De gratia Redemptoris

De secunda iustificatione

Post iustificationem acceptam homo non est liber ab omni ulteriore obligatione erga Deum, neque eo ipso quod iustificatus est, iam certo omnino habebit vitam aeternam. Deus vult, ut iustus totam suam vitam ita ordinet, ut decet filium Dei adoptivum; debet vivere secundum voluntatem Patris caelestis, eius mandata observare et ita magis magisque in gratia crescere. Etiam homini iustificato manent pugnae contra carnem, mundum, diabolum, neque certus est se in illis superaturum esse, se perseveraturum esse in gratia usque ad mortem. Potest iterum mortaliter peccare et ita gratiam iustificationis amittere, neque certo sibi novam post peccatum mortale iustificationem promittere potest. Hinc possibile est, aliquem, qui fuit aliquando iustificatus et filius Dei, in aeternum tamen perire. Sed Deus paratus est iuvare iustum, ut tentationes superare possit, peccatum vitare et ita in gratia perseverare. Speciale autem beneficium Dei est actu perseverare usque in finem, et mori in statu filiationis divinae.

Haec ergo tribus thesibus sequentibus consideranda sunt: 1) Iustus debet vivere secundum voluntatem Dei et ita in iustitia crescere et perseverare; 2) potest tamen post iustificationem iterum mortaliter peccare; 3) donum finalis perseverantiae est speciale beneficium. Additur: 4) liberum manere ab omni peccato veniali est speciale privilegium.

Haec thesis tres continet affirmationes principales:

1. Iustitia non est aequalis in omnibus et est augmenti capax: potest et debet crescere.

2. Iustus obligatur legem Dei observare: per observationem mandatorum.

3. Hoc iusto possibile est, non quidem propriis viribus naturalibus, sed solum cum auxilio gratiae, quod tamen nemini negatur: cum auxilio gratiae potest perseverare.

I. Iustitia non est in omnibus aequalis, et est augmenti capax.

Novatores saeculi 16 unam tantum agnoverunt iustitiam, scl. iustitiam Christi, quae hominibus extrinsecus imputatur; sic omnes qui (extrinsecus) iusti sunt, eadem hac iustitia Christi iusti sunt. In hac sententia logice iam vix sermo esse potest de inaequalitate iustitiae neque de eius augmento. A iustificatione distinguunt sanctificationem; haec autem neque est iustitia neque ad eam pertinet¹.

Saeculo 4 Iovinianus inaequalitatem bonorum operum et peccatorum, inaequalitatem meriti et praemii caelestis negavit.

Contra haec ergo affirmatur in thesi: ipsa iustitia interna, quae, ut antea probavimus est ipsa interna sanctificatio et renovatio hominis, adultis diverso gradu confertur et in ipsis eadem haec iustitia augeri potest; aliis verbis; gratia sanctificans et virtutes infusae non sunt in omnibus hominibus adultis aequales et possunt in illis crescere.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRIDENTINUM, Cap. 7: Adulti in iustificatione recipiunt iustitiam « unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem »². Haec autem dispositio et cooperatio non in omnibus est aequalis.

Cap. 10: « Sic ergo iustificati et amici Dei ac domestici³ facti, euntes de virtute in virtutem⁴ renovantur (ut Apostolus inquit) de die in diem⁵, hoc est, mortificando membra carnis⁶ suae et exhibendo ea arma iustitiae⁷ in sanctificationem per observationem mandatorum Dei et Ecclesiae: in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus⁸ crescunt atque magis iustificantur, sicut scriptum est: Qui iustus est, iustificetur adhuc⁹, et iterum: Ne verearis usque ad mortem iustificari¹⁰, et rursus: Videtis, quoniam ex operibus iustificatur homo et non ex fide tantum¹¹. Hoc vero iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia, cum orat: Da nobis, Domine, fidei, spei et caritatis augmentum »¹².

Can. 24: «Si quis dixerit, iustitiam acceptam non conservari atque etiam non augeri coram Deo per bona opera, sed opera ipsa fructus solummodo et signa esse iustificationis adeptae, non etiam ipsius augendae causam: A. S. »¹³

S. SCRIPTURA

Plures textus concilium tridentinum adduxit: 2 Cor 4, 16: «Licet is, qui foris est, noster homo corrumpatur: tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem». — Apoc 22, 11: «Qui nocet, noceat adhuc; et qui in sordibus est, sordescat adhuc; et qui iustus est, iustificetur (iustitiam faciat) adhuc; et sanctus sanctificetur adhuc». — Eccli 18, 22: «Ne verearis usque ad mortem iustificari, quoniam merces Dei manet in aeternum». In versione LXX hoc versu sermo est de implendo voto, quod quis Deo fecit. — Iac 2, 24: «Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum». Haec verba, si cum concilio intelliguntur de operibus post iustificationem factis, significant per talia opera hominem ulterius iustificari. Praeterea citari solent a theologis Prov 4, 18; 2 Cor 9, 10; 2 Petr 3, 18.

PATRES

S. HIERONYMUS contra Iovinianum qui inter alia dixerat: «varia quidem luctae genera, sed una corona victorum est. Inter eum fratrem qui semper cum patre fuerat, et qui postea poenitens est receptus, nulla diversitas est» dicit: «Qui parce seminat, parce et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet¹⁴. Certe et qui plus et qui minus seminat, de parte sunt dextra. Et cum unum sementis genus sit, tamen mensura et numero differunt. Scribit ad Ephesios idem Paulus: Ut nota fieret nunc principatibus et potestatibus in caelis per Ecclesiam, multiplex et varia sapientia Dei¹⁵. Cernis quod in diversis agminibus Ecclesiae, varia et multiplex sapientia Dei praedicetur? Necnon in eadem epistula: Unicuique autem nostrum data est gratia, iuxta mensuram gratiae Christi: non quod mensura Christi diversa sit; sed tantum gratiae eius infunditur, quantum valemus haurire »¹⁶.

S. AUGUSTINUS: « Haec similitudo. (qua Stoici utebantur), ubi stultitia velut aqua, et sapientia velut aer ponitur, ut animus a praefocatione stultitiae tamquam emergens, in sapientiam repente respiret, non mihi videtur satis accomodata nostrarum Scripturarum auctoritati: sed illa potius, ut vitium vel stultitia tenebris, luci autem virtus vel sapientia comparetur, quantum ista similia de corporalibus ad intelligibilia duci possunt. Non itaque sicut de aquis in aerem surgens, ubi earum summum transierit, repente quantum sufficit inspiratur; sed sicut de tenebris in lucem procedens, paulatim progrediendo illuminatur. Quod donec plenissime fiat, iam eum tamen dicimus tamquam de abditissima spelunca egredientem, vicinia lucis afflatum, tanto magis, quanto magis propinquat egressui: ut illud quod in eo lucet, sit utique ex lumine quo progreditur; illud autem quod adhuc obscurum est, sit ex tenebris unde egreditur. Itaque et non iustificabitur in conspectu Dei omnis vivens¹⁷; et tamen iustus ex fide vivit¹⁸. Et induti sunt sancti iustitia¹⁹ alius magis, alius minus: et nemo hic vivit sine peccato, et hoc alius magis, alius minus; optimus autem est qui minimum »²⁰.

« Cum igitur qui ubique est, non in omnibus habitet; etiam in quibus habitat, non aequaliter habitat. Nam unde est illud quod Elisaeus poposcit, ut dupliciter fieret in eo Spiritus Dei qui erat in Elia? Et unde in omnibus sanctis sunt alii aliis sanctiores, nisi abundantius habendo habitatorem Deum? »²¹.

S. PROSPER: « Iustificatus itaque homo, id est, ex impio pius factus, nullo praecedente bono merito, accipit donum, quo dono acquirat et meritum: ut, quod in illo inchoatum est per gratiam Christi, etiam per industriam liberi augeatur arbitrii; numquam remoto adiutorio Dei, sine quo nec proficere nec permanere in bono quisquam potest »²².

THEOLOGI

S. THOMAS quaerit: Utrum gratia sit maior in uno quam in alio²³. Probat ex Eph 4, 7: « Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi: quod autem mensurate datur, non omnibus aequaliter datur; ergo non omnes aequalem gratiam habent ». Et ulterius explicat: « Sicut supra dictum est²⁴, habitus duplicem magnitudinem habere potest: unam ex parte finis vel obiecti, secundum quod dicitur una virtus alia nobilior, in quantum ad maius bonum ordinatur; aliam vero ex parte subiecti, quod magis vel minus participat habitum inhaerentem. Secundum igitur primam magnitudinem gratia gratum faciens non potest esse maior et minor; quia gratia secundum sui rationem coniungit hominem summo bono, quod est Deus. Sed ex parte subiecti gratia potest suscipere magis vel minus; prout scilicet unus perfectius illustratur a lumine gratiae quam alius. Cuius diversitatis ratio quidem est aliqua ex parte praeparantis se ad gratiam; qui enim magis se ad gratiam praeparat, pleniorem gratiam accipit. Sed ex hac parte non potest accipi prima ratio huius diversitatis; quia praeparatio ad gratiam non est hominis, nisi inquantum liberum arbitrium eius praeparatur a Deo. Unde prima causa huius diversitatis accipienda est ex parte ipsius Dei, qui diversimode suae gratiae dona dispensat ad hoc, quod ex diversis gradibus pulchritudo et perfectio Ecclesiae consurgat; sicut etiam diversos gradus rerum instituit, ut esset universum perfectum; unde Apost. ad Ephes. 4, postquam dixerat: Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi, enumeratis diversis gratiis subiungit: Ad consummationem sanctorum in aedificationem corporis Christi ».

Quod ad factum augmenti gratiae attinet, theologi conveniunt; quomodo vero habitus infusi augeantur, diversae sunt sententiae, de quibus conferantur, quae « De virtutibus theologis », nr. 637, indicantur.

II. Iustificatus tenetur ad observanda mandata.

In doctrina de iustificatione sola fide, secundum quam opera hominis omnino a negotio iustificationis excluduntur, difficile erat assignare ad quid opera bona; praeterea secundum Lutherum opera etiam iustorum proprie sunt peccata, quae tamen Deus iustis non imputat. Inde facilis consequentia erat, hominem iustum non amplius esse sub aliqua lege, quae ei obligationes imponeret. Christus a lege nos liberavit et attulit libertatem filiorum Dei, quae cum servitute sub lege componi non potest. Et ita revera brevi postquam novum evangelium praedicari coeptum est, Protestantes inter se iam de hac re disputare debuerunt contra aliquos, qui supra indicatam consequentiam facientes libertatem ab observanda lege divina defendebant (controversiae antinomisticae). Melanchthon imprimis legem et necessitatem aliquam operum defendebat contra Ioannem Agricolam; sed ut patet illa opera nullo modo spectant ipsam iustificationem²⁵.

Error, christianos non obligatos esse ad bona opera, iam antea propositus erat. S. Iacobus fortasse tales tendentias in sua epistula respicit²⁶. Medio aevo habebatur sententia fratrum et sororum spiritus libertatis, homines perfectos non teneri ad bona opera, quae opinio in concilio viennensi damnata est.

Doc. Ecclesiae

CONC. VIENNENSE damnavit errores Beguardorum et Beguinarum. Err. 2: « Quod ieiunare non oportet hominem nec orare, postquam gradum perfectionis huiusmodi fuerit assecutus; quia tunc sensualitas est ita perfecte spiritui et rationi subiecta, quod homo potest libere corpori concedere quidquid placet». — 3: « Quod illi, qui sunt in praedicto gradu perfectionis et spiritu libertatis, non sunt humanae subiecti obedientiae, nec ad aliqua praecepta Ecclesiae obligantur; quia (ut asserunt) ubi spiritus Domini, ibi libertas ». — 6: « Quod se in actibus exercere virtutum est hominis imperfecti, et perfecta anima licentiat a se virtutes »²⁷.

CONC. TRID. sess. 6 cap. 11: « Nemo autem, quantumvis iustificatus, liberum se esse ab observatione mandatorum putare debet... Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt: qui autem diligunt eum, (ut ipsemet testatur) servant sermones eius, quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Itaque nemo sibi in sola fide blandiri debet, putans fide sola se heredem esse constitutum hereditatemque consecuturum, etiamsi Christo non compatiatur, ut et conglorificetur²⁸. Nam et Christus ipse (ut inquit Apostolus), cum esset Filius Dei, didicit ex iis, quae passus est, obedientiam, et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae²⁹. Propterea Apostolus ipse monet iustificatos dicens: Nescitis, quod ii, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum, sic pugno, non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim ipse reprobus efficiar³⁰. Item princeps Apostolorum Petrus: Satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis; haec enim facientes non peccabitis aliquando »³¹. — Can. 19: « Si quis dixerit, nihil praeceptum esse in Evangelio praeter fidem, cetera esse indifferentia, neque praecepta, neque prohibita, sed libera, aut decem praecepta nihil pertinere ad Christianos: A. S.». — Can. 20: « Si quis hominem iustificatum et quantumlibet perfectum dixerit non teneri ad observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae, sed tantum ad credendum, quasi vero Evangelium sit nuda et absoluta promissio vitae aeternae, sine conditione observationis mandatorum: A. S.». — Can. 21: « Si quis dixerit, Christum Iesum a Deo hominibus datum fuisse ut redemptorem, cui fidant, non etiam ut legislatorem cui obediant: A. S. »³².

S. SCRIPTURA

Christus legem suam exponit in sermone montano Matth 5-7. — 7, 21: « Non omnis, qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum ». Cf. 7, 24. — Matth 19, 17: « Si autem vis ad vitam ingredi, serva mandata ». — Io 13, 34: « Mandatum novum do vobis: ut diligatis invicem, sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem ». — Io 14, 15: « Si diligitis me: mandata mea servate ». Cf. 14, 21. 23; 15, 10. 12. 14. — Matth 28, 18 ss.: « Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos... docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis ».

Rom 7, 6: « Nunc autem soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae ». Cf. 8, 12 ss. — Apostolus est « in lege Christi » 1 Cor 9, 21. — Gal 5, 13 s.: « Vos enim in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per caritatem Spiritus servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum ». — Gal 6, 2: « Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi ».

Iac 1, 22: « Estote autem factores verbi, et non auditores tantum: fallentes vosmetipsos ». — Iac 1, 25: « Qui autem perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit in ea, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit ». — Iac 2, 8 ss.: « Si tamen legem perficitis regalem secundum Scripturas: diliges proximum tuum sicut te ipsum, bene facitis... Quicumque autem totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus... Sic loquimini, et sic facite sicut per legem libertatis incipientes iudicari... Quid proderit fratres mei si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? Numquid poterit fides salvare eum »? — Fides sine operibus mortua est (2, 20. 26). — Cf. textus a conc. trid. citatos Rom 8, 17; Hebr 5, 8 s.; 1 Cor 9, 24 ss.; 2 Petr 1, 10.

Si dicitur Christus finis legis (Rom 10, 4), vel legem non iam esse (Gal 3, 25; 4, 5), vel fideles non esse sub lege (Rom 6, 14), sub servitute (Gal 5, 1. 13) ex contextu apparet sermonem esse de lege vetere, quae revera abrogata est; sensus autem non est, iustos nullo modo esse sub aliqua lege, neque debere observare mandata divina.

In re adeo clara opus non est afferre textus SS. Patrum. Omnibus temporibus inveniuntur adhortationes ad bonam vitam christianam, tamquam omnibus christianis necessariam.

III. Iustus cum speciali auxilio gratiae in iustitia perseverare potest.

Hac parte thesis quaeritur, qua ratione homini iusto possibile sit omnia mandata Dei observare.

« Iustus » intelligitur de omnibus iustis.

« Perseverare » est manere in statu filiationis divinae, in statu gratiae; et cum gratia, ut postea ostenditur, omni peccato mortali amittatur, idem est atque non committere peccatum mortale.

« Potest »: agitur solum de potentia perseverandi, a qua bene distinguenda est actualis perseverantia finalis, donum perseverantiae, de quo in thesi 14. Affirmatur ergo quilibet iustus habere potentiam physicam et moralem, ad vitandum peccatum.

« Cum auxilio gratiae »: gratia requiritur, sine illa est impossibile. Cum perseverare practice idem sit quod non succumbere tentationi, non peccare, sensus huius partis est: ne iustus quidem sine auxilio gratiae vitare potest peccata mortalia, idque non intelligitur de brevi quolibet tempore, sed « diu », uti in thesi 11 de peccatoribus dictum est; simili quoque modo concipienda est impotentia hominis et necessitas et natura auxilii.

« Cum auxilio speciali » id est praeter gratiam sanctificantem et virtutes infusas aliud adhuc auxilium gratiae requiritur. Nam etiam post iustificationem manet in homine concupiscentia rebellis, ipse adhuc manet in mundo et potest adhuc tentari a diabolo; hinc ipsi quoque occurrunt similes difficultates, de quibus thesi 11 sermo erat, ad quas superandas hoc auxilio speciali indiget. Est ergo auxilium medicinale contra infirmitatem moralem, et eodem modo intelligendum est sicut auxilium sanans, de quo in thesi 11, id est consistit in illuminatione intellectus et inspiratione voluntatis. Facile intelligitur, iustis dari auxilia, quibus non solum honeste, sed salutariter vincere possint tentationes et observare mandata, quia sic crescere debent in iustitia; est ergo auxilium illis collatum supernaturale non solum secundum modum, sed entitative. Sed in hac parte thesis gratia imprimis consideratur in quantum sanans est.

Continet ergo haec pars duo asserta: 1) iusti indigent gratia ad perseverandum; 2) omnes iusti possunt perseverare, habent gratiam necessariam.

Hinc etiam duplex classis eorum qui sunt contra hanc partem:

1. contra illud: « cum speciali auxilio » sunt, qui affirmant hominem sine gratia posse servare legem divinam et perseverare in gratia: Pelagiani, secundum quos auxilium divinum non est nisi ad facilius posse³³.

2. contra « potest » illi sunt, qui concedunt quidem gratiam necessariam esse; sed negant eam omnibus iustis a Deo dari: Baius (cf. prop. damn. 54: « Definitiva haec sententia, Deum homini nihil impossibile praecepisse, falso tribuitur Augustino, cum Pelagii sit »)³⁴; Iansenius³⁵, cuius sententia ut haeretica damnata est ab Innocentio X³⁶.

In quantum hac parte necessitas gratiae sanantis affirmatur, qualificatio eadem est, ut in thesi 11³⁷; in quantum dicitur omnes iustos habere auxilium sufficiens, unde omnibus possibile est in gratia perseverare, doctrina est de fide definita.

DOC. ECCLESIAE

1. Speciali auxilio indigent: INDICULUS, cap. 3³⁸, ARAUS. can. 10³⁹; ibidem in conclusione: « Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod post acceptam per baptismum gratiam omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem animae pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere »⁴⁰.

CONC. TRID. sess. 6 cap. 13⁴¹; can. 22: « Si quis dixerit, iustificatum vel sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare posse, vel cum eo non posse: A. S. »⁴².

2. Cum auxilio divino omnibus est possibile: CONC. ARAUSICANUM, textus modo citatus. CONC. TRIDENTINUM, cap. 11: « Nemo temeraria illa et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti (debet), Dei praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia. Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis⁴³, et adiuvat ut possis; cuius mandata gravia non sunt⁴⁴, cuius iugum suave est et onus leve⁴⁵. Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt; qui autem diligunt eum, (ut ipsemet testatur) servant sermones eius⁴⁶, quod utique cum divino auxilio praestare possunt... Quo fit, ut iusti ipsi eo magis se obligatos ad ambulandum in via iustitiae sentire debeant, quo liberati iam a peccato, servi autem facti Deo⁴⁷, sobrie et iuste et pie viventes⁴⁸ proficere possunt per Christum Iesum, per quem accessum habuerunt in gratiam istam⁴⁹. Deus namque sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur »⁵⁰. — Cap. 15 agens de peccatis lethalibus dicit: « a quibus cum divinae gratiae adiumento abstinere possunt »⁵¹.

Can. 18: « Si quis dixerit, Dei praecepta homini etiam iustificato et sub gratia constituto esse ad observandum impossibilia: A. S. »⁵², Can. 22 vide supra pag. 245.

Pius V damnavit propositionem 54 Baii⁵³.

INNOCENTIUS X ut haereticam damnavit Iansenii propositionem: « Aliqua Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus, secundum praesentes, quas habent vires, sunt impossibilia: deest quoque illis gratia, qua possibilia fiant »⁵⁴.

Pius XI hanc doctrinam applicat in encyclica « Casti connubii »: « Cavendum omnino est, ne funestae externarum rerum conditiones multo funestiori errori occasionem praebeant. Nullae enim exsurgere possunt difficultates, quae mandatorum Dei, actus ex interiore natura sua malos vetantium, obligationi derogare queant; in omnibus vero rerum adiunctis semper possunt coniuges, gratia Dei roborati, suo munere fideliter fungi et castitatem a turpi hac macula illibatam in coniugio conservare; nam stat fidei christianae veritas, synodi tridentini magisterio expressa: Nemo temeraria⁵⁵... Eademque doctrina iterum solemniterque praecepta est ab Ecclesia et confirmata in damnatione haeresis iansenianae, quae contra Dei bonitatem haec blasphemare erat ausa: Aliqua Dei praecepta...»⁵⁶.

S. SCRIPTURA

1. Speciali auxilio indigent: Eph 6, 10 ss.; 1 Petr 5, 8; Matth 6, 13; 26, 41. Hi textus, in priore thesi iam allati, sunt universales; immo Eph, 1 Petr, Matth 26 directe sermo est de iis qui iam conversi sunt. Illi ergo adhuc pro salute sua pugnare debent (cf. 1 Cor 9, 26; 1 Tim 6, 12; 2 Tim 2, 3), in qua pugna sine auxilio divino non superabunt; auxilium autem tale est, quod petere debent; ergo non illa dona, quae iusti iam receperunt.

2. Cum auxilio divino omnibus possibile est: 1 Cor 10, 13: In exemplo Israelitarum ostendit apostolus fideles ex eo, quod magna bona a Deo acceperunt, speciatim propter receptum baptismum et cenam eucharisticam, nondum securos esse a futuro aliquo lapsu; Israelitae quoque acceperunt multa bona a Deo, baptismo aliquo baptizati erant, manducaverant escam spiritualem et potum spiritualem biberant, et tamen peccaverunt et graviter a Deo puniti sunt. Haec, dicit apostolus, « scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt. Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat. Tentatio vos non apprehendat (apprehendit scl. hucusque) nisi humana (humanis viribus adaptata, non excedens vires vestras); fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari supra id, quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum (prosperum eventum) ut possitis sustinere (ferre) ».

Immo iis qui Christum sequuntur non adeo difficile est observare mandata: Matth 11, 30: « Iugum enim meum suave est, et onus meum leve ». — 1 Io 5, 3: « Haec est enim caritas Dei, ut mandata eius custodiamus: et mandata eius gravia non sunt. Quoniam omne, quod natum est ex Deo, vincit mundum: et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra ». — Hinc christiani ad perseverantiam admonentur: Io 15, 4: « manete in me »; v. 9: « manete in dilectione mea ». — 1 Cor 9, 24: « Sic currite ut comprehendatis (ut praemium consequamini) ». — 2 Petr 1, 10: « Quapropter fratres magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis: haec enim facientes, non peccabitis aliquando ». — Apoc 2, 10: « Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae ». — Apoc 3, 11: « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam ».

PATRES

1. Speciali auxilio indigent: S. AUGUSTINUS: « Ipse autem Deus, cum per mediatorem Dei et hominum hominem Iesum Christum⁵⁷ spiritualiter sanat aegrum vel vivificat mortuum, id est, iustificat impium, et cum ad perfectam sanitatem, hoc est ad perfectam vitam iustitiamque, perduxerit, non deserit si non deseratur, ut pie semper iusteque vivatur. Sicut enim oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus, non potest cernere: sic et homo etiam perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere »⁵⁸.

S. LEO MAGNUS: « Gratiae Dei obedientia se humana non subtrahat, nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse, deficiat; ac si quid sibi impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, non in se remaneat, sed ad iubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium et praestet auxilium, dicente propheta: Iacta in Deum cogitationem tuam, et ipse te enutriet⁵⁹. An forte quisquam ita insolenter superbit, et ita se illaesum, ita immaculatum esse praesumit, ut nullius iam renovationis indigeat? Fallitur prorsus ista persuasio, et nimia vanitate veterascit quicumque inter tentationes huius vitae ab omni se vulnere credit immunem »⁶⁰.

2. Cum auxilio divino omnibus est possibile: S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Non licet dicere: Non possum; id enim est accusare creatorem. Nam si nos fecit imbecilles et iubeat, ipsius est accusatio. Quomodo ergo, inquit, multi non possunt? Quia nolunt. Quomodo non volunt? Prae desidia; nam si voluerint, poterunt omnino... Habemus enim Deum cooperantem et nobiscum agentem; solum eligamus, solum ad rem tamquam ad opus accedamus, solum simus solliciti, solum mentem adhibeamus, et omnia sequuntur »⁶¹.

S. AUGUSTINUS: « Si ergo volumus animos ad recte vivendum frigidos et pigros christianis exhortationibus excitare et accendere, primitus exhortemur ad fidem, qua christiani fiant, et eius nomini subiciantur, sine quo salvi esse non possunt. Si autem iam christiani sunt, et recte vivere negligunt, verberentur terroribus, et praemiorum laudibus erigantur: ita sane, ut non solum ad bonas actiones, verum etiam ad pias orationes eos exhortari meminerimus, atque hac instruere sanitate doctrinae, ut et illinc gratias agant, cum instituerint bene vivere, quod aliquid sine difficultate fecerint; et ubi difficultatem aliquam sentiunt, fidelissimis et perseverantissimis precibus et misericordiae promptis operibus facilitatem a Domino impetrare persistant. Sic autem proficientes, ubi et quando plenissima iustitia perficiantur, non nimis curo: ubicumque autem et quandocumque perfecti fuerint, nonnisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum perfici posse confirmo. Sane quando liquido cognoverint nullum peccatum se habere, non se dicant habere peccatum, ne veritas in eis non sit; sicut in eis veritas non est, qui cum habeant, non habere se dicunt.

Valde autem bona sunt praecepta, si legitime his utamur⁶², Eo quippe ipso quo firmissime creditur, Deum iustum et bonum impossibilia non potuisse praecipere, hinc admonemur, et in facilibus quid agamus, et in difficilibus quid petamus. Omnia quippe fiunt facilia caritati: cui uni Christi sarcina levis est⁶³, aut ea una est sarcina ipsa quae levis est. Secundum hoc dictum est: Et praecepta eius gravia non sunt⁶⁴, ut cui gravia sunt, consideret non potuisse divinitus dici, gravia non sunt, nisi quia potest esse cordis affectus cui gravia non sunt, et petat quo destituitur, ut impleat quod iubetur. Et quod dicitur ad Israel in Deuteronomio, si pie, si sancte, si spiritualiter intelligatur, hoc idem significat: quia utique cum hoc testimonium commemorasset Apostolus: Prope te est verbum in ore tuo, et in corde tuo... hoc est, inquit, verbum fidei quod praedicamus⁶⁵. Conversus ergo quisque, sicut ibi praecipitur, ad Dominum Deum suum ex toto corde, et ex tota anima sua, mandatum Dei non habebit grave. Quomodo est enim grave, quod cum sit dilectionis mandatum? Aut enim quisque non diligit, et ideo grave est; aut diligit, et grave esse non potest. Diligit autem, si quod illic admonetur Israel, conversus fuerit ad Dominum Deum suum ex toto corde suo, et ex tota anima sua. Mandatum, inquit, novum do vobis, ut vos invicem diligatis⁶⁶; et: Qui diligit proximum, legem implevit; et: Plenitudo legis caritas⁶⁷. Secundum hoc et illud dictum est: Si ambularent semitas bonas, invenissent utique semitas iustitiae leves⁶⁸. Quomodo ergo dicitur: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras⁶⁹, nisi quia utrumque verum est? Durae sunt timori, leves amori »⁷⁰.

THEOLOGI

S. THOMAS 1, 2 q. 109 a. 9 quaerit: « Utrum ille, qui iam consecutus est gratiam, per seipsum possit operari bonum et vitare peccatum absque auxilio gratiae », et respondet: « Homo ad recte vivendum dupliciter auxilio Dei indiget: uno quidem modo quantum ad aliquod habituale donum, per quod natura humana corrupta sanetur et etiam sanata elevetur ad operanda opera meritoria vitae aeternae, quae excedunt proportionem naturae; alio modo indiget homo auxilio gratiae, ut a Deo moveatur ad agendum. Quantum igitur ad primum auxilii modum homo in gratia exsistens non indiget alio auxilio gratiae, quasi aliquo alio habitu infuso; indiget tamen auxilio gratiae secundum alium modum, ut scilicet a Deo moveatur ad recte agendum. Et hoc propter duo: primo quidem ratione generali propter hoc, quod, sicut supra dictum est, nulla res creata potest in quemcumque actum prodire, nisi virtute motionis divinae; secundo ratione speciali propter conditionem status humanae naturae, quae quidem, licet per gratiam sanetur quantum ad mentem, remanet tamen in ea corruptio et infectio quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom 7; remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, ut etiam dicitur Rom 8: Quid oremus, sicut oportet, nescimus. Propter varios enim rerum eventus, et quia etiam nos ipsos non perfecte cognoscimus, non possumus ad plenum scire, quid nobis expediat, secundum illud Sap 9: Cogitationes mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae; et ideo necesse est nobis, ut a Deo dirigamur et protegamur, qui omnia novit et omnia potest. Et propter hoc etiam renatis in filios Dei per gratiam convenit dicere: Et ne nos inducas in tentationem; et: Fiat voluntas tua, sicut in caelo, et in terra, et cetera, quae in oratione Dominica continentur ad hoc pertinentia ».

Calvinus docuit solos praedestinatos habere veram fidem iustificantem, eos solos habere spiritum adoptionis, eosque numquam amittere iustitiam; reprobi autem numquam in tota sua vita erant iustificati neque habebant veram fidem. Secundum ipsum ergo iustitia est inamissibilis¹.

Inamissibilitatem iustitiae antea iam docuerat Iovinianus, de quo s. Hieronymus: « Secunda propositio (Ioviniani) est, eos qui fuerint baptizati, a diabolo non posse tentari. Et ne hoc stulte dixisse videretur, adicit: Quicumque autem tentati fuerint, ostendi eos aqua tantum, et non spiritu baptizatos, quod in Simone Mago legimus. Unde et Ioannes dicit: Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit: quoniam semen ipsius in eo manet: et non potest peccare, quia ex Deo natus est. Et in hoc manifesti fiunt filii Dei et filii diaboli². Et in fine Epistolae: Omnis qui natus est ex Deo non peccat; sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum »³.

Lutherus secundum doctrinam suam de fide fiduciali docuit, iustitiam, sicut per fidem apprehenditur, ita eadem fide fiduciali retineri; quam primum hanc fidem homo relinquit, a iustitia excidit. Et quidem sic solum iustitia amittitur. Iustus in omni opere peccat, quae peccata in se sunt mortalia; iustis autem a Deo non imputantur et ita illis sunt venialia. Per ea iustitia non amittitur.

Contra utrumque errorem statuitur thesis.

« Iustus... amittit »: Iustitia accepta est amissibilis. Ergo possibile est, iustificatum iterum fieri inimicum Dei, peccatorem, et si in tali statu moritur, damnari; ergo aliquis reprobus per aliquod tempus potest esse in statu gratiae et filius Dei. Haec contra Calvinum.

« Omni peccato mortali »: Ergo non sola infidelitate, sed etiam aliis peccatis anima vita supernaturali privari potest, quae peccata propterea mortalia vocantur⁴. Haec contra Lutherum.

« Solo »: Sunt quaedam peccata minora, quae in iusto inveniri possunt quin cesset esse iustus; sunt praecise illa quae dicuntur venialia.

« Iustitia »: intelligitur proxime de illo dono, quo homo formaliter iustus constituitur, scl. de gratia sanctificante, cum Spiritu Sancto inhabitante⁵. Quod ad virtutes infusas attinet, in tractatu de virtutibus infusis⁶ probatum est, virtutem caritatis simul cum gratia sanctificante amitti, ergo omni et solo peccato mortali; virtutem spei, per peccatum ipsi directe oppositum, et virtutem spei et fidei per peccatum fidei directe oppositum. Haec amissio gratiae non sic intelligenda est, ac si homo per peccatum physice gratiam destrueret; sed sicut a Deo habitus supernaturales infunduntur, ita etiam a Deo physice destruuntur, si homo impedimentum contra illum habitum ponit.

Thesis est definita in concilio tridentino.

Tres sunt partes thesis: 1) iustitia amitti potest; 2) omni peccato mortali; 3) solo peccato mortali.

I. Iustitia amitti potest.

DOC. ECCLESIAE

CONC. TRIDENTINUM, cap. 12: « Nemo quoque, quamdiu in hac mortalitate vivitur, de arcano divinae praedestinationis mysterio usque adeo praesumere debet, ut certo statuat, se omnino esse in numero praedestinatorum, quasi verum esset, quod iustificatus aut amplius peccare non possit, aut, si peccaverit, certam sibi resipiscentiam promittere debeat. Nam, nisi ex speciali revelatione, sciri non potest, quos Deus sibi elegerit »⁷. Cap. 13: « Similiter de perseverantiae munere... nemo sibi certi aliquid absoluta certitudine polliceatur... in spem gloriae et nondum in gloriam renati sunt...»⁸. — Cap. 14: « Qui vero ab accepta iustificationis gratia per peccatum exciderunt, rursus iustificari poterunt, cum excitante Deo per poenitentiae sacramentum merito Christi amissam gratiam recuperare procuraverint...»⁹. — Can. 23: « Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse, neque gratiam amittere atque ideo eum, qui labitur et peccat, numquam vere fuisse iustificatum... A. S. »¹⁰.

CLEMENS XI damnavit errorem Paschasii Quesnel 43: « Primus effectus gratiae baptismalis est facere, ut moriamur peccato, adeo ut spiritus, cor, sensus non habeant plus vitae pro peccato, quam homo mortuus habeat pro rebus mundi »¹¹.

S. SCRIPTURA

Rom 11, 20 ss.: « Tu autem fide stas: Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit: ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem, qui ceciderunt, severitatem: in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris ». — 1 Cor 9, 27: « Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar ». — 1 Cor 10, 12: « Qui se existimat stare, videat ne cadat». — Apoc 3, 11: « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam ».

Patres vide in parte sequente.

II. Omni peccato mortali.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 15: « Adversus etiam hominum quorumdam callida ingenia, qui per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium¹², asserendum est, non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, sed etiam quocumque alio mortali peccato, quamvis non amittatur fides, acceptam iustificationis gratiam amitti: divinae legis doctrinam defendendo, quae a regno Dei non solum infideles excludit, sed et fideles quoque fornicarios, adulteros, molles, masculorum concubitores, fures, avaros, ebriosos, maledicos, rapaces¹³, ceterosque omnes, qui letalia committunt peccata, a quibus cum divinae gratiae adiumento abstinere possunt et pro quibus a Christi gratia separantur »¹⁴. — Can. 27: « Si quis dixerit, nullum esse mortale peccatum nisi infidelitatis, aut nullo alio quantumvis gravi et enormi praeterquam infidelitatis peccato semel acceptam gratiam amitti: A. S. »¹⁵.

Sess. 7, De Baptismo, can. 6: « Si quis dixerit, baptizatum non posse, etiamsi velit, gratiam amittere, quantumcumque peccet, nisi nolit credere: A. S. »¹⁶.

S. SCRIPTURA

S. Paulus plura enumerat peccata, quae a regno Dei excludunt: 1 Cor 6, 9 (cit. in Concilio Tridentino); Gal 5, 19-21; Eph 5, 5; similiter Apoc 21, 8 (« pars illorum erit in stagno ardenti igne, et sulphure: quod est mors secunda »).

Iac 1, 15: « Peccatum vero cum consummatum fuerit (perfectum, perfecte commissum), generat mortem ».

PATRES

S. ATHANASIUS: « Quocirca cum aliquis vitio aliquo a Spiritu defecerit, illa quidem gratia apud eos qui voluerint irrevocabiliter permanet, si modo ipsos postquam ceciderint, paeniteat; verumtamen ille qui cecidit non amplius in Deo est, eo quod sanctus et paracletus Spiritus, qui in Deo est, ab ipso recesserit »¹⁷.

S. HIERONYMUS, explicans verba Ioannis, quae obiecerat Iovinianus: « Propterea, inquit, scribo vobis, filioli mei: Omnis qui natus est ex Deo non peccat, ut non peccetis, et tamdiu sciatis vos in generatione Domini permanere, quamdiu non peccaveritis. Immo qui in generatione Domini perseverant, peccare non possunt. Quae enim communicatio luci et tenebris? Christo et Belial?¹⁸ Quomodo dies et nox misceri nequeunt, sic nec iustitia et iniquitas, peccatum et bona opera, Christus et Antichristus. Si susceperimus Christum in hospitio nostri pectoris, illico fugamus diabolum. Si peccaverimus, et per peccati ianuam ingressus fuerit diabolus, protinus Christus recedet »¹⁹.

S. AUGUSTINUS: « Si autem iam regeneratus et iustificatus in malam vitam sua voluntate relabitur, certe iste non potest dicere: Non accepi, quia acceptam gratiam Dei suo in malum libero amisit arbitrio »²⁰.

III. Solo peccato mortali.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 11: « Licet enim in hac mortali vita quantumvis sancti et iusti in levia saltem et quotidiana, quae etiam venialia dicuntur, peccata quandoque cadant, non propterea desinunt esse iusti. Nam iustorum illa vox est et humilis et verax: Dimitte nobis debita nostra »²¹. — Sess. 14, cap. 5, De confessione: « Nam venialia, quibus a gratia Dei non excludimur et in quae frequentius labimur... »²².

S. SCRIPTURA

Iac 3, 2: « In multis enim offendimus omnes ». Certo non vult dicere, omnes esse spiritualiter mortuos et separatos a Christo. — Omnes debent orare: « Dimitte nobis debita nostra », Matth 6, 12.

Plura de hac parte vide in thesi 15, ubi ostenditur singulare privilegium esse, posse in tota vita peccata venialia vitare; non autem est singulare privilegium, in iustitia accepta permanere; id enim omnis iustus potest (cf. thes. 12 part. 3).

Iustus potest in iustitia perseverare, potest cum speciali auxilio divino vitare peccata mortalia (thes. 12); sed potest iterum peccare et gratiam amittere (thes. 13); ergo non omnis, qui potest perseverare, eoipso iam de facto perseverat usque ad finem vitae et aeternam beatitudinem consequitur. Actu perseverare sine dubio maius bonum est quam posse perseverare. Finalis perseverantia in thesi dicitur magnum Dei donum ad significandum 1) revera eam esse donum Dei neque identicum cum illis donis, quae quilibet iustus habet unde potest perseverare; 2) hoc donum propterea dicitur magnum, quia qui illud accipit, aeternam consequetur beatitudinem.

Sermo in thesi non est de virtute perseverantiae, quae est virtus annexa fortitudini et inclinat ad prosequendum in opere bono non obstantibus difficultatibus, quae praecise ex diuturnitate operis oriuntur.

Perseverantia in thesi intelligitur permansio in iustitia accepta.

Est temporalis, si iustus per aliquod tempus manet in iustitia, sed deinde iterum peccat; hanc practice quilibet iustus habet, cum vix inveniatur homo, qui immediate post iustificationem statim peccet; sed patet maius esse donum, si quis per diuturnius tempus a peccato liber manet, quam si solum per breve tempus.

Perseverantia finalis ea est, quae post ultimam iustificationem perdurat usque ad finem vitae. Per se non debet diu perdurare, quia possibile est aliquem mori brevissime post acceptam iustificationem.

Perseverantia finalis potest esse potentialis, id est potentia perseverandi, quam secundum thesim 12 omnis iustificatus habet; actualis vero illa est, quae actum perseverandi includit; est ergo actualis permansio in iustitia accepta usque ad mortem. Hanc potest ille habere, qui modo quidem peccator est, sed qui se convertet et deinde in gratia manet et in ea moritur; potest eadem deesse in aliquo qui nunc in statu gratiae est, qui tamen postea peccabit et in peccato morietur. Hinc iam apparet elementum principale in perseverantia actuali finali esse ipsam mortem in statu gratiae, quae vocari solet perseverantia finalis passiva; perseverantia vero activa intelligitur permansio in bene operando ab ultima iustificatione usque ad mortem.

Utrumque complectitur donum perseverantiae finalis; possunt tamen esse casus, in quibus perseverantia finalis est solum passiva; ita in infantibus baptizatis, qui ante usum rationis moriuntur; et in adultis, qui statim vel brevi post ultimam iustificationem moriuntur.

Ex dictis patet cur haec perseverantia iure magnum Dei donum dicatur, quod non ipsa iustificatione ut tali confertur: 1) ratione perseverantiae passivae: finis vitae hominis est sub providentia divina; ab homine non pendet quod cum sit in statu peccati mortalis non moriatur, sed ei tempus ad iustificationem adhuc concedatur et quod deinde in gratia moriatur; 2) ratione perseverantiae activae: ad posse perseverare iam speciale auxilium divinum requiritur; sine dubio autem longe maius beneficium est accipere a Deo gratias cum quibus non solum perseverare potest, non autem de facto perseverabit (gratiae vere et mere sufficientes), sed cum quibus de facto cooperabitur, peccatum vitabit et perseverat in gratia (gratiae efficaces); 3) addi potest specialis providentia, qua Deus hominem liberum servat a tentationibus, quibus succumberet; sed hoc aliqua ratione ad 2) reduci potest.

Adversantur thesi praeter pelagianos semipelagiani, quorum sententiam Hilarius ita S. Augustino exponit: « Quod autem dicit Sanctitas tua, neminem perseverare, nisi perseverandi virtute percepta, hactenus accipiunt, ut quibus datur, inerti licet, praecedenti tamen proprio arbitrio tribuatur; quod ad hoc tantum liberum asserunt, ut velit vel nolit admittere medicinam. Ceterum et ipsi abominari se et damnare testantur, si quis quidquam virium in aliquo remansisse, quo ad sanitatem progredi possit, existimet. Nolunt autem ita hanc perseverantiam praedicari, ut non vel suppliciter emereri, vel amitti contumaciter possit. Nec ad incertum voluntatis Dei deduci se volunt, ubi eis quantum putant ad obtinendum vel admittendum, evidens est qualecumque initium voluntatis. Illud etiam testimonium, quod posuisti: Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius¹, tamquam non canonicum definiunt omittendum. Unde illam praescientiam sic accipiunt, ut propter fidem futuram intelligendi sint praesciti: nec cuiquam talem dari perseverantiam, a qua non permittatur praevaricari, sed a qua possit sua voluntate deficere et infirmari... Ceterum quidquidlibet donatum sit praedestinatis, id posse et amitti et retineri propria voluntate contendunt; quod tunc falsum esset, si verum putarent eam quosdam perseverantiam percepisse, ut nisi perseverantes esse non possint »².

Error in eo consistere videtur, quod negent, esse donum aliquod perseverantiae, quod libera voluntate hominis non possit actu frustrari effectu suo, sive quod infallibiliter mortem in gratia includat. Si quis enim habet donum perseverantiae, sicuti supra explicatum est, metaphysice repugnat, eum non actu perseverare.

Doc. Ecclesiae

CONC. TRID. cap. 12 dicit iustum, si peccaverit non posse sibi certam resipiscentiam promittere, quia sine revelatione sciri non potest, quos Deus sibi elegerit; ergo ab electione Dei pendet³.

Cap. 13: Munus perseverantiae « de quo scriptum est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit⁴... aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potens est eum, qui stat, statuere⁵, ut perseveranter stet, et eum, qui cadit, restituere...»⁶; ergo finalis perseverantia est munus Dei. Can. 16 vocatur « magnum illud usque in finem perseverantiae donum »⁷.

S. SCRIPTURA

Secundum s. Scripturam mors in statu amicitiae cum Deo est donum divinum: Sap 4, 11: « Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius »; 4, 14: « Placita enim erat Deo anima illius; propter hoc properavit educere illum de medio iniquitatum ». — Monet Dominus ut constanter orent ad consequendam hanc perseverantiam: Luc 21, 34 ss.: « Attendite autem vobis, ne forte graventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et curis huius vitae: et superveniat in vos repentina dies illa: tamquam laqueus enim superveniet in omnes, qui sedent super faciem omnis terrae. Vigilate itaque, omni tempore orantes, ut digni habeamini, fugere ista omnia, quae futura sunt, et stare ante Filium hominis ».

PATRES

S. AUGUSTINUS fuse hanc quaestionem tractat in libro « De dono perseverantiae »⁸. Initio ostendit quid sit haec perseverantia: « Iam de perseverantia diligentius disputandum est: nam et in priore libro⁹, cum ageremus de initio fidei, etiam de hac aliqua diximus. Asserimus ergo donum Dei esse perseverantiam qua usque in finem perseveratur in Christo. Finem autem dico, quo vita ista finitur, in qua tantummodo periculum est ne cadatur. Itaque utrum quisque hoc munus acceperit, quamdiu hanc vitam duxit, incertum est. Si enim priusquam moriatur cadat, non perseverasse utique dicitur, et verissime dicitur. Quomodo ergo perseverantiam, qui non perseveravit, accepisse vel habuisse dicendus est? Nam si habeat aliquis continentiam, et ab ea decidat atque incontinens fiat, si iustitiam similiter, si patientiam, si ipsam fidem, recte dicitur habuisse et non habere: continens enim fuit, vel iustus fuit, vel patiens, vel fidelis fuit, quamdiu fuit: cum vero esse destitit, non est quod fuit: qui vero non perseveraverit, quomodo perseverans fuit; cum perseverando quisque ostendat se perseverantem, quod iste non fecit? Sed ne quisquam reluctetur et dicat: si ex quo fidelis quisque factus est, vixit, verbi gratia, decem annos, et eorum medio tempore a fide lapsus est, nonne quinque annos perseveravit? Non contendo de verbis, si et illa perseverantia putatur esse dicenda, tamquam temporis sui: hanc certe de qua nunc agimus perseverantiam, qua in Christo perseveratur usque in finem, nullo modo habuisse dicendus est, qui non perseveraverit usque in finem; potiusque hanc habuit unius anni fidelis, et quantum infra cogitari potest, si donec moreretur fideliter vixit, quam multorum annorum, si exiguum temporis ante mortem a fidei stabilitate defecit. Quo constituto, videamus utrum haec perseverantia, de qua dictum est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit¹⁰, donum Dei sit »¹¹.

Deinde multis probat perseverantiam non esse ex viribus liberi arbitrii, ex meritis nostris, sed gratuitum donum Dei, ubi inter alia valde in eo insistit, quod perseverantia sit obiectum orationis (nr. 3: « Cur autem perseverantia ista poscitur a Deo, si non datur a Deo? »)¹², quod argumentum iam fuse propositum invenit apud Cyprianum (nr. 4-9).

Cap. 7, nr. 15: « A quo enim, nisi ab illo accipimus, a quo iussum est ut petamus? Prorsus in hac re non operosas disputationes exspectet Ecclesia: sed attendat quotidianas orationes suas. Orat, ut increduli credant; Deus ergo convertit ad fidem. Orat, ut credentes perseverent: Deus ergo donat perseverantiam usque in finem »¹³.

Cap. 17, nr. 41: « Restat in his bonis usque in finem perseverantia, quae frustra quotidie a Domino poscitur, si non eam Dominus per gratiam suam in illo, cuius orationes exaudit, operatur. Videte iam a veritate quam sit alienum, negare donum Dei esse perseverantiam usque in finem huius vitae: cum vitae huic, quando voluerit, ipse det finem; quem si dat ante imminentem lapsum, facit hominem perseverare usque in finem »¹⁴.

Versus finem libri ostendit, se haec non nova docere, sed iam antea eadem docuisse, cap. 21, nr. 55: « Et ego quidem in illo libro, cuius est titulus De correptione et gratia, qui sufficere non potuit omnibus dilectoribus nostris, puto me ita posuisse donum Dei esse, etiam perseverare usque in finem¹⁵, ut hoc antea, si me non fallit oblivio, tam expresse atque evidenter, vel nusquam, vel pene nusquam scripserim. Sed ita hoc nunc dixi, ut non ante me nemo dixerit. Beatus quippe Cyprianus in Oratione Dominica, sicut iam ostendimus, petitiones nostras ita exposuit, ut in ipsa prima petitione perseverantiam nos diceret poscere; id nos orare asserens, dicendo, Sanctificetur nomen tuum¹⁶, cum iam in Baptismate sanctificati fuerimus; ut in eo quod esse coepimus, perseveremus. Videant tamen ii, quibus amantibus me, ingratus esse non debeo, qui praeter hoc quod in quaestionem venit, omnia mea, sicut scribitis, se profitentur amplecti: videant, inquam, utrum in primi libri posterioribus partibus, eorum duorum quos mei episcopatus initio, antequam Pelagiana haeresis appareret, ad Simplicianum Mediolanensem episcopum scripsi¹⁷, remanserit aliquid quo vocetur in dubium, gratiam Dei non secundum merita nostra dari: et utrum ibi non satis egerim, etiam initium fidei esse donum Dei: et utrum ex iis quae ibi dicta sunt, non consequenter eluceat, etsi non sit expressum, etiam usque in finem perseverantiam non nisi ab eo donari, qui nos praedestinavit in suum regnum et gloriam. Deinde ipsam epistolam, quam iam contra Pelagianos ad sanctum Paulinum Nolanum episcopum feci¹⁸, cui epistolae contradicere modo coeperunt, nonne ante annos plurimos edidi? Eam quoque inspiciant, quam dedi ad Sixtum Romanae Ecclesiae presbyterum¹⁹, quando adversus Pelagianos acerrima conflictatione certavimus; et talem reperient, qualis illa est ad Paulinum. Unde recolant, adversus haeresim Pelagianam iam ante aliquot annos ista dicta esse atque conscripta, quae nunc eis displicere mirandum est.

Quamvis neminem velim sic amplecti omnia mea, ut me sequatur, nisi in iis in quibus me non errasse perspexerit. Nam propterea nunc facio libros, in quibus opuscula mea retractanda suscepi, ut nec me ipsum in omnibus me secutum fuisse demonstrem, sed proficienter me existimo Deo miserante scripsisse, non tamen a perfectione coepisse: quandoquidem arrogantius loquor quam verius, si vel nunc dico me ad perfectionem sine ullo errore scribendi iam in ista aetate venisse. Sed interest quantum et in quibus rebus erretur; et quam facile quisque corrigat, vel quanta pertinacia suum defendere conetur errorem. Bonae quippe spei est homo, si eum sic proficientem dies ultimus huius vitae invenerit, ut adiciantur ei quae proficienti defuerunt, et perficiendus quam puniendus potius iudicetur »²⁰.

THEOLOGI

Quamvis diversae sint theologorum sententiae de praedestinatione, de gratia efficaci eiusque natura, tamen in eo omnes conveniunt, perseverantiam finalem esse magnum Dei donum. S. THOMAS: « Perseverantia tripliciter dicitur: Quandoque enim significat habitum mentis, per quem homo firmiter stat, ne removeatur ab eo, quod est secundum virtutem, per tristitias irruentes; ut sic se habeat perseverantia ad tristitias, sicut continentia ad concupiscentias et delectationes, ut Philosophus dicit in 7 Eth. Alio modo potest dici perseverantia habitus quidam, secundum quem homo habet propositum perseverandi in bono usque in finem: et utroque istorum modorum perseverantia simul cum gratia infunditur, sicut et continentia et ceterae virtutes. Alio modo dicitur perseverantia continuatio quaedam boni usque ad finem vitae; et ad talem perseverantiam habendam homo in gratia constitutus non quidem indiget aliqua alia habituali gratia, sed divino auxilio ipsum dirigente et protegente contra tentationum impulsus, sicut ex praecedenti quaestione apparet. Et ideo, postquam aliquis est iustificatus per gratiam, necesse habet a Deo petere praedictum perseverantiae donum, ut scilicet custodiatur a malo usque ad finem vitae. Multis enim datur gratia, quibus non datur perseverare in gratia »²¹.

Si quaeritur, in quo proprie donum perseverantiae consistat, patet iam ex dictis, non consistere in donis, quae in ipsa iustificatione conferuntur, ergo neque in gratia quae sacramentalis dicitur, quocumque modo illa explicetur; praeterea non, uti s. Thomas supra animadvertit, in alio quodam habitu infuso; immo in nullo: dono particulari, sed in complexu donorum, quae iam indicata sunt, scl. directione divina per providentiam, protectione per gratias efficaces et morte in statu gratiae²². Qui habet donum perseverantiae; aliquo sensu est impeccabilis, quae impeccantia est externa, cum non sit in ipso subiecto ratio, qua peccatum a subiecto est exclusum.

Distinguendum est a dono perseverantiae finalis donum confirmationis in gratia, quod aliquibus sanctis a Deo concessum est. In quo autem differentia consistit, diverso modo a theologis explicatur, quae explicatio magna ex parte dependet a diversis sententiis de praedestinatione et de natura gratiae efficacis²³.

« Iustus »: Thesis agit de iustificatis; si autem de illis valet, a fortiori idem dicendum est de reliquis hominibus.

« Omnia peccata venialia »: Quid sit peccatum veniale, vide supra pag. 253, nota 74. Potest peccatum esse veniale sive ex natura obiecti sive ex defectu deliberationis; haec ultima vocantur peccata subreptitia. Thesis per se loquitur de omnibus peccatis venialibus, deliberatis et subreptitiis, sed imprimis intelligitur de peccatis subreptitiis, licet liberum manere ab omni peccato veniali deliberato iam sit magnum omnino Dei donum. Porro thesis agit de peccatis venialibus collective sumptis, non de singulis peccatis per se sumptis.

« In tota vita »: ita ipsa thesis, et hoc sensu est definita; facile autem inde fit conclusio, iustum ne diu quidem posse liberum manere a peccato veniali, diu eo sensu intelligendo, quo intelligitur in thesi 11.

« Sine privilegio »: Privilegium definitur: exceptio a lege generali et odiosa. Si ergo vitare omne peccatum veniale est privilegium, exsistere debet aliqua lex, secundum quam omnes homines, etiam iusti, committunt peccata venialia. Hoc autem non ita intelligendum est, ac si Deus statuisset legem, ut omnes homines committerent peccata venialia; sed Deus in praesenti ordine iustis non vult dare illas gratias, cum quibus omnia peccata venialia vitabunt, sed vult permittere, ut talia peccata a iustis fiant. Uti in tractatu de providentia ostenditur, Deus hoc potest permittere, quia etiam peccatum externe ordinari potest ad aliquod bonum¹.

« Speciale privilegium » illud est, quod non nisi rarissime conceditur. Hoc privilegium de facto concessum est Beatae Virgini, ut per totam suam vitam libera maneret ab omni peccato veniali. Patet magnum esse privilegium, si quis « diu » liber manet ab omni peccato veniali.

« Non potest »: intelligendum est simili modo quo in thesi 11, non de physica, sed de morali impotentia.

Adversantur thesi Pelagiani, de quibus s. Augustinus dixit: « In id etiam progrediuntur, ut dicant, vitam iustorum in hoc saeculo nullum omnino habere peccatum, et ex his Ecclesiam Christi in hac mortalitate perfici, ut sit omnino sine macula et ruga; quasi non sit Christi Ecclesia, quae toto terrarum orbe clamat ad Deum: Dimitte nobis debita nostra »².

Praeterea Beguardi putabant hominem posse venire ad talem gradum perfectionis, ut sit omnino impeccabilis.

DOC. ECCLESIAE

CONC. VIENNENSE damnavit errorem Beguardorum 1: « Quod homo in vita praesenti tantum et talem perfectionis gradum potest acquirere, quod reddetur penitus impeccabilis et amplius in gratia proficere non valebit: nam, ut dicunt, si quis semper posset proficere, posset aliquis Christo perfectior inveniri »³.

CONC. TRIDENTINUM, can. 23: « Si quis hominem semel iustificatum dixerit... posse in tota vita peccata omnia etiam venialia vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodum de beata Virgine tenet Ecclesia: A. S. »⁴.

S. SCRIPTURA

S. Scriptura omnino universaliter de omnibus iustis dicit vel supponit esse in iis peccata, quae cum non possint intelligi mortalia (sunt enim iusti), intelligi debent venialia; ergo in praesenti ordine Deus non vult dare iustis illas gratias, cum quibus omnia peccata venialia vitabunt; ergo si in casu quodam speciali tamen tales gratias concedit, habetur exceptio ab illa lege universali.

Textus sunt iidem qui in thesi 13 parte III allati sunt, Iac 3,2: « In multis offendimus omnes », et Matth 6,12: omnes debent orare: « dimitte nobis debita nostra ».

PATRES

S. GREGORIUS NAZIANZENUS: « Illud cognitum habeamus, quod omni vitio carere vere hominis modulum excedit; soliusque Dei est »⁵.

S. AUGUSTINUS: « Propter omnia peccata baptismus inventus est; propter levia, sine quibus esse non possumus, oratio inventa. Quid habet oratio? Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Semel abluimur baptismate, cotidie abluimur oratione »⁶. — « Sicut enim non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet pessimi hominis invenitur »⁷.

« Excepta itaque sancta virgine Maria, de qua propter honorem Domini nullam prorsus, cum de peccatis agitur, haberi volo quaestionem — unde enim scimus, quid ei plus gratiae collatum fuerit ad vincendum omni ex parte peccatum, quae concipere ac parere meruit quem constat nullum habuisse peccatum? — hac ergo virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? Utrum hoc quod iste (Pelagius) dicit, an quod Ioannes apostolus? Rogo vos, quantalibet fuerint in hoc corpore excellentia sanctitatis, si hoc interrogari potuissent, nonne una voce clamassent: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est? »⁸. — « Non potest homo, quamdiu carnem portat, nisi habere vel levia peccata »⁹.

THEOLOGI

S. THOMAS: « In statu autem naturae corruptae indiget homo gratia habituali sanante naturam ad hoc, quod omnino a peccato abstineat; quae quidem sanatio primo fit in praesenti vita secundum mentem, appetitu carnali nondum totaliter reparato; unde Apostolus ad Rom 7 in persona hominis reparati dicit: Ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati; in quo statu potest homo abstinere ab omni peccato mortali, quod in ratione consistit, ut supra habitum est (1, 2 q. 74 a. 5.), non autem potest homo abstinere ab omni peccato veniali propter corruptionem inferioris appetitus sensualitatis, cuius motus singulos quidem ratio reprimere potest, et ex hoc habent rationem peccati et voluntarii; non autem omnes, quia dum uni resistere nititur, fortassis alius insurgit, et etiam, quia ratio non semper potest esse pervigil ad huiusmodi motus vitandos, ut supra dictum est (1, 2 q. 74 a. 10) »¹⁰.