De gratia Redemptoris

Patet in hac thesi sermonem esse de actibus humanis, id est de actibus liberis, cum necessaria advertentia rationis. Dicit ergo thesis in infidelibus et peccatoribus inveniri etiam actus vel indifferentes, si tales in individuo possibiles sunt, vel actus moraliter bonos. Practice sermo est de his ultimis. Thesis autem per se non ulterius determinat utrum boni illi actus sint salutares an solum moraliter boni, utrum ponantur cum auxilio gratiae, an sine illo. Sensus thesis sic quoque reddi potest: Ad opera bona non requiritur gratia habitualis, neque fides; vel sic: opera propterea, quod subiectum operans sit in statu infidelitatis vel peccati, non sunt peccata.

Negant thesim, ut ex supra dictis patet, Novatores saeculi XVI, Baiani, Iansenistae.

Quod ad ipsam rem attinet, quaestio iam soluta est in sectione praecedente; nam tum infideles tum fideles peccatores actibus bonis cum auxilio gratiae ad iustificationem disponere se debent. Neque haec necessitas ad solos peccatores fideles restringenda est, sed etiam de infidelibus valet; nam aliqui actus salutares antecedunt ipsam susceptionem fidei, actus qui comprehenduntur sub nomine « initium fidei ».

DOC. ECCLESIAE

Ex concilio TRIDENTINO huc pertinent, quae supra thesi 6 parte II allata sunt. Vide pag. 141 s. Speciatim opposita sententia damnatur can. 7: « Si quis dixerit, opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacumque ratione facta sint, vere esse peccata vel odium Dei mereri; aut quanto vehementius quis nititur se disponere ad gratiam, tanto eum gravius peccare A. S. »¹.

PIUS V damnavit sequentes propositiones Baii. Prop. 25: « Omnia opera infidelium sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia ». — Prop. 35: « Omne, quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est ». — Prop. 38: « Omnis amor creaturae rationalis aut vitiosa est cupiditas, qua mundus diligitur, quae a Ioanne prohibetur, aut laudabilis illa caritas, qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur ». — Prop. 40: « In omnibus suis actibus peccator inservit dominanti cupiditati »².

ALEXANDER VIII damnavit sequentes errores Iansenistarum, 1: « In statu naturae lapsae ad peccatum mortale (formale) et demeritum sufficit illa libertas, qua voluntarium ac liberum fuit in causa sua, peccato originali et voluntate Adami peccantis ». — 2: « Tametsi detur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali ».

— 7: « Omnis humana actio deliberata est Dei dilectio vel mundi: si Dei, caritas Patris est; si mundi, concupiscentia carnis, hoc est, mala est ». — 8: « Necesse est, infidelem in omni opere peccare ». — 11: « Omne quod non est ex fide christiana supernaturali, quae per dilectionem operatur, peccatum est »³.

Clemens XI damnavit errores Paschasii Quesnel. 38: « Peccator non est liber nisi ad malum sine gratia Liberatoris ». — 45: « Amore Dei in corde peccatorum non amplius regnante necesse est, ut in eo carnalis regnet cupiditas omnesque actiones eius corrumpat ». — 59: « Oratio impiorum est novum peccatum; et quod Deus illis concedit est novum iudicium »⁴.

Pius VI damnavit errores synodi pistoriensis de duplici amore. « 23: Doctrina synodi de duplici amore dominantis cupiditatis et caritatis dominantis enuntians, hominem sine gratia esse sub virtute peccati ipsumque in eo statu per generalem cupiditatis dominantis influxum omnes suas actiones inficere et corrumpere; quatenus insinuat, in homine, dum est sub servitute sive in statu peccati, destitutus gratia illa, qua liberatur a servitute peccati et constituitur filius Dei, sic dominari cupiditatem, ut per generalem huius influxum omnes illius actiones in se inficiantur et corrumpantur, aut opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacumque ratione fiant, sint peccata; quasi in omnibus suis actibus peccator serviat dominanti cupiditati: — falsa, perniciosa, inducens in errorem a tridentino damnatum ut haereticum, iterum in Baio damnatum art. 40. — 24: Qua vero parte inter dominantem cupiditatem et caritatem dominantem nulli ponantur affectus medii, a natura ipsa insiti suapte natura laudabiles, qui una cum amore beatitudinis naturalique propensione ad bonum remanserunt velut extrema lineamenta et reliquiae imaginis Dei; perinde ac si inter dilectionem divinam, quae nos perducit ad regnum, et dilectionem humanam illicitam, quae damnatur, non daretur dilectio humana licita, quae non reprehenditur: — falsa, alias damnata »⁵.

S. Scriptura

Dan 4, 24: Nabuchodonosor rex (infidelis) monetur a Daniele: « Quam ob rem rex consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum: forsitan ignoscet delictis tuis ». — Peccatores Scriptura exhortatur ad faciendam poenitentiam: Ez 18, 30: « Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris: et non erit vobis in ruinam iniquitas ». Cf. Eccli 21, 1; Zach 1, 3; alia supra pag. 143. — Rahab meretrix, quae exploratores occultabat⁶, propter fidem et opera laudatur Hebr 11, 31; Iac 2, 25. — Cyro regi persarum (infideli) Dominus praecepit ut aedificaret ei domum in Ierusalem⁷, de quo Dominus: « Pastor meus es, et omnem voluntatem meam complebis »⁸, — De obstetricibus aegyptiacis (infidelibus), quibus rex mandaverat interficere masculos Hebraeorum, dicitur: « Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt iuxta praeceptum regis Aegypti, sed conservabant mares... Bene ergo fecit Deus obstetricibus... et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos »⁹. — Manasses rex ob impietates suas captivus in Babylonem ductus erat. « Qui postquam coangustatus est, oravit Dominum Deum suum: et egit poenitentiam valde coram Deo patrum suorum. Deprecatusque est eum, et obsecravit intente: et exaudivit orationem eius, reduxitque eum Ierusalem in regnum suum, et cognovit Manasses quod Dominus ipse esset Deus »¹⁰. — Publicanus¹¹ et Zachaeus¹² proponuntur tamquam exempla.

Rom 1, 18 ss.: Gentes potuerunt e rebus creatis Deum cognoscere, et debuerunt secundum hanc cognitionem Deum colere et ei gratias agere; quod si hoc non fecerunt, est eorum culpa. — Rom 2, 14: « Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonio reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die, cum iudicabit Deus occulta hominum, secundum evangelium meum per Iesum Christum »¹³. Ergo gentes habent scientiam et conscientiam boni et mali moralis talem, ut sint responsabiles in iudicio Dei; et interdum faciunt ea quae sunt legis. Ergo in iis inveniri possunt actus, qui non sunt peccata.

PATRES

Cum doceant Patres peccatores mereri clementiam Dei per suos actus¹⁴ et in peccatoribus actus agnoscant cum auxilio divino factos, sine dubio non omnes actus peccatorum habent peccata.

S. GREGORIUS NAZIANZENUS: « Ille (scl. pater eius defunctus) ante etiam quam ad nostram aulam se contulisset¹⁵, noster erat. Mores quippe ipsum nobis adsciscebant. Ut enim multi ex nostris nobiscum non sunt, quos scilicet a communi corpore vita removet, sic contra multi exterorum ad nos pertinent, quicumque nimirum fidem moribus antevertunt, ac solo nomine carent, cum rem ipsam teneant. Quo in numero meus quoque pater erat, ramus quidem ille alienus, vita vero ad nos protendens »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: « Caritas alia est divina, alia humana; alia est humana licita, alia illicita... Prius ergo loquor de humana licita, quae non reprehenditur; deinde de humana illicita, quae damnatur; tertio de divina, quae nos perducit ad regnum. Ut ergo breviter insinuem, licita est humana caritas, qua uxor diligitur; illicita qua meretrix vel uxor aliena... Licitam ergo caritatem habete: humana est; sed, ut dixi, licita est. Non solum autem ita licita est, ut concedatur, sed ita licita, ut si defuerit, reprehendatur. Liceat vobis humana caritate diligere coniuges, diligere filios, diligere amicos vestros, diligere cives vestros. Omnia enim ista nomina habent necessitudinis vinculum, et gluten quodam modo caritatis. Sed videtis istam caritatem esse posse et impiorum, id est, paganorum, Iudaeorum, haereticorum. Quis enim eorum non amat uxorem, filios, fratres, vicinos, affines, amicos etc? Haec ergo humana est. Si ergo tali quisque crudelitate effertur, ut perdat etiam humanae dilectionis affectum, et non amet filios suos, et non amet coniugem suam, nec inter homines numerandus est. Non enim laudandus est qui amat filios suos; sed damnandus est qui non amat filios. Adhuc enim videat cum quibus debet ei esse dilectio ista communis. Amant filios et ferae: amant filios aspides, amant filios tigrides, amant filios leones. Nulla enim bestia est, quae non filiis suis blande immurmuret... Ergo qui non amat filios suos etiam leone peior est. Humana sunt ista, et licita sunt »¹⁷.

Epistula 138, 17 laudat opera primorum Romanorum: « Gratias Domino Deo nostro, qui contra ista mala misit nobis adiutorium singulare. Quo enim non tolleret, quem non involveret, in quod profundum non demergeret fluvius iste horrendae nequitiae generis humani, nisi crux Christi in tanta velut mole auctoritatis eminentius firmiusque figeretur; cuius apprehenso robore, stabiles essemus, ne male suadentium, vel in mala impellentium, tam vasto huius mundi gurgite abrepti surberemur? In ista enim colluvie morum pessimorum et veteris perditae disciplinae, maxime venire ac subvenire debuit caelestis auctoritas, quae voluntariam paupertatem, quae continentiam, benevolentiam, iustitiam, atque concordiam, veramque pietatem persuaderet, ceterasque vitae luminosas validasque virtutes; non tantum propter istam vitam honestissime gerendam, nec tantum propter civitatis terrenae concordissimam societatem; verum etiam propter adipiscendam sempiternam, salutem, et sempiterni cuiusdam populi caelestem divinamque rempublicam, cui nos cives adsciscit fides, spes, caritas: ut quamdiu inde peregrinamur, feramus eos si corrigere non valemus, qui vitiis impunitis volunt stare rempublicam, quam primi Romani constituerunt auxeruntque virtutibus, etsi non habentes veram pietatem erga Deum verum, quae illos etiam in aeternam civitatem posset salubri religione perducere; custodientes tamen quamdam sui generis probitatem, quae posset terrenae civitati constituendae, augendae conservandaeque sufficere. Deus enim sic ostendit in opulentissimo et praeclaro imperio Romanorum, quantum valerent civiles etiam sine vera religione virtutes, ut intelligeretur hac addita fieri homines cives alterius civitatis, cuius rex veritas, cuius lex caritas, cuius modus aeternitas »¹⁸.

S. FULGENTIUS: « Illa quae lex factorum est, quae hominem iustificare non potest, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Iudaeorum, quae tamen sine fide Christi nullatenus iustificat sectatores suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos »¹⁹.

THEOLOGI

MAGISTER SENTENTIARUM²⁰ quaerens « An omnis intentio vel actio infidelium sit mala », duas ponit opiniones: « Cumque intentio, ut supra dictum est, bonum opus faciat, et fides intentionem dirigat, non immerito quaeri potest, utrum omnis intentio omneque illorum opus malum sit, qui fidem non habent. Si enim fides intentionem dirigit, et intentio bonum opus facit, ubi non est fides, nec intentio bona nec bonum opus esse videtur. Quod a quibusdam non irrationabiliter astruitur, qui dicunt, omnes actiones et voluntates hominis sine fide malas esse, quae, fide habita, bonae exsistunt... Alii vero, qui trifariam distinctionem actuum faciunt, opera cuncta, quae ad naturae subsidium fiunt, semper bona esse astruunt. Sed quod Augustinus mala esse dicit, si malas habeant causas, non ita accipiendum est, quasi ipsa mala sint, sed quia peccant et mali sunt, qui ea malo fine agunt. Item, et illud aliud, scilicet « bonum opus intentio facit, et intentionem fides dirigit » determinant dicentes, ibi bonum vocatum quod remunerabile est ad vitam, non quod illud sit solum bonum opus, immo et alia plura, licet non ea ratione, qua illud fit, sint bona ».

S. BONAVENTURA in dub. 2 circa litteram Magistri respondet: « Dicendum, quod infideles non peccant in omni sua actione; nam quando eorum actio non repugnat fidei nec bonis moribus, non est ratio aliqua, quare in ea debeat esse peccatum. Quod ergo dicitur in littera quod « omnis vita infidelium est peccatum »; dicendum, quod hoc non dicitur propter hoc, quod omnis actio, quam faciunt in tota vita sua, sit culpabilis et demeritoria, sed hoc ideo dicitur, quia per nullam actionem, quam agunt, liberantur a culpa quamdiu in infidelitate persistunt ».

Ad eundem textum Magistri s. THOMAS notat in expositione textus: « Quod a quibusdam irrationabiliter²¹ astruitur etc. Si intelligatur, quod quaelibet actio mala sit et peccatum, opinio irrationabilis est; si autem intelligatur, quod quidquid agant, in peccato semper permanent, dum sine fide sunt, opinio rationabilis est ». In quaestione 1 art. 2 dicit: « non oportet, quod omnis eorum actus sit malus; sed solum, quod sit deficientis bonitatis, sicut quamvis equus deficiat a rationalitate quam homo habet, non tamen ideo malus est, sed habet bonitatem deficientem a bonitate hominis ». In Summa 2, 2, q. 10 a. 4 quaerit utrum omnis actio infidelis sit peccatum, et respondet: « Peccatum mortale tollit gratiam gratum facientem, non autem totaliter corrumpit bonum naturae; unde cum infidelitas sit quoddam peccatum mortale, infideles quidem gratia carent, remanet tamen in eis aliquod bonum naturae; unde manifestum est, quod infideles non possunt operari bona opera, quae sunt ex gratia, scilicet opera meritoria; tamen bona opera, ad quae sufficit bonum naturae, aliqualiter operari possunt; unde non oportet quod in omni suo opere peccent, sed quandocumque aliquod opus operantur ex infidelitate, tunc peccant; sicut enim habens fidem potest aliquod peccatum committere in actu, quem non refert ad fidei finem, vel venialiter, vel etiam mortaliter peccando, ita etiam infidelis potest aliquem actum bonum facere in eo quod non refert ad finem infidelitatis ».

Obiectiones

1. Matth 7, 17 ss. « Sic omnis arbor bona fructus bonos facit; mala autem arbor malos fructus facit. Non potest arbor bona malos fructus facere; neque arbor mala bonos fructus facere ». Ergo peccator non potest bona opera facere.

Resp. a) Dominus monet auditores attendere a malis prophetis, « qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces ». Tales eos esse cognoscitur ex eorum fructibus (v. 20). Verus propheta a Deo missus, eiusque doctrina non facit fructus malos; sed ii qui se fingunt prophetas, operibus malis se produnt. In contextu ergo sermo non est de nostra quaestione²².

b) Si textus universaliter intelligitur de operibus peccatorum distingui posset: quae facit qua peccator, conc.; quae facit ille qui est peccator, nego.

c) Ut textus pro opposita sententia aliquid probaret, intelligendus esset universaliter et exclusive, id est, sensus deberet esse: bona arbor non nisi bonos, mala non nisi malos fructus facere potest; et applicatio ad opera hominis esset: iustus non potest nisi bene agere, non potest peccare, peccator autem non potest nisi peccare. Constat autem iustum posse peccare, neque hoc ab adversariis negatur.

2. Hebr 11, 6: « Sine fide autem impossibile est placere Deo ». Ergo infidelium actus Deo non placent, sunt mala. — Resp. Sine fide homo non potest Deo placere, id est venire ad iustitiam, conc.; sine fide omne opus hominis est novum peccatum, nego.

3. Atqui omne opus, quod non est ex fide, est peccatum. Rom 14, 23: « Omne autem, quod non est ex fide, peccatum est ». — Resp. In contextu clare sermo est non de fide, qua quis in Christum credit, sed de conscientia eiusque dictamine (v. 2: « alius enim credit se manducare omnia »; cf. 1 Cor 8. 10-12). Si ergo textus applicatur ad opera infidelium, intelligendus est secundum Rom 2, 14 ss., scl. gentes quoque habent legem, cordibus inscriptam; si contra eam agunt, peccant et sunt responsabiles in iudicio Dei. Concilium lateranense IV textum adhibet ad ostendendam necessitatem bonae fidei in praescriptione²³ ergo « non ex fide » idem est quod « non ex bona fide », « sine bona fide »²⁴.

4. Sed s. Augustinus explicite docet omnia opera extra fidem esse peccata, et applicat in hunc sensum Rom 14, 23.

Resp. a) Verum est s. Augustinum illa verba sic applicasse ad ostendendum contra pelagianos gratiam esse necessariam. « Quantumlibet autem opera infidelium praedicentur, eiusdem apostoli sententiam veram novimus et invictam: Omne quod non est ex fide peccatum est. Ideo vero saepe dicit, non ex operibus, sed ex fide, nobis iustitiam deputari, cum potius fides per dilectionem operetur, ne quisquam existimet ad ipsam fidem meritis operum perveniri, cum ipsa sit initium, unde bona opera incipiunt; quoniam ut dictum est, quod ex ipsa non est, peccatum est »²⁵. « Non itaque, sicut dicunt nos quidam dicere, et iste audet insuper scribere, omnes in peccatum, veluti inviti, carnis suae necessitate coguntur; sed si iam in ea aetate sunt, ut propriae mentis utantur arbitrio, et in peccato sua voluntate retinentur, et a peccato in peccatum sua voluntate praecipitantur. Neque enim agit in eis etiam qui suadet et decipit, nisi ut peccatum voluntate committant, vel ignorantia veritatis, vel delectatione iniquitatis, vel utroque malo et caecitatis et infirmitatis. Sed haec voluntas quae libera est in malis, quia delectatur malis, ideo libera in bonis non est, quia liberata non est. Nec potest homo boni aliquid velle, nisi adiuvetur ab eo qui malum non potest velle, hoc est, gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. Omne enim quod non est ex fide, peccatum est. Ac per hoc bona voluntas quae se abstrahit a peccato, fidelis est; quia iustus ex fide vivit. Ad fidem autem pertinet credere in Christum. Et nemo potest credere in eum, hoc est, venire ad eum, nisi fuerit illi datum. Nemo igitur potest habere voluntatem bonam iustam, nisi nullis praecedentibus meritis acceperit veram, hoc est, gratuitam desuper gratiam »²⁶. Ex his exemplis apparet s. Augustinum applicare quidem hunc textum ad opera infidelium, non autem proprie dare exegeticam eius explicationem; in hac autem applicatione textus consensus Patrum non habetur²⁷.

b) In infidelibus non inveniri veras virtutes s. Augustinus exponit contra pelagianos qui dicunt « alienos a fide abundare virtutibus, in quibus sine adiutorio gratiae, solum est naturae bonum, licet superstitionibus mancipatum, qui solis libertatis ingenitae viribus, et misericordes crebro, et modesti, et casti inveniuntur, et sobrii »²⁸. Ad haec Augustinus: « Sed absit ut sit in aliquo vera virtus, nisi fuerit iustus. Absit autem ut sit iustus vere, nisi vivat ex fide: Iustus enim ex fide vivit²⁹. Quis porro eorum qui se christianos haberi volunt, nisi soli Pelagiani, aut in ipsis etiam forte tu solus, iustum dixerit infidelem, iustum dixerit impium, iustum dixerit diabolo mancipatum? Sit licet ille Fabricius, sit licet Fabius, sit licet Scipio, sit licet Regulus, quorum me nominibus, tamquam in antiqua Romana curia loqueremur, putasti esse terrendum. Verum tu in hac causa etsi ad scholam Pythagorae provoces vel Platonis, ubi eruditissimi atque doctissimi viri multo excellentiore ceteris philosophia nobilitati veras virtutes non esse dicebant, nisi quae menti quodam modo imprimuntur a forma illius aeternae immutabilisque substantiae, quod est Deus; etiam illic adversus te, quantum donat qui nos vocavit, pietatis libertate clamabo: Nec in istis est vera iustitia. Iustus ex fide vivit. Fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi: finis legis Christus ad iustitiam omni credenti³⁰. Quomodo sunt vere iusti, quibus vilis est humilitas veri iusti? Quo enim propinquaverunt intelligentia, inde superbia recesserunt: quia cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt³¹. Quomodo est in eis vera iustitia, in quibus non est vera sapientia? Quam si eis tribuerimus, nihil erit causae cur non eos ad illud regnum pervenire dicamus, de quo scriptum est: Concupiscentia sapientiae deducit ad regnum³². Ac per hoc Christus gratis mortuus est, si homines sine fide Christi ad fidem veram, ad virtutem veram, ad iustitiam veram, ad sapientiam veram, quacumque re alia, quacumque ratione perveniunt. Prorsus sicut de lege verissime ait Apostolus: Si per legem iustitia, ergo Christus gratis mortuus est³³, ita verissime dicitur: Si per naturam voluntatemque iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. Si per doctrinas hominum qualiscumque iustitia, ergo Christus gratis mortuus est. Per quod enim est vera iustitia, per hoc etiam regnum Dei. Deus namque ipse, quod absit, erit iniustus, si ad eius regnum verus non admittitur iustus: cum et ipsum eius regnum iustitia sit, quemadmodum scriptum est: Non est regnum Dei esca et potus, sed iustitia, et pax, et gaudium³⁴. Porro si veram iustitiam non habent impii; profecto nec alias virtutes comites eius et socias, si quas habent, veras habent (quia cum non ad suum referantur auctorem dona Dei, hoc ipso mali his utentes efficiuntur iniusti): ac per hoc nec continentia sive pudicitia vera virtus est impiorum »³⁵.

Nr. 21. « Noveris itaque, non officiis, sed finibus a vitiis discernendas esse virtutes. Officium est autem quod faciendum est; finis vero propter quod faciendum est. Cum itaque facit homo aliquid ubi peccare non videtur, si non propter hoc facit propter quod facere debet, peccare convincitur. Quae tu non attendens, fines ab officiis separasti, et virtutes veras officia sine finibus appellandas esse dixisti. Ex quo te tanta absurditas sequitur, ut veram cogaris appellare iustitiam, etiam cuius dominam reperis avaritiam. Si quidem manus abstinere ab alieno, si officium cogites, potest videri esse iustitiae; sed cum quaeritur, quare fiat, et respondetur: ne plus pecuniae litibus pereat, quomodo iam hoc factum verae poterit esse iustitiae, cum serviat avaritiae? Quales virtutes Epicurus induxit voluptatis ancillas, quae omnino quidquid facerent, propter illam vel adipiscendam facerent vel tenendam. Absit autem ut virtutes verae cuiquam serviant, nisi illi vel propter illum cui dicimus: Deus virtutum, converte nos³⁶. Proinde virtutes quae carnalibus delectationibus, vel quibusque commodis et emolumentis temporalibus serviunt, verae prorsus esse non possunt. Quae autem nulli rei servire volunt, nec ipsae verae sunt. Verae quippe virtutes Deo serviunt in hominibus, a quo donantur hominibus; Deo serviunt in Angelis, a quo donantur et Angelis. Quidquid autem boni fit ab homine, et non propter hoc fit, propter quod fieri debere vera sapientia praecipit, etsi officio videatur bonum, ipso non recto fine peccatum est. (22) Possunt ergo aliqua bona fieri, non bene facientibus a quibus fiunt. Bonum est enim ut subveniatur homini periclitanti, praesertim innocenti: sed ille qui hoc facit, si amando gloriam hominum magis quam Dei facit, non bene bonum facit; quia non bonus facit, quod non bona voluntate facit. Absit enim ut sit vel dicatur voluntas bona, quae in aliis, vel in se ipsa, non in Domino gloriatur. Ac per hoc nec eius fructus iste dicendus est; arbor enim mala bonos fructus non facit; sed potius bonum opus est illius, qui etiam per malos bene facit. Quapropter dici non potest quantum te ista fallat opinio, qua dixisti « omnes virtutes affectus esse, per quos fructuose aut steriliter boni sumus ». Fieri enim non potest ut steriliter boni simus: sed boni non sumus quidquid steriliter sumus. Arbor enim bona bonos fructus facit. Absit autem ut Deus bonus, a quo securis paratur arboribus non facientibus fructum bonum, excidat, et in ignem mittat arbores bonas. Nullo modo igitur homines sunt steriliter boni: sed qui boni non sunt, possunt esse alii minus, alii magis mali »³⁷.

Et cum Iulianus dixisset steriliter bonos homines, « qui non propter Deum faciendo bona quae faciunt, non ab eo vitam consequuntur aeternam », Augustinus respondet: « Certe quoniam saltem concedis opera infidelium, quae tibi eorum videntur bona, non tamen eos ad salutem sempiternam regnumque perducere; scito nos illud bonum hominum dicere, illam voluntatem bonam, illud opus bonum, sine Dei gratia quae datur per unum Mediatorem Dei et hominum, nemini posse conferri, per quod solum homo potest ad aeternam Dei domum regnumque perduci. Omnia proinde cetera quae videntur inter homines haberi aliquid laudis, videantur tibi virtutes verae, videantur opera bona, et sine ullo facta peccato. Quod ad me pertinet, hoc scio, quia non ea facit voluntas bona: voluntas quippe infidelis atque impia non est bona. Dicantur secundum te huiusmodi voluntates arbores bonae, sufficit quod apud Deum steriles sunt, ac per hoc non bonae; sint inter homines fructuosae, inter quos sunt et bonae, te auctore, te laudatore, si vis etiam plantatore; dum tamen illud velis nolis obtineam, quod amor mundi, quo quisque amicus est huius mundi, non est a Deo; amorque fruendi quibuscumque creaturis sine amore Creatoris, non est a Deo; amor autem Dei quo pervenitur ad Deum, non est nisi a Deo Patre per Iesum Christum cum Spiritu sancto. Per hunc amorem Creatoris bene quisque utitur etiam creaturis. Sine hoc amore Creatoris, nullis quisquam bene utitur creaturis »³⁸.

Ita s. Augustinus eo loco, in quo de industria hanc quaestionem tractat. Imprimis apparet eum loqui de actibus infidelium mere naturalibus, sine gratia factis; nam argumentum principale est: si inveniretur aliquid boni, esset sine gratia, et Christus gratis mortuus esset. His ergo per se nihil dicitur de actibus infidelium, qui positi essent sub influxu gratiae. Praeterea Augustinus supponit infideles agere voluntate infideli, impia, et hinc eorum actus esse peccata. Defectus illorum actuum, qui videntur esse virtuosi, in eo est, quod non bene facta sunt, quia fiunt propter finem malum (non gloriari in Deo, avaritia, superbia, voluptas). Tandem Augustinus bona opera intelligit opera fructuosa; opera bona sterilia non admittit. Bonum ergo opus illi est, quod confert ad salutem. Haec de iis quae habet in opere contra Iulianum.

Quomodo integra doctrina s. Augustini de operibus infidelium intelligenda et explicanda sit, vario modo a theologis catholicis exponitur. Vix videtur possibile dare unicam explicationem, sive statuere unicum principium, ex quo omnia explicentur; sed diversae explicationes invicem complere debent³⁹.

a) Opera infidelium sunt peccata, quatenus non solum non sunt ex fide, sed ex infidelitate procedunt. Ita sine dubio saepe in « Contra Iulianum ». Interdum tamen mens s. Augustini videtur esse, praecise propter defectum fidei infidelem iam voluntate infideli agere. S. Bonaventura, in 2 dist. 41 dub. 2; s. Thomas 2, 2 q. 10 a. 4 ad 1: « Verbum illud⁴⁰ est intelligendum, vel quia vita infidelium non potest esse sine peccato, cum peccata fide non tollantur; vel quia quidquid agunt ex infidelitate, peccatum est ».

b) Opera infidelium vocantur peccata, quia deest illis illa perfectio, ordinatio ad Deum, quam in praesenti ordine habere deberent. Ita plures catholici contra Protestantes et Iansenistas. Ita quoque multa apud s. Augustinum intelligi possunt.

c) Sicuti homo ante iustificationem in peccato habituali, peccato originali, invenitur, privatus gratia sanctificante, quae privatio habet vere. rationem culpae, ita quoque in omnibus actibus talis hominis similis defectus habetur, privati sunt illa bonitate supernaturali, quae adesse deberet, qui defectus simili modo culpabilis est, sicuti ipsum peccatum originale; hinc illi actus recte vocari possunt peccata. Non quidem sunt novum peccatum personale, neque nova culpa, sed comprehenduntur sub culpa peccati originalis. Ita Ernst, quem sequitur Lange.

d) Contra semipelagianos Patres omnino admittebant actus salutares, qui perducunt et praeparant ipsam fidem; ad hos autem actus non poterant supponere iam ipsam fidem formalem sine aperta contradictione; ergo sine dubio agnoscebant actus non peccaminosos ante ipsam fidem proprie dictam. Cum ergo dicunt peccatum esse, quidquid non est ex fide, nomen fidei apud ipsos sensu latiore intelligendum est pro fideli et devota voluntate erga Deum. « Homo quoties honeste agit et sequitur dictamen conscientiae suae, agnoscit super se legem, cui se subicit; haec autem lex est Deus ipse dictans, quid faciendum, quid ommittendum sit.

Ergo homo honeste agens Deo loquenti se subicit. Haec est igitur fides aliqua late dicta, est voluntas fidelis erga Deum et initialis quidam pius credulitatis affectus. Hoc sensu apostolus oboedientiam praestitam dictamini conscientiae vocat fidem: Omne quod non ex fide est, peccatum est »⁴¹. Ita Scheeben⁴² evolvens et immutans sententiam Ripaldae⁴³ quem (Scheeben) videtur secutus esse Pesch.

5. Homo actibus suis dirigitur vel caritate divina, vel cupiditate mundana, mala; atqui peccator et infidelis, cum caritatem divinam non habeant, necessario ducuntur cupiditate mundana; ergo in omni opere peccant.

Resp. Negandum est suppositum totius argumentationis. Falsum enim est hominem iustum semper agere ex caritate erga Deum; nam potest peccare mortaliter et amittere caritatem, et potest peccare venialiter et manere in caritate. Manet enim ei liberum arbitrium ad bonum et ad malum. Similiter, qui non habet caritatem, liber manet et potest non peccare, idque eo magis, si gratia divina adiuvatur, quae peccatoribus non negatur. Sicuti habitus caritatis non necessario in omnem actum influere debet, ita neque habitus cupiditatis terrenae, si talem peccator acquisiverit.

6. Actus bonus debet ordinatus esse in Deum finem ultimum; atqui infidelis non potest actum suum ordinare in Deum; ergo ex defectu intentionis actus eius semper est malus.

Resp. Dist. mai.: debet explicite ordinari in Deum, nego; implicite, quatenus ponitur ut conformis cum norma honestatis, secundum dictamen conscientiae, conc. Minor potest simpliciter negari; nam infidelis habet vel potest habere cognitionem veri Dei et sic non impossibile ei est actum explicite referre in Deum; si autem nullam cognitionem Dei haberet, non esset sine propria culpa, et in suppositione talis ignorantiae actum quidem non posset explicite in Deum referre. Sed etiamsi non explicite refertur in Deum, actus potest esse honestus, si homo secundum dictamen conscientiae agit. Nam in hac lege in corde omnium hominum inscripta manifestatur voluntas Dei, et homo secundum hanc legem agens, obedit Deo et agit honeste.