gratiae censet esse entitative supernaturale. Similiter Ripalda docuerat. Secundum alios vero gratia, quae fidelibus ad superandam tentationem conceditur, semper est entitative supernaturalis; sed non videtur adesse sufficiens ratio hoc simpliciter negandi quoad eos qui nondum credunt, sed potius assumendum est, illis quoque, saltem interdum, gratias entitative supernaturales concedi ad superandas tentationes. Si autem gratia est entitative supernaturalis, ergo non solum sanans, sed etiam elevans, multo magis apparet eam esse donum gratuitum.

Attamen in omni suppositione videtur illud auxilium aliquatenus esse debitum. Nam Deus debet homini dare illa auxilia, sine quibus homini absolute impossibile est legem naturalem observare, peccata personalia mortalia evitare. Agitur enim de aliqua impotentia quae in ipsa natura hominis fundatur, et quae eadem vel similis esset vel esse posset in statu naturae purae, in quo sine dubio tale auxilium naturae debitum fuisset.

Ad hoc aliqui theologi respondent, hanc infirmitatem, licet eadem vel similis in ordine naturae purae fuisset, in praesenti tamen ordine ex peccato provenire, et propterea provocari non posse ad ea quae in statu naturae purae futura fuissent. In praesenti enim ordine per peccatum homo omnem exigentiam illius auxilii amisit, quod ei in statu naturae purae debitum fuisset.

Hoc responsum supponit, posse hominem propter solum peccatum originale essentialiter damnum pati in iis quae ipsa natura exigit, et quae sic ad naturam pertinent. Sed oppositum principium verius videtur et longe communius a theologis adhibetur in quaestione de sequelis peccati originalis pro altera vita¹⁰. Consequenter ergo dicendum est, etiam in hac vita hominem propter solum peccatum originale iis non privari, quae natura ipsa per se exigit, sine quibus absolute impossibile est vitare peccatum personale mortale.

Ergo dicendum est: debitum est homini, qui est in solo peccato originali, qui nondum commisit peccata personalia, ut non sit in illa absoluta impotentia vitandi peccatum mortale; debet habere possibilitatem peccatum vitandi: debetur ei auxilium, quo possit peccatum vitare. Non autem debetur illi auxilium aliquod, quod sit secundum modum vel etiam entitative supernaturale, quale in praesenti ordine de facto datur. Hoc auxilium supernaturale, sive quoad modum, sive entitative, in praesenti ordine illud quoque praestat, quod in ordine naturae purae auxilium mere naturale praestitisset. Et sic verum manet illud auxilium medicinale, quod in praesenti ordine propter merita Christi datur, esse vere indebitum, vere gratiam. Quamdiu homo est in solo peccato originali, auxilium medicinale, gratia sanans, semper illi praesto est, et sic de facto tali homini non est impossibile, vitare peccatum mortale. Si autem homo peccata personalia commisit, per propriam culpam se indignum fecit favore divino; utrum autem et quousque etiam tali homini Deus gratiam suam offerat, dicendum est in ultima parte, quae est de distributione gratiae¹¹

Adversantur thesi pelagiani de quibus s. Augustinus dixit: « Hi Dei gratiae... in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem credant facere omnia divina mandata »¹².

Qualificatio huius thesis. Suárez: « Solet autem interrogari, quam sit certa haec assertio. In quo omnes theologi, praesertim moderni, docent, esse certam et indubitatam, quia contrarium multum accedit ad errorem Pelagii. Difficultas autem est, an simpliciter sit de fide; aliqui enim affirmant propter testimonia Pauli et conciliorum, quae adduximus. Ita sentit Medina ad art. 4 et 8 D. Thom. supra citatos, quem nonnulli moderni imitantur. At vero Soto dicto cap. 21 non putat esse de fide, quia testimonia adducta habent aliquam interpretationem non omnino improbabilem, et sequitur Torens. libro 1 Confessionis Augustinian. capite tertio. Et indicat etiam Valent. 2. tomo disput. 8. quaest. 1. punct. 5. § 2. quia solum ut opinionem Theologicam illam tradit. Et mihi etiam videtur, non esse simpliciter de fide, quia non invenio expressam et specificam Ecclesiae definitionem huius dogmatis sub his terminis propositi, scilicet de observatione omnium praeceptorum legis naturae solum quoad vitanda peccata illis contraria. Definitiones autem generales supra adductae habent evasiones supra etiam positas, quae licet sufficienter refellantur, non tamen ita evidenter, ut certum de fide sit, hoc particulare dogma sub illa generali definitione contineri. Ideoque satis est dicere, doctrinam hanc esse conclusionem theologicam adeo certam, ut contraria non solum iam temeraria sit, sed etiam errori proxima »¹³. Idem hodie dici potest: non constat certo de definitione; thesis, abstrahendo ab ulteriore explicatione inter theologos controversa, saltem ut theologice certa statuenda est.

Doc. Ecclesiae

Indiculus plura huc spectantia iam collegit: « Cap. 3. Neminem etiam baptismatis gratia renovatum idoneum esse ad superandas diaboli insidias et ad vincendas carnis concupiscentias, nisi per quotidianum adiutorium Dei perseverantiam bonae conversationis acceperit. Quod eiusdem antistitis (Innocentii I) in eisdem paginis¹⁴ doctrina confirmat dicens: Nam quamvis hominem redemisset a praeteritis ille peccatis, tamen sciens iterum posse peccare, ad reparationem sibi, quemadmodum posset illum et post ista corrigere, multa servavit, quotidiana praestans illi remedia, quibus nisi freti confisique nitamur, nullatenus humanos vincere poterimus errores. Necesse est enim, ut quo auxiliante vincimus, eo iterum non adiuvante vincamur »¹⁵.

« Cap. 7. Illud etiam, quod intra Cartaginensis synodi¹⁶ decreta constitutum est, quasi proprium Apostolicae Sedis amplectimur, quod scilicet tertio capitulo definitum est: Ut quicumque dixerit, gratiam Dei, qua iustificamur per Iesum Christum Dominum nostrum, ad solam remissionem peccatorum valere, quae iam commissa sunt, non etiam ad adiutorium, ut non committantur, A. S. Et iterum quarto capitulo: Ut quisquis dixerit, gratiam Dei per Iesum Christum propter hoc tantum nos adiuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum, ut sciamus, quid appetere et quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari, ut quod faciendum cognovimus etiam facere diligamus atque valeamus, A. S. Cum enim dicat Apostolus: Scientia inflat, caritas vero aedificat, valde impium est, ut credamus, ad eam, quae inflat, nos habere gratiam Christi, et ad eam, quae aedificat, non habere, cum sit utrumque donum Dei, et scire, quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus, ut aedificante caritate, scientia non possit inflare. Sicut autem de Deo scriptum est: Qui docet hominem scientiam, ita scriptum est etiam: Caritas ex Deo est. Item quinto capitulo: Ut quisquis dixerit, ideo nobis gratiam iustificationis dari, ut, quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam, tamquam et si gratia non daretur, non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa implere divina mandata, A. S. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: Sine me difficilius potestis facere, sed ait: Sine me nihil potestis facere »¹⁷.

Conc. Arausicanum, can. 10: « Adiutorium Dei etiam renatis ac sanatis semper est implorandum, ut ad finem bonum pervenire, vel in bono possint opere perdurare »¹⁸.

Conc. Tridentinum de ipsis iustis dicit: « Formidare enim debent, scientes, quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo, in qua victores esse non possunt, nisi cum Dei gratia Apostolo obtemperent dicenti: Debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini. Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis »¹⁹.

In his textibus sine dubio dicitur hominem sine gratia Christi non posse observare mandata Dei, vincere in pugna. Non autem explicite distinguitur inter observare et vincere salutariter, et mere honeste. Attamen clare etiam apparet sensum esse, sine gratia hominem in ista pugna vinci, id est eum pervenire ad peccatum, id quod speciatim contra pelagianos statuendum erat, qui affirmabant hominem propriis suis viribus posse tentationem superare; hoc etiam clare docetur in concilio tridentino. Aliquibus locis sermo est directe de renatis et sanatis; si ergo illi non possunt superare, multo magis hoc valet de nondum renatis et sanatis. Qualis sit gratia, quae necessaria est, non ulterius determinatur; pluries tamen sermo est de remedio, auxilio quotidiano, id quod vix aliter intelligi potest, quam de auxilio actuali.

Ita in his textibus vere id continetur, quod thesis affirmat; sed ex dictis etiam intelligitur cur plures theologi censeant, non certo constare de explicita definitione relate ad observationem mere honestam mandatorum et de tentationibus mere honeste superandis.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura clare docet homini, etiam iustificato, gravem et periculosam pugnam subeundam esse contra inimicos salutis suae, in qua superare non potest sine auxilio divino: solis ergo viribus suis naturalibus succumbet.

Eph 6, 10 ss.: « De cetero fratres confortamini in Domino, et in potentia virtutis eius. Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare (obsistere) adversus insidias (dolosas machinationes) diaboli; quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (adversus homines) sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in caelestibus (in caelo aëreo; cf. 2, 2). Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo (difficili, obnoxio insidiis diaboli), et in omnibus perfecti (omnia devincere, superare) stare (firmiter persistere, non cadere). State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam iustitiae, et calceati pedes in praeparatione evangelii pacis; in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis (poteritis) omnia tela nequissimi ignea extinguere; et galeam salutis assumite; et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem orantes omni tempore in spiritu; et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione pro omnibus sanctis ».

1 Petr 5, 8 s.: « Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret; cui resistite fortes in fide ».

Dominus docet nos orare: « Et ne nos inducas in tentationem »²⁰, cuius orationis sensum bene explicat Suárez: « Dico ergo postulare ne in noxiam tentationem incidamus; nam, ut dixi, hae posteriores petitiones sunt de malo cavendo; talis autem tentatio grave malum est; quae vero non est noxia, potius habet rationem boni. Dicitur autem tentatio noxia, quae nos est superatura; de tali autem verum est postulare nos, tum ne illa vincamur, tum etiam ne illam patiamur: tamen si quis consideret, haec duo respectu eiusdem tentationis in idem recidunt; nam qui tali tentatione impugnatur, vincitur, alioqui noxia non est; supponebatur autem futura noxia in praescientia Dei; ergo quia credimus ipsum optime nosse quae tentatio futura sit noxia, ideo petimus ut nos in illam non inducat. Et ita optime declaratur proprietas huius verbi; tunc enim maxime tribui solet Deo id quod permittit, ac si faceret, quando ex certa praescientia, et non obstante malo praeviso, illud permittit »²¹.

Iterum monet Dominus: « Vigilate et orate ut non intretis in tentationem. Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma »²². Vigilare quamvis hoc loco immediate dicitur sensu proprio, ut scilicet apostoli maneant vigiles, ut a somno se defendant; « tamen merito ex una actionum specie quae iis necessaria erat tum temporis et quam curam Christus recommendabat, infertur documentum generale omnibus propositum, ut vigilent, i. e. cauti sint ac solliciti et circumspecti atque assidui ad praecavenda pericula, ad removenda peccatorum incitamenta: ad praevidendas et discutiendas artes et fraudes eorum qui ad peccandum allicere student »²³. Praeterea orandum esse monet Dominus, eo fine, ut non in tentationem intrent, quod est vel: ut non incurrant in tentationem, vel: ut non voluntatis assensu in tentationem intrent, i. e. ei consentiant, in ea succumbant. Addit deinde rationem Dominus: spiritus quidem promptus, caro autem infirma; ergo etiamsi spiritus quidem bonus sit, tamen orandum est, quia ex parte infirmae carnis venient difficultates, ad quas superandas auxilium divinum necessarium est. « Ut igitur vires adsint ad hanc carnis infirmitatem superandam et ut ea infirmitate non ipse spiritus infirmetur et a bono proposito misere excidat opus est oratione, qua vires illae necessariae caelitus impetrentur »²⁴.

Hanc pugnam, quae in ipso homine est inter spiritum et carnem, describit s. Paulus Rom 7 et docet solo auxilio gratiae hominem in illa non succumbere. Quidquid sit de explicatione singulorum versuum et verborum huius capitis, qua de re diversae sunt inter catholicos exegetas sententiae²⁵, hoc tamen patet apostolum dicere in seipso, in membris suis, in carne esse aliquam legem, quae se opponit legi Dei. Hinc quam primum homo cognovit legem Dei, oritur in ipso pugna inter id quod faciendum cognovit et quod spiritus etiam facere vult (v. 16, 21, 22) et legem, quae est in membris (v. 23). Haec lex eum perducere vult ad peccatum eoque etiam perduceret, si non liberaretur et iuvaretur gratia Christi: sola hac gratia liber manere potest a peccato (indirecte, gratias agendo v. 25; directe 8, 2 ss.).

Quaeritur quis sit intelligendus ille ego: homo sub lege mosaica; homo christianus iustificatus (ita postea s. Augustinus)²⁶. Dicendum videtur: homo sub lege mosaica. Sed lex mosaica hoc loco ab apostolo non consideratur inquantum praeter ea quae lex naturalis praescribit, etiam praecepta caeremonialia dedit, sed quatenus praecise dicit: non concupisces; per hanc positivam legem enim Iudaeus etiam cognitionem legis naturalis habebat. Id tamen quod apostolus de interna illa pugna dicit non solum de Iudaeis, sed etiam de gentibus valet; nam et illi secundum doctrinam apostoli (c. 2) habent cognitionem legis naturalis, et hinc quod ad illam pugnam attinet, non erant in meliore conditione quam Iudaei.

Ergo secundum doctrinam s. Scripturae homo in via salutis impugnatur a diabolo, a carne; occurrunt ei tentationes, quas sine auxilio divino non superabit.

PATRES

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis. Ergo sunt tentationes quae ferri non possunt. Et quaenam illae? Omnes, ut ita dicam; potestas enim in Dei auxilio sita est, quam per voluntatem nostram attrahimus. Quamobrem, ut discas accurate quod non solum illas quae nostram superant potestatem, sed neque hasce humanas possimus sine illius auxilio facile ferre, subiunxit: Sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere »²⁷. — « Noli paralyticum laude privare, nec illum nec alium hominem quemvis qui tentetur et patienter ferat. Quantumvis enim saepe philosophemur, quamvis omnium robustissimi simus ac validissimi, si Dei absit auxilium, ne mediocri quidem poterimus tentationi resistere. Sed quid ego de nobis vilibus et abiectis loquar? Licet Paulus sit aliquis aut Petrus; licet Iacobus aut Ioannes, subsidio caelesti privatus facile vincitur et supplantatur et concidit... Neque tantum in periculis, quae vires nostras excedunt, sed in ipsis etiam quae non excedunt, caelesti auxilio indigemus, ut generose possimus obsistere »²⁸.

S. AMBROSIUS: « Si consideres, quia iustus vix salvus fit, intelligis profecto et ipsius nonnumquam titubare vestigia, et auctorem declinationis eorum Deum videri; quia ipse quoque patitur iustos saepe tentari, quo magis probentur tentationibus eruditi. Quis est autem tam fortis, ut nequaquam in tentatione moveatur, nisi Dominus adiutor ei assistat »²⁹.

S. HIERONYMUS: « Salvator in passione ab angelo confortatur, et Critobulus meus non indiget auxilio Dei, habens liberi arbitrii potestatem... Quid, inquit dormitis? Surgite et orate, ne intretis in tentationem. Debuit iuxta vos dicere: Quid dormitis? surgite et resistite, liberum enim habetis arbitrium, et semel vobis concessa a Domino potestate, nullius alterius indigetis auxilio. Si enim hoc feceritis, non intrabitis in tentationem »³⁰.

S. AUGUSTINUS: « Acute autem sibi videntur dicere (Pelagiani), quasi nostrum hoc ullus ignoret, quod si nolumus, non peccamus; nec praeciperet Deus homini, quod esset humanae impossibile voluntati. Sed hoc non vident, quod ad nonnulla superanda, vel quae male cupiuntur, vel quae male metuuntur, magnis aliquando et totis viribus opus est voluntatis, quas nos non perfecte in omnibus adhibituros praevidit »³¹.

« Magnum aliquid pelagiani se scire putant, quando dicunt: Non iuberet Deus, quod sciret non posse ab homine fieri. Quis hoc nesciat? Sed ideo iubet aliqua quae non possumus, ut noverimus quid ab illo petere debeamus. Ipsa est enim fides, quae orando impetrat quod lex imperat. Denique ipse qui dixit: Si volueris, conservabis mandata, in eodem libro Ecclesiastico aliquanto post dicit: Quis dabit in ore meo custodiam, et super labia mea signaculum astutum, ne forte cadam ab eo, et lingua mea perdat me?³² Iam certe mandata acceperat: Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum³³. Cum ergo verum sit quod dixit: Si volueris, conservabis mandata, quare quaerit in ore suo dare custodiam; similis ei qui dicit in Psalmo: Pone, Domine, custodiam ori meo?³⁴ Quare non ei sufficit mandatum Dei et voluntas sua; quandoquidem si voluerit, conservabit mandata? Quam multa Dei mandata sunt contra superbiam: iam novit ea; si voluerit, conservabit ea. Quare ergo paulo post dicit: Domine Pater et Deus vitae meae, elationem oculorum ne dederis mihi? Iam dixerat ei lex: Non concupisces³⁵: velit ergo, et faciat quod iubetur; quoniam si voluerit, conservabit mandata. Quare sequitur et dicit: Concupiscentiam averte a me? Contra luxuriam Deus quam multa mandavit: faciat ea, quia si voluerit, conservabit mandata. Quid est quod clamat ad Deum: Ventris appetitio et concubitus ne apprehendat me?³⁶ Si haec ei praesenti diceremus, rectissime nobis responderet et diceret: Ex ista oratione mea, qua haec a Deo peto, intelligite quomodo dixerim: Si volueris, conservabis mandata. Certum est enim nos mandata servare, si volumus; sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit ut volendo faciamus. Certum est nos velle, cum volumus; sed ille facit ut velimus bonum, de quo dictum est, quod paulo ante posui: Praeparatur voluntas a Domino³⁷; de quo dictum est: A Domino gressus hominis dirigentur, et viam eius volet³⁸; de quo dictum est: Deus est qui operatur in vobis et velle³⁹. Certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati, qui dixit: Faciam ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis et faciatis. Cum dicit: faciam ut faciatis, quid aliud dicit, nisi: auferam a vobis cor lapideum, unde non faciebatis; et dabo vobis cor carneum, unde faciatis? Et hoc quid est, nisi: Auferam cor durum, unde non faciebatis, et dabo cor obediens, unde faciatis? Ille facit ut faciamus, cui dicit homo: Pone, Domine, custodiam ori meo. Hoc est enim dicere: Fac ut ponam custodiam ori meo; quod beneficium Dei iam fuerat consecutus, qui dixit: Posui ori meo custodiam »⁴⁰.

Theologi

S. Thomas: « Antequam hominis ratio, in qua est peccatum mortale, reparetur per gratiam iustificantem, potest singula peccata mortalia vitare, et secundum aliquod tempus; quia non est necesse, quod continuo peccet in actu; sed quod diu maneat absque peccato mortali, esse non potest. Unde et Gregorius dicit super Ezechiel, quod peccatum, quod mox per poenitentiam non deletur, suo pondere ad aliud trahit. Et huius ratio est, quia sicut rationi subdi debet inferior appetitus, ita etiam ratio subdi debet Deo, et in ipso constituere finem suae voluntatis; per finem autem oportet quod regulentur omnes actus humani, sicut per rationis iudicium regulari debent motus inferioris appetitus. Sicut ergo inferiori appetitu non totaliter subiecto rationi, non potest esse quin contingant inordinati motus in appetitu sensitivo, ita etiam ratione hominis non totaliter existente subiecta Deo, consequens est ut contingant multae inordinationes in ipsis actibus rationis. Cum enim homo non habet cor suum firmatum in Deo, ut pro nullo bono consequendo vel malo vitando ab eo separari vellet, occurrunt multa, propter quae consequenda vel vitanda homo recedit a Deo, contemnendo praecepta ipsius; et ita peccat mortaliter; praecipue quia in repentinis homo operatur secundum finem praeconceptum, et secundum habitum praeexistentem, ut Philosophus dicit in 3 Ethicorum; quamvis ex praemeditatione rationis homo possit aliquid agere praeter ordinem finis praeconcepti, et praeter inclinationem habitus. Sed quia homo non potest semper esse in tali praemeditatione, non potest contingere ut diu permaneat, quin operetur secundum convenientiam voluntatis deordinatae a Deo, nisi cito per gratiam ad debitum ordinem reparetur »⁴¹.

In illis, quae thesis affirmat, theologi conveniunt; sed in ulteriore explicatione dissentiunt, ut in exponenda thesi indicatum est.

Si quoad tentationes quaestio ita ponitur, utrum homo possit gravem tentationem propriis viribus superare, aliqui negant, saltem si intelligitur de omnibus gravibus tentationibus collective sumptis; alii putant hoc negandum esse etiam pro singulis tentationibus gravibus. Attamen statim occurrit quaestio, quomodo definienda sit tentatio gravis; si definitur ea, quam homo viribus propriis non potest superare, responsum negativum pro singulis tentationibus necessarium est; talis autem negatio est tautologia. Si autem concipitur tentatio gravis ea quae magnam parat difficultatem, forte difficilius est stricte probare absolutam impotentiam eas singulas superandi.

Obiectiones

1. Absoluta impossibilitas tollit libertatem; atqui etiam in statu naturae lapsae homo est liber; ergo absoluta impossibilitas non habetur.

Resp. Dist. Mai: impossibilitas absoluta simpliciter antecedens tollit libertatem, tr.; absoluta impossibilitas non simpliciter antecedens, sed consequens ad infirmam volitionem ipsius hominis, nego.

2. Deus non iubet impossibilia; atqui iubet observare legem naturalem; ergo haec observatio est possibilis.

Resp. Dist. Mai.: non iubet impossibilia, id est ea quae neque cum auxilio divino, neque sine illo possibilia sunt, conc.; quae sine auxilio divino impossibilia sunt, subd.: si hoc auxilium sine peccato personali hominis negaret, tr.; si hoc auxilium homini concedit, nego. In hac re valent etiam ea quae dicit conc. trid.: « Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiuvat ut possis »⁴². Conc. minor. Dist. cons.: observatio legis naturalis possibilis est cum auxilio divino, conc.; sine illo, nego.

3. Atqui tale auxilium homini est debitum; ergo non est gratia. Prob. min. subs.: Debetur homini illud, sine quo non potest non peccare; atqui tale est auxilium de quo in thesi; ergo est debitum. Maior videtur evidens; nam impossibile est Deum sub poena aeternae damnationis praecipere homini aliquid quod omnibus hominibus est absolute impossibile.

Resp.: Nego min. subs.; ad eius probationem, dist. Mai.: debitum esset homini auxilium mere naturale, sine quo non posset non peccare, conc. vel trans.; auxilium supernaturale, nego. Contradist. min.: est auxilium naturale, nego; supernaturale, conc.

Atqui in hoc responso continetur, auxilium supernaturale; quod de facto conceditur, ea quoque praestare, quae in alio ordine praestaret auxilium naturale; ergo hoc auxilium eatenus debitum dici potest, quatenus praecise locum istius auxilii mere naturalis tenet.

Resp.: Conceditur totum, secundum doctrinam supra⁴³ expositam; inde tamen non sequitur, ut auxilium supernaturale, quod datur, sit debitum, et non sit gratia.

Aliae difficultates facile solvuntur, si attenditur auxilium sufficiens omnibus praesto esse, et proinde de facto homini observationem legis naturalis non esse impossibilem. Multas obiectiones vide apud Beraza n. 202 ss., 297 ss.

Non quaeritur utrum distinguendus sit amor Dei naturalis et amor supernaturalis, id quod probatum est in tractatu de caritate¹; oppositum damnatum est contra Baium, prop. 34: «Distinctio illa duplicis amoris, naturalis videlicet, quo Deus amatur ut auctor naturae, et gratuiti, quo Deus amatur ut beatificator, vana est et commentitia et ad illudendum sacris Litteris et plurimis veterum testimoniis excogitata»². Sed quaeritur utrum actus naturalis amoris, quo Deus super omnia diligatur, homini lapso possibilis sit. Talem amorem homini innocenti in ordine mere naturali possibilem esse facile conceditur. Amor super omnia intelligitur non intensive, sed appretiative, id est amor, quo Deus omni enti creato praefertur. Huiusmodi amor necessario includit voluntatem non peccandi, implendi ea quae Deus vult. Non agitur de amore super omnia effective, id est tali, quo homo de facto etiam in suis operibus Deum omnibus creaturis praeferat; hunc amorem naturaliter impossibilem esse thesi antecedenti probatum est. Sed sermo est de amore super omnia affective, id est, utrum talis affectus ab homine viribus naturalibus elici possit. Et quidem de sola possibilitate quaeritur, non utrum talis actus revera inveniatur. Potentia autem non intelligitur physica, quae iterum conceditur, sed moralis, scilicet utrum fortasse in tali actu tanta inveniatur difficultas, ut homini lapso absolute impossibilis sit. Ex fontibus positivis res decidi nequit; quia cum in illis de necessitate gratiae ad diligendum Deum sermo est, dilectio salutaris intelligitur: theologorum autem sententiae in hac quaestione sunt divisae. Ratio autem videtur esse pro affirmanda illa potentia.

Homo enim naturali rationis lumine cognoscere potest Deum esse finem suum ultimum, eum esse infinite bonum et summe amabilem; neque apparet ratio cur talem cognitionem sequi non possit affectus amoris erga Deum; in hoc enim actu qua tali non videtur esse extraordinaria difficultas, ut dicendus sit moraliter impossibilis. Neque ratione propositi non peccandi, quod ut dictum est, in illo actu amoris includitur, videtur impossibilis esse. Licet verum sit, hominem naturalibus viribus non posse exsequi illud propositum, inde tamen non sequitur, ut numquam habere possit, ne pro brevi quidem tempore, actum talis propositi. Aliud enim est propositum opere exsequi, et aliud, actum propositi habere. Non necessarium est, ut homo qui elicit illum actum amoris et sic illud propositum habet, simul etiam semper de omnibus difficultatibus cogitet, quae exsecutioni propositi obstant; praeterea non videtur probatum esse, hominem non posse habere serium propositum de aliqua re, quam propriis viribus efficere non potest.

Hinc praeferenda videtur sententia, quae actum amoris Dei super omnia dicit homini lapso moraliter non absolute impossibilem. Sed cum actus sit mere naturalis, patet eum non esse salutarem, et propterea non positive disponere ad gratiam, multo minus immediate esse iustificantem³.