De gratia Redemptoris

Iustus potest in iustitia perseverare, potest cum speciali auxilio divino vitare peccata mortalia (thes. 12); sed potest iterum peccare et gratiam amittere (thes. 13); ergo non omnis, qui potest perseverare, eoipso iam de facto perseverat usque ad finem vitae et aeternam beatitudinem consequitur. Actu perseverare sine dubio maius bonum est quam posse perseverare. Finalis perseverantia in thesi dicitur magnum Dei donum ad significandum 1) revera eam esse donum Dei neque identicum cum illis donis, quae quilibet iustus habet unde potest perseverare; 2) hoc donum propterea dicitur magnum, quia qui illud accipit, aeternam consequetur beatitudinem.

Sermo in thesi non est de virtute perseverantiae, quae est virtus annexa fortitudini et inclinat ad prosequendum in opere bono non obstantibus difficultatibus, quae praecise ex diuturnitate operis oriuntur.

Perseverantia in thesi intelligitur permansio in iustitia accepta.

Est temporalis, si iustus per aliquod tempus manet in iustitia, sed deinde iterum peccat; hanc practice quilibet iustus habet, cum vix inveniatur homo, qui immediate post iustificationem statim peccet; sed patet maius esse donum, si quis per diuturnius tempus a peccato liber manet, quam si solum per breve tempus.

Perseverantia finalis ea est, quae post ultimam iustificationem perdurat usque ad finem vitae. Per se non debet diu perdurare, quia possibile est aliquem mori brevissime post acceptam iustificationem.

Perseverantia finalis potest esse potentialis, id est potentia perseverandi, quam secundum thesim 12 omnis iustificatus habet; actualis vero illa est, quae actum perseverandi includit; est ergo actualis permansio in iustitia accepta usque ad mortem. Hanc potest ille habere, qui modo quidem peccator est, sed qui se convertet et deinde in gratia manet et in ea moritur; potest eadem deesse in aliquo qui nunc in statu gratiae est, qui tamen postea peccabit et in peccato morietur. Hinc iam apparet elementum principale in perseverantia actuali finali esse ipsam mortem in statu gratiae, quae vocari solet perseverantia finalis passiva; perseverantia vero activa intelligitur permansio in bene operando ab ultima iustificatione usque ad mortem.

Utrumque complectitur donum perseverantiae finalis; possunt tamen esse casus, in quibus perseverantia finalis est solum passiva; ita in infantibus baptizatis, qui ante usum rationis moriuntur; et in adultis, qui statim vel brevi post ultimam iustificationem moriuntur.

Ex dictis patet cur haec perseverantia iure magnum Dei donum dicatur, quod non ipsa iustificatione ut tali confertur: 1) ratione perseverantiae passivae: finis vitae hominis est sub providentia divina; ab homine non pendet quod cum sit in statu peccati mortalis non moriatur, sed ei tempus ad iustificationem adhuc concedatur et quod deinde in gratia moriatur; 2) ratione perseverantiae activae: ad posse perseverare iam speciale auxilium divinum requiritur; sine dubio autem longe maius beneficium est accipere a Deo gratias cum quibus non solum perseverare potest, non autem de facto perseverabit (gratiae vere et mere sufficientes), sed cum quibus de facto cooperabitur, peccatum vitabit et perseverat in gratia (gratiae efficaces); 3) addi potest specialis providentia, qua Deus hominem liberum servat a tentationibus, quibus succumberet; sed hoc aliqua ratione ad 2) reduci potest.

Adversantur thesi praeter pelagianos semipelagiani, quorum sententiam Hilarius ita S. Augustino exponit: « Quod autem dicit Sanctitas tua, neminem perseverare, nisi perseverandi virtute percepta, hactenus accipiunt, ut quibus datur, inerti licet, praecedenti tamen proprio arbitrio tribuatur; quod ad hoc tantum liberum asserunt, ut velit vel nolit admittere medicinam. Ceterum et ipsi abominari se et damnare testantur, si quis quidquam virium in aliquo remansisse, quo ad sanitatem progredi possit, existimet. Nolunt autem ita hanc perseverantiam praedicari, ut non vel suppliciter emereri, vel amitti contumaciter possit. Nec ad incertum voluntatis Dei deduci se volunt, ubi eis quantum putant ad obtinendum vel admittendum, evidens est qualecumque initium voluntatis. Illud etiam testimonium, quod posuisti: Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius¹, tamquam non canonicum definiunt omittendum. Unde illam praescientiam sic accipiunt, ut propter fidem futuram intelligendi sint praesciti: nec cuiquam talem dari perseverantiam, a qua non permittatur praevaricari, sed a qua possit sua voluntate deficere et infirmari... Ceterum quidquidlibet donatum sit praedestinatis, id posse et amitti et retineri propria voluntate contendunt; quod tunc falsum esset, si verum putarent eam quosdam perseverantiam percepisse, ut nisi perseverantes esse non possint »².

Error in eo consistere videtur, quod negent, esse donum aliquod perseverantiae, quod libera voluntate hominis non possit actu frustrari effectu suo, sive quod infallibiliter mortem in gratia includat. Si quis enim habet donum perseverantiae, sicuti supra explicatum est, metaphysice repugnat, eum non actu perseverare.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 12 dicit iustum, si peccaverit non posse sibi certam resipiscentiam promittere, quia sine revelatione sciri non potest, quos Deus sibi elegerit; ergo ab electione Dei pendet³.

Cap. 13: Munus perseverantiae « de quo scriptum est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit⁴... aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potens est eum, qui stat, statuere⁵, ut perseveranter stet, et eum, qui cadit, restituere...»⁶; ergo finalis perseverantia est munus Dei. Can. 16 vocatur « magnum illud usque in finem perseverantiae donum »⁷.

S. SCRIPTURA

Secundum s. Scripturam mors in statu amicitiae cum Deo est donum divinum: Sap 4, 11: « Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius »; 4, 14: « Placita enim erat Deo anima illius; propter hoc properavit educere illum de medio iniquitatum ». — Monet Dominus ut constanter orent ad consequendam hanc perseverantiam: Luc 21, 34 ss.: « Attendite autem vobis, ne forte graventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et curis huius vitae: et superveniat in vos repentina dies illa: tamquam laqueus enim superveniet in omnes, qui sedent super faciem omnis terrae. Vigilate itaque, omni tempore orantes, ut digni habeamini, fugere ista omnia, quae futura sunt, et stare ante Filium hominis ».

PATRES

S. AUGUSTINUS fuse hanc quaestionem tractat in libro « De dono perseverantiae »⁸. Initio ostendit quid sit haec perseverantia: « Iam de perseverantia diligentius disputandum est: nam et in priore libro⁹, cum ageremus de initio fidei, etiam de hac aliqua diximus. Asserimus ergo donum Dei esse perseverantiam qua usque in finem perseveratur in Christo. Finem autem dico, quo vita ista finitur, in qua tantummodo periculum est ne cadatur. Itaque utrum quisque hoc munus acceperit, quamdiu hanc vitam duxit, incertum est. Si enim priusquam moriatur cadat, non perseverasse utique dicitur, et verissime dicitur. Quomodo ergo perseverantiam, qui non perseveravit, accepisse vel habuisse dicendus est? Nam si habeat aliquis continentiam, et ab ea decidat atque incontinens fiat, si iustitiam similiter, si patientiam, si ipsam fidem, recte dicitur habuisse et non habere: continens enim fuit, vel iustus fuit, vel patiens, vel fidelis fuit, quamdiu fuit: cum vero esse destitit, non est quod fuit: qui vero non perseveraverit, quomodo perseverans fuit; cum perseverando quisque ostendat se perseverantem, quod iste non fecit? Sed ne quisquam reluctetur et dicat: si ex quo fidelis quisque factus est, vixit, verbi gratia, decem annos, et eorum medio tempore a fide lapsus est, nonne quinque annos perseveravit? Non contendo de verbis, si et illa perseverantia putatur esse dicenda, tamquam temporis sui: hanc certe de qua nunc agimus perseverantiam, qua in Christo perseveratur usque in finem, nullo modo habuisse dicendus est, qui non perseveraverit usque in finem; potiusque hanc habuit unius anni fidelis, et quantum infra cogitari potest, si donec moreretur fideliter vixit, quam multorum annorum, si exiguum temporis ante mortem a fidei stabilitate defecit. Quo constituto, videamus utrum haec perseverantia, de qua dictum est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit¹⁰, donum Dei sit »¹¹.

Deinde multis probat perseverantiam non esse ex viribus liberi arbitrii, ex meritis nostris, sed gratuitum donum Dei, ubi inter alia valde in eo insistit, quod perseverantia sit obiectum orationis (nr. 3: « Cur autem perseverantia ista poscitur a Deo, si non datur a Deo? »)¹², quod argumentum iam fuse propositum invenit apud Cyprianum (nr. 4-9).

Cap. 7, nr. 15: « A quo enim, nisi ab illo accipimus, a quo iussum est ut petamus? Prorsus in hac re non operosas disputationes exspectet Ecclesia: sed attendat quotidianas orationes suas. Orat, ut increduli credant; Deus ergo convertit ad fidem. Orat, ut credentes perseverent: Deus ergo donat perseverantiam usque in finem »¹³.

Cap. 17, nr. 41: « Restat in his bonis usque in finem perseverantia, quae frustra quotidie a Domino poscitur, si non eam Dominus per gratiam suam in illo, cuius orationes exaudit, operatur. Videte iam a veritate quam sit alienum, negare donum Dei esse perseverantiam usque in finem huius vitae: cum vitae huic, quando voluerit, ipse det finem; quem si dat ante imminentem lapsum, facit hominem perseverare usque in finem »¹⁴.

Versus finem libri ostendit, se haec non nova docere, sed iam antea eadem docuisse, cap. 21, nr. 55: « Et ego quidem in illo libro, cuius est titulus De correptione et gratia, qui sufficere non potuit omnibus dilectoribus nostris, puto me ita posuisse donum Dei esse, etiam perseverare usque in finem¹⁵, ut hoc antea, si me non fallit oblivio, tam expresse atque evidenter, vel nusquam, vel pene nusquam scripserim. Sed ita hoc nunc dixi, ut non ante me nemo dixerit. Beatus quippe Cyprianus in Oratione Dominica, sicut iam ostendimus, petitiones nostras ita exposuit, ut in ipsa prima petitione perseverantiam nos diceret poscere; id nos orare asserens, dicendo, Sanctificetur nomen tuum¹⁶, cum iam in Baptismate sanctificati fuerimus; ut in eo quod esse coepimus, perseveremus. Videant tamen ii, quibus amantibus me, ingratus esse non debeo, qui praeter hoc quod in quaestionem venit, omnia mea, sicut scribitis, se profitentur amplecti: videant, inquam, utrum in primi libri posterioribus partibus, eorum duorum quos mei episcopatus initio, antequam Pelagiana haeresis appareret, ad Simplicianum Mediolanensem episcopum scripsi¹⁷, remanserit aliquid quo vocetur in dubium, gratiam Dei non secundum merita nostra dari: et utrum ibi non satis egerim, etiam initium fidei esse donum Dei: et utrum ex iis quae ibi dicta sunt, non consequenter eluceat, etsi non sit expressum, etiam usque in finem perseverantiam non nisi ab eo donari, qui nos praedestinavit in suum regnum et gloriam. Deinde ipsam epistolam, quam iam contra Pelagianos ad sanctum Paulinum Nolanum episcopum feci¹⁸, cui epistolae contradicere modo coeperunt, nonne ante annos plurimos edidi? Eam quoque inspiciant, quam dedi ad Sixtum Romanae Ecclesiae presbyterum¹⁹, quando adversus Pelagianos acerrima conflictatione certavimus; et talem reperient, qualis illa est ad Paulinum. Unde recolant, adversus haeresim Pelagianam iam ante aliquot annos ista dicta esse atque conscripta, quae nunc eis displicere mirandum est.

Quamvis neminem velim sic amplecti omnia mea, ut me sequatur, nisi in iis in quibus me non errasse perspexerit. Nam propterea nunc facio libros, in quibus opuscula mea retractanda suscepi, ut nec me ipsum in omnibus me secutum fuisse demonstrem, sed proficienter me existimo Deo miserante scripsisse, non tamen a perfectione coepisse: quandoquidem arrogantius loquor quam verius, si vel nunc dico me ad perfectionem sine ullo errore scribendi iam in ista aetate venisse. Sed interest quantum et in quibus rebus erretur; et quam facile quisque corrigat, vel quanta pertinacia suum defendere conetur errorem. Bonae quippe spei est homo, si eum sic proficientem dies ultimus huius vitae invenerit, ut adiciantur ei quae proficienti defuerunt, et perficiendus quam puniendus potius iudicetur »²⁰.

THEOLOGI

Quamvis diversae sint theologorum sententiae de praedestinatione, de gratia efficaci eiusque natura, tamen in eo omnes conveniunt, perseverantiam finalem esse magnum Dei donum. S. THOMAS: « Perseverantia tripliciter dicitur: Quandoque enim significat habitum mentis, per quem homo firmiter stat, ne removeatur ab eo, quod est secundum virtutem, per tristitias irruentes; ut sic se habeat perseverantia ad tristitias, sicut continentia ad concupiscentias et delectationes, ut Philosophus dicit in 7 Eth. Alio modo potest dici perseverantia habitus quidam, secundum quem homo habet propositum perseverandi in bono usque in finem: et utroque istorum modorum perseverantia simul cum gratia infunditur, sicut et continentia et ceterae virtutes. Alio modo dicitur perseverantia continuatio quaedam boni usque ad finem vitae; et ad talem perseverantiam habendam homo in gratia constitutus non quidem indiget aliqua alia habituali gratia, sed divino auxilio ipsum dirigente et protegente contra tentationum impulsus, sicut ex praecedenti quaestione apparet. Et ideo, postquam aliquis est iustificatus per gratiam, necesse habet a Deo petere praedictum perseverantiae donum, ut scilicet custodiatur a malo usque ad finem vitae. Multis enim datur gratia, quibus non datur perseverare in gratia »²¹.

Si quaeritur, in quo proprie donum perseverantiae consistat, patet iam ex dictis, non consistere in donis, quae in ipsa iustificatione conferuntur, ergo neque in gratia quae sacramentalis dicitur, quocumque modo illa explicetur; praeterea non, uti s. Thomas supra animadvertit, in alio quodam habitu infuso; immo in nullo: dono particulari, sed in complexu donorum, quae iam indicata sunt, scl. directione divina per providentiam, protectione per gratias efficaces et morte in statu gratiae²². Qui habet donum perseverantiae; aliquo sensu est impeccabilis, quae impeccantia est externa, cum non sit in ipso subiecto ratio, qua peccatum a subiecto est exclusum.

Distinguendum est a dono perseverantiae finalis donum confirmationis in gratia, quod aliquibus sanctis a Deo concessum est. In quo autem differentia consistit, diverso modo a theologis explicatur, quae explicatio magna ex parte dependet a diversis sententiis de praedestinatione et de natura gratiae efficacis²³.